Ηλεκτρονικό ονομάζουμε το βιβλίο το οποίο βρίσκεται σε ηλεκτρονική (ψηφιακή) μορφή και του οποίου το πλήρες κείμενο μπορεί να διαβαστεί με την βοήθεια ενός ηλεκτρονικού υπολογιστή ή άλλης ειδικής συσκευής ανάγνωσης.

Ένα ηλεκτρονικό βιβλίο (η-βιβλίο) μπορεί να παραχθεί εξ αρχής σε ηλεκτρονική μορφή ή να προϋπάρχει σε έντυπη μορφή και να ψηφιοποιηθεί αργότερα.

Ψηφιοποίηση γίνεται κυρίως σε παλιά και σπάνια βιβλία προκειμένου να διασωθεί το περιεχόμενό τους, αλλά και για να δοθεί η δυνατότητα πολλαπλής και ταυτόχρονης εξ’ αποστάσεως ανάγνωσής τους από πολλούς ενδιαφερόμενους, χωρίς μάλιστα να υπάρχει ο κίνδυνος περαιτέρω φυσικής τους φθοράς.

Μετατροπή ενός έντυπου βιβλίου σε ψηφιακό γίνεται και για άλλους, πιο εξειδικευμένους λόγους, όπως π.χ. για να γίνει δυνατή η μελέτη ενός βιβλίου από άτομα με προβλήματα όρασης, αφού οι χαρακτήρες του βιβλίου στην νέα ηλεκτρονική του μορφή μπορούν να διαβαστούν μέσω ειδικών μηχανημάτων ακόμα και από τυφλούς χρήστες.

Η διάδοση του η-βιβλίου

Αρχικά κάποιοι εκδότες ξεκίνησαν δειλά – δειλά να ψηφιοποιούν και να διακινούν βιβλία τα οποία ήταν απαλλαγμένα από πνευματικά δικαιώματα. Ταυτόχρονα, πολλοί συγγραφείς των οποίων τα βιβλία δεν επιλέγονταν για έκδοση από τους εκδότες, αλλά και συγγραφείς που ήθελαν απλά να διαδώσουν πιο εύκολα και πιο γρήγορα τα γραφόμενά τους, άρχισαν να τα διαθέτουν ψηφιακά online.

Τέτοιου είδους βιβλία υπάρχουν πλέον στο εμπόριο, αλλά και ελεύθερα στο διαδίκτυο. Η διάδοση των η-βιβλίων ώθησε μεγάλους εκδοτικούς οίκους να προχωρήσουν στην παραγωγή και διάθεση νέων, επιστημονικών κυρίως εκδόσεων (βιβλίων και περιοδικών) σε ηλεκτρονική μορφή. Τα βιβλία αυτά διατίθενται σε οργανισμούς, βιβλιοθήκες αλλά και ιδιώτες έναντι αντιτίμου. Οι χρήστες μπορούν να κατεβάσουν τα η-βιβλία στον υπολογιστή τους ή να έχουν πρόσβαση σε αυτά από τις ιστοσελίδες των παροχέων μετά από συνδρομή.

Το η-βιβλίο και οι βιβλιοθήκες

Η χρήση των ψηφιακών βιβλίων έχει διαδοθεί ευρέως και στις βιβλιοθήκες οι οποίες εκτός από την ψηφιοποίηση για την διαφύλαξη παλιών και σπάνιων βιβλίων, αγοράζουν πλέον από εκδότες και σύγχρονα βιβλία τα οποία δημιουργήθηκαν εξ αρχής σε ηλεκτρονική μορφή. Ο λόγος που έκανε τις βιβλιοθήκες ειδικά τις ακαδημαϊκές και τις ερευνητικές να στραφούν και προς αυτό το είδος υλικού, είναι τα πλεονεκτήματα που προσφέρουν τα ηλεκτρονικά βιβλία και περιοδικά. Σκεφτείτε απλά ότι ένα έντυπο βιβλίο, εκτός του γεγονότος ότι φθείρεται με την χρήση και τον καιρό, μπορεί να χρησιμοποιηθεί μόνο από έναν χρήστη κάθε φορά, ο οποίος για να έχει πρόσβαση σε αυτό πρέπει να επισκεφτεί την βιβλιοθήκη που το έχει, προκειμένου να το δανειστεί (εφόσον αυτό δεν είναι ήδη δανεισμένο).

Αντίθετα, το ηλεκτρονικό βιβλίο είναι άφθαρτο και μπορεί να χρησιμοποιηθεί ταυτόχρονα από πολλούς χρήστες, οι οποίοι μάλιστα πολλές φορές δεν χρειάζεται καν να επισκεφτούν την βιβλιοθήκη για να έχουν πρόσβαση σε αυτό, αλλά μπορούν να το διαβάσουν και από το σπίτι ή το γραφείο μέσω του υπολογιστή τους.

Ένα άλλο σημαντικό πλεονέκτημα που έχουν τα ηλεκτρονικά βιβλία (και σε ακόμα μεγαλύτερο βαθμό τα ηλεκτρονικά περιοδικά) είναι η αμεσότητα την οποία προσφέρουν στον χρήστη, αφού μόλις γραφτεί κάτι, ακόμα και στην άλλη άκρη του κόσμου, ο χρήστης μπορεί να το διαβάσει χωρίς να χρειάζεται να περιμένει να πάει το κείμενο στο τυπογραφείο, να εκδοθεί και να ταξιδέψει μέχρι αυτόν.

Επίσης, τα η-βιβλία και γενικά τα η-κείμενα μπορεί να είναι διαδραστικά, επιτρέποντας στον αναγνώστη τους να μεταφέρεται με ευκολία από ένα κείμενο σε κάποιο άλλο, να είναι συνδεδεμένο με φωτογραφίες, ήχο, βίντεο κ.λπ.

Αξιοσημείωτη είναι και η τεχνολογία που έχουν αναπτύξει κάποιοι εκδότες (π.χ. NetLibrary), η οποία επιτρέπει στους χρήστες βιβλιοθηκών να «κατεβάζουν» τα η-βιβλία σε ειδικό λογαριασμό, ώστε να μπορούν να τα χρησιμοποιούν και από το σπίτι τους, μόνο όμως για μερικές μέρες με την ίδια λογική που ο χρήστης δανείζεται ένα έντυπο βιβλίο από την βιβλιοθήκη.

Συσκευές ανάγνωσης η-βιβλίων

Η Amazon κυκλοφόρησε την ψηφιακή συσκευή ανάγνωσης ηλεκτρονικών βιβλίων Kindle. Το Kindle της Amazon, το οποίο ζυγίζει όσο ένα βιβλίο με μαλακό εξώφυλλο, είναι μια πλατφόρμα αποτελούμενη από συσκευή και ειδικό λογισμικό. Η συσκευή αυτή επιτρέπει στον αναγνώστη να διαβάζει στην οθόνη ένα βιβλίο ή μια εφημερίδα, αλλά και να ακούει την συσκευή να διαβάζει τα κείμενα μεγαλόφωνα, επιτρέποντας μάλιστα στους χρήστες να επιλέξουν το είδος της φωνής που θέλουν να ακούσουν (αντρική, γυναικεία, την ταχύτητα της φωνής κτλ). Η Amazon φυσικά προχώρησε και στην παραγωγή και προώθηση η-βιβλίων τα οποία πωλεί και μέσω του ηλεκτρονικού της βιβλιοπωλείου. Ο χρήστης του Kindle μπορεί να κατεβάσει στην συσκευή του και να αποθηκεύσει μέχρι και 1500 βιβλία από ένα κατάλογο 230,000 που παρέχει αυτή την στιγμή η Amazon. Χαρακτηριστικό της απήχησης του Kindle είναι και το γεγονός ότι ο γνωστός αμερικανός συγγραφέας μπεστ-σέλερ Στέφεν Κινγκ ανακοίνωσε ότι θα δώσει στην δημοσιότητα το νέο μυθιστόρημά του «Ουρ» αποκλειστικά για το Kindle (ο ίδιος συγγραφέας το 2000 έβγαλε το πρώτο του ψηφιακό βιβλίο με τίτλο «Riding the bullet», το οποίο διατέθηκε αποκλειστικά σε αυτή την μορφή και είχε τεράστια επιτυχία).

Παρόμοιες συσκευές έχουν κυκλοφορήσει και άλλες εταιρίες όπως η Sony (το Sony Reader), η οποία έχει διαθέσιμους γύρω στους 100.000 τίτλους ηλεκτρονικών βιβλίων προς πώληση κ.ά. Τα η-βιβλία που παράγουν αυτές οι μεγάλες εταιρίες διαβάζονται και από κινητά τηλέφωνα (π.χ. το Blackberry), γεγο-νός που αναγκάζει και τις εταιρίες κατασκευής κινητών τηλέφωνων να ασχοληθούν και αυτές με το θέμα.

Τα η-βιβλία της Google

Η Google μετά από συμφωνία με κάποιες από τις μεγαλύτερες βιβλιοθήκες παγκοσμίως κατάφερε να συγκεντρώσει ψηφιακά τις συλλογές τους. Όσα από τα βιβλία αυτά δεν προστατεύονται από τον νόμο περί πνευματικών δικαιωμάτων (γύρω στα 7 εκατομμύρια) έχουν ψηφιοποιηθεί και διατίθενται ελεύθερα στο διαδίκτυο από την Google. Για όσα από αυτά τα βιβλία υπάρχει θέμα πνευματικών δικαιωμάτων, η Google βγάζει προς το παρόν μόνο το εξώφυλλο και κάποια αποσπάσματά τους online.

Η συμφωνία της Google με τις βιβλιοθήκες, τους εκδότες και τους συγγραφείς δίνει σίγουρα τεράστια ώθηση στο ηλεκτρονικό βιβλίο. Ταυτόχρονα, όμως, αυτή η ενέργεια της Google βοηθά και στην προώθηση των έντυπων βιβλίων αφού:

1.Τα βιβλία τα οποία κυκλοφορούν στα βιβλιοπωλεία και προστατεύονται από την νομοθεσία για τα πνευματικά δικαιώματα θα περιλαμβάνονται στις λίστες της Google, η οποία θα παρέχει ελεύθερα μόνο το εξώφυλλο του βιβλίου και κάποιο απόσπασμά του μετά από την σύμφωνη γνώμη του εκδότη. Με τον τρόπο αυτό η Google θα διαφημίζει τα βιβλία τα οποία θα μπορούν οι ενδιαφερόμενοι, προκειμένου να τα διαβάσουν, να τα αγοράσουν ή να τα δανειστούν από μια βιβλιοθήκη. Η Google μάλιστα θα οδηγεί τον ενδιαφερόμενο στο βιβλιοπωλείο ή στην βιβλιοθήκη που διαθέτει το βιβλίο.

2.Η Google θα προβάλλει επίσης μέσω των ιστοσελίδων της, μετά από συμφωνία με τους εκδότες και τους συγγραφείς, αποσπάσματα βιβλίων τα οποία έχουν εξαντληθεί (και τα οποία δεσμεύονται με πνευματικά δικαιώματα). Οι αναγνώστες που ενδιαφέρονται, αφού ενημερωθούν για την ύπαρξη ενός συγκεκριμένου βιβλίου, μπορούν να επισκεφτούν μια βιβλιοθήκη ή ένα παλαιο βιβλιοπωλείο για να το προμηθευτούν. Ταυτόχρονα η Google θα δίνει την δυνατότητα πώλησης του βιβλίου ηλεκτρονικά στους ενδιαφερόμενους. Με τον τρόπο αυτό η Google θα δίνει την ευκαιρία στους εκδότες να κερδίζουν ακόμα και από βιβλία τους τα οποία είναι εξαντλημένα.

Η προσπάθεια της Europeana

Το 2008 ξεκίνησε με πρωτοβουλία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής η λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ψηφιακής Βιβλιοθήκης «Europeana», με στόχο την συγκέντρωση και διάθεση ψηφιακού υλικού που δεν δεσμεύεται με copyright, ελεύθερα στο διαδίκτυο. Μέχρι στιγμής η Europeana έχει καταφέρει να μαζέψει 6 εκατομμύρια ψηφιακά τεκμήρια, μεταξύ των οποίων βιβλία, εφημερίδες, επιστολές, χάρτες, φωτογραφίες, εικόνες μουσειακών αντικειμένων κ.ά.

Αδιαμφισβήτητα το η-βιβλίο κερδίζει συνεχώς έδαφος ανάμεσα στους αναγνώστες, τις βιβλιοθήκες, τους ερευνητές αλλά και τους νέους, αφού η τεχνολογία κάνει το βιβλίο (και το περιεχόμενό του) πιο ελκυστικό και πιο οικείο σε αυτούς.

Οι αντιστάσεις του έντυπου βιβλίου

Το βιβλίο και γενικότερα το έντυπο υλικό πέρασε από διάφορες κρίσεις και αμφισβητήσεις με την διάδοση του ραδιοφώνου, της τηλεόρασης, του κινηματογράφου, των βιντεοκασετών, των DVD’s κ.λπ., δείχνοντας μεγάλες αντοχές διαχρονικά.

Είναι πολύ ενδιαφέρον για κάποιον να μελετήσει άρθρα της δεκαετίας του ‘70 (αλλά και παλαιότερα) κάποιων «ειδικών» σε θέματα πληροφόρησης, οι οποίοι διαβλέποντας την ραγδαία διάδοση των ηλεκτρονικών υπολογιστών και του διαδικτύου έκαναν δυσοίωνες προβλέψεις για την τύχη του βιβλίου. Κάποιοι μάλιστα προέβλεπαν σε άρθρα τους ότι μέχρι το έτος 2000 θα σταματούσε εντελώς η παραγωγή του βιβλίου και ότι το βιβλίο θα μετατρεπόταν σε μουσειακό υλικό.

Σήμερα, εν έτει 2010, που η πρόσβαση στο διαδίκτυο είναι πια πολύ εύκολη για τον καθένα, όπου τα ηλεκτρονικά κείμενα, τα η-βιβλία και τα η-περιοδικά έχουν κατακλύσει το διαδίκτυο και οι online πληροφορίες είναι διάσπαρτες, το βιβλίο (το έντυπο υλικό γενικότερα) αντιστέκεται, διεκδικώ-ντας τον δικό του ρόλο στην πληροφόρηση και την ψυχαγωγία.

Είναι άστοχο να προσπαθεί κάποιος να προβλέψει το τέλος του βιβλίου και των εντύπων, όχι επειδή μπορεί να πει με σιγουριά ότι αυτό δε θα συμβεί ποτέ, αλλά επειδή δεν υπάρχει καμία τέτοια ένδειξη για το άμεσο μέλλον των επόμενων 5 με 10 τουλάχιστον χρόνων. Προβλέψεις για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα, πάντως, είναι παρακινδυνευμένες, αν λάβουμε υπόψη τον ραγδαίο τρόπο που εξελίσσεται η νέα τεχνολογία.

Ο Ανδρέας Κ. Ανδρέου είναι βιβλιοθηκονόμος στην Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου Κύπρου

Σε εκδήλωση που πραγματοποιήθηκε στην Αίθουσα Τελετών του Πανεπιστημίου Κύπρου την Παρασκευή 22 Μάιου 2009, έγινε η επίσημη παρουσίαση των ψηφιακών αρχείων του Συμβουλίου Ιστορικής Μνήμης Αγώνα ΕΟΚΑ 1955-1959.

Ο Εθνικοαπελευθερωτικός Αγώνας του 1955-1959 αποτελεί μια από τις σημαντικότερες (και πο-λυσυζητημένες) περιόδους της κυπριακής ιστορίας. Είναι για αυτό τον λόγο που οι ιστορικές πηγές που μας δίνουν πληροφόρηση για αυτή την περίοδο -και ιδιαίτερα οι πρωτογενείς πηγές (συνεντεύξεις και μαρτυρίες από τους ίδιους τους αγωνιστές, έγγραφα, φυλλάδια του αγώνα, κλπ) είναι ανεκτίμητες και θα πρέπει να διαφυλαχθούν ως κόρη οφθαλμού για τις μελλοντικές γενιές.

Συμβούλιο Ιστορικής Μνήμης Αγώνα ΕΟΚΑ (ΣΙΜΑΕ) και Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου Κύπρου (ΒΠΚ)

Το ΣΙΜΑΕ ιδρύθηκε το 1993 και υπάγεται στο Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού. Σαν στόχο έχει την διάσωση της ιστορικής μνήμης του αγώνα της ΕΟΚΑ 1955-1959, καθώς και την συλλογή και διαφύλαξη υλικού σχετικού με τον αγώνα ώστε να μπορέσει αυτό να αξιοποιηθεί από τους μελ-λοντικούς ερευνητές. Το πλούσιο και μοναδικό αρχείο του ΣΙΜΑΕ αποτελείται από έντυπα, κασέτες ήχου, βίντεο και φωτογραφίες.

Η Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου Κύπρου (ΒΠΚ), θέλοντας να συνεισφέρει στην προσπάθεια διαφύλαξης αλλά και διάδοσης των πηγών αυτών, συμφώνησε με το Συμβούλιο Ιστορικής Μνήμης του Αγώνα της ΕΟΚΑ 1955-1959 (ΣΙΜΑΕ) στην ψηφιο-ποίηση του αρχειακού υλικού του, δημιουργώντας μια ψηφιακή βιβλιοθήκη των αρχείων του ΣΙΜΑΕ.

Αρχειακό υλικό ΣΙΜΑΕ

Το αρχείο του ΣΙΜΑΕ αποτελείται από υλικό το οποίο το ίδιο το Συμβούλιο έχει ορίσει ως αρχειακό του υλικό. Συγκεκριμένα το αρχείο περιλαμβάνει: 530 κασέτες ήχου (μαγνητοφωνημένες συ-νεντεύξεις αγωνιστών, αφηγήσεις, επετειακές εκπομπές, τραγούδια, κλπ. Το υλικό αυτό καλύπτει την προετοιμασία, την έναρξη και την εξέλιξη του αγώνα της ΕΟΚΑ, με πρωτογενείς μαρτυρίες και αναμνήσεις αγωνιστών).

75 βιντεοταινίες (εκπομπές, ρεπορτάζ και αφιερώματα στον Αγώνα της ΕΟΚΑ, ντοκιμαντέρ, ομιλίες του αρχηγού της ΕΟΚΑ Γεώργιου Γρίβα Διγενή, καθώς και γεγονότα που διαδραματίστηκαν κατά την διάρκεια αλλά και μετά τον αγώνα, όπως τα αποτύπωσε ο τηλεοπτικός φακός της εποχής).

2140 φωτογραφίες (στις φωτογραφίες αποθανατίζονται σημαντικές στιγμές, τοποθεσίες και πρόσωπα που έλαβαν μέρος στον απελευθερωτικό αγώνα).

28 έντυπες εκδόσεις (βιβλία, εκδόσεις του ΣΙΜΑΕ, έγγραφα σχετικά με τον αγώνα κ.λπ. Στις εκδόσεις συγκεντρώνονται στοιχεία για τον αγώνα καθώς και οι εμπειρίες και σκέψεις αγωνιστών που δίνουν σημαντικές πληροφορίες για την εποχή).

Ψηφιοποίηση

Ψηφιοποίηση ονομάζουμε την μετατροπή του υλικού από την αναλογική -παραδοσιακή του μορφή σε ψηφιακή (αναγνώσιμη από ηλεκτρονικό υπολογιστή). Οι λόγοι για τους οποίους ψηφιοποιούμε ένα αρχείο είναι:

1. Για να διαφυλάξουμε το περιεχόμενο του υλικού και να το διασώσουμε για τις επερχόμενες γενιές. Με την ψηφιοποίηση αποφεύγεται το ενδεχόμενο απώλειας του περιεχομένου ενός υλικού (κασέτας, φωτογραφίας, κ.λπ.) όταν αυτό φθαρεί από τον χρόνο ή καταστραφεί για οποιοδήποτε λόγο.

2. Για να μπορούμε ευκολότερα να το επεξεργαζόμαστε τεχνικά και να διορθώνουμε το αρχείο όταν χρειάζεται, απαλείφοντας παράσιτα, φθορές, κλπ.

3. Για να το διαχειριζόμαστε ευκολότερα αφού πλέον θα βρίσκεται σε ένα ηλεκτρονικό υπο-λογιστή.

4. Για να έχουμε ευκολότερη πρόσβαση σε αυτό -μέσω διαδικτύου- και για να μπορούμε να το αξιοποιούμε καλύτερα (δυνατότητα αναζήτησης με τον όνομα του πληροφορητή, του ερευνητή και με άλλες λέξεις-κλειδιά).

Νέες δυνατότητες αξιοποίησης του υλικού μετά την ψηφιοποίηση

Τα αρχεία, αφού ψηφιοποιηθήκαν, έχουν πλέον διασωθεί, αφού το περιεχόμενό τους υπάρχει πλέον, εκτός από την πρωτότυπή του μορφή και σε ψηφιακή, γεγονός που καθιστά την εξαφάνιση του εξαιρετικά απίθανη.

Επιπλέον, το υλικό αυτό υπάρχει πλήρως τεκμη-ριωμένο σε ηλεκτρονικό κατάλογο όπου υπάρχει η δυνατότητα αναζήτησής του με το όνομα του πληροφορητή, του ερευνητή και με άλλες «λέξεις κλειδιά». Τέλος, υπάρχει η δυνατότητα πρόσβασης στο υλικό μέσω των ιστοσελίδων της ΒΠΚ. Με την ψηφιοποίηση του Αρχείου του ΣΙΜΑΕ συμβάλλουμε στην επίτευξη του στόχου του ΣΙΜΑΕ που είναι η διατήρηση της ιστορικής μνήμης του αγώνα της ΕΟΚΑ 1955-1959 και η μεταλαμπάδευση προς τις επόμενες γενιές. Ταυτόχρονα διασώζουμε ιστορικά ντοκουμέντα τα οποία διαθέτουμε για χρήση στους σύγχρονους, αλλά και μελλοντικούς ιστορικούς και ερευνητές.

Το ψηφιακό αρχείο είναι ένας ζωντανός οργανισμός ο οποίος θα συνεχίσει να εμπλουτίζεται και να συμπληρώνεται (ποσοτικά και ποιοτικά). Μελλοντικά υπάρχουν προοπτικές για περαιτέρω ανάπτυξη του ψηφιακού αρχείου με προσθήκη συνδέσμων (links), βιογραφικών σημειωμάτων, βιβλιογραφικών αναφορών, κτλ.

Το ψηφιακό αρχείο του ΣΙΜΑΕ είναι διαθέσιμο από την ιστοσελίδα της ΒΠΚ:

Http://library.ucy.ac.cy/digital_library/greek/simae/eoka_gr.htm

Ο Ανδρέας Κ. Ανδρέου είναι βιβλιοθηκονόμος στο Πανεπιστήμιο Κύπρου