Οι πηγές για την ιστορία του οικισμού κατά την αρχαιότητα μέχρι και την περίοδο των Λουζινιανών, οπόταν και εθεωρείτο αξιόλογο τιμάριο, είναι ελάχιστες. Κατά την αρχαιότητα η περιοχή ανήκε στο βασίλειο των Σόλων. Στην βυζαντινή περίοδο η περιοχή της Μόρφου υπαγόταν στην δικαιοδοσία της Επισκοπής Σόλων. Στην περιγραφή της βυζαντινής Μονής του Αγίου Γεωργίου του Ορειάτη (Ρηγάτη) αυτή αναφέρεται ότι βρισκόταν παρά την «πολιτείαν Θεομόρφου». Αναφορά στον οικισμό κάνει και ο μεσαιωνικός χρονικογράφος Λεόντιος Μαχαιράς στο Χρονικόν του, ο οποίος μνημονεύει δύο τοπικούς αγίους: «… Και εις του Μόρφου ο άγιος Θεοδόσιος, και ο άγιος Πολέμιος…». Ο Μαχαιράς, αναφερόμενος στον άγιο Μάμα, δίνει την πληροφορία ότι «οι γονείς του έβαλαν τον εις κιβούριν και διά χάριτος κυρίου επέσωσεν εις την Κύπρον, εις τον γιαλόν της τε Μόρφου» (και οι γονείς τον έβαλαν σε μία σαρκοφάγο και με την χάρη του Κυρίου, ήρθε στην Κύπρο, στις ακτές της Μόρφου). Κατά την εποχή εκείνη δεν υπήρχαν οι απέραντοι πορτοκαλεώνες που υπάρχουν σήμερα στην Μόρφου. Υπήρχαν όμως φυτείες ζαχαροκάλαμου για το άλεσμα του οποίου υπήρχε ένας ζαχαρόμυλος στο Συριανοχώρι και άλλος ένας στα βόρεια της Μόρφου, εκεί που βρίσκεται σήμερα το Δημοτικό Γυμναστήριο, θέση που φέρει την ονομασία Ζαχαρόμυλος.

Είναι επίσης γνωστή η σκανδαλώδης ανάμιξη στα οικογενειακά του βασιλιά Πέτρου Α΄ (1359-1369) του κόμη της Μόρφου Τζουάν δε Ρουχά και η ενεργός ανάμιξη στα διοικητικά του επί Ιωάννου Β΄, Καρλόττης, Ιακώβου του Νόθου και Αικατερίνης Κορνάρου, του συνετού κόμη του Μόρφου δε Γρινίερ, ο οποίος σύμφωνα με την διαθήκη του Ιακώβου του Νόθου διορίσθηκε ως ένας από τους επιτρόπους του βασιλείου και από την Αικατερίνη επόπτης της διοικήσεως δηλ. κουβερνάρης, για τις σημαντικές υπηρεσίες του προς το βασίλειο, και όταν πέθανε το 1501 αξιώθηκε πάνδημης ταφής.

Κατά την Ενετοκρατία (1489-1571) η περιοχή της κομητείας του Μόρφου λεγόταν Πεντάγυια και διοικείτο από τζιβιτάνο (ή εμπαλή, δηλαδή διοικητή διοικητικού διαμερίσματος ή επαρχίας), που εκλεγόταν από ευγενείς Κυπρίους και διοριζόταν από το συμβούλιο των Ρεκτώρων και είχε εξουσία να δικάζει κάθε υπόθεση εκτός από εγκληματικές και διαφορές μεταξύ των ευγενών.

Κατά την Τουρκοκρατία (1571-1878) αποτέλεσε σουλτανικό τσιφλίκι και οι κάτοικοί της πλήρωναν φόρο δύο φλουριά ετησίως. Η Μόρφου ήταν και έδρα κατηλλικίου.

Τα εύφορα εδάφη της κωμόπολης, οι μεγάλες αρδευόμενες εκτάσεις με τις προσοδοφόρες καλλιέργειες των εσπεριδοειδών και των λαχανικών και το πολύ καλό οδικό δίκτυο, υπήρξαν οι κύριοι παράγοντες που συνέβαλαν στην αύξηση του πληθυσμού από το 1881 μέχρι το 1973. Το 1960 οι Ελληνοκύπριοι κάτοικοί της ανέρχονταν στους 5.267, οι Τουρκοκύπριοι στους 179 και υπήρχαν 39 άλλων εθνικο-τήτων.

Το 1973 η Μόρφου, η οποία υπαγόταν τότε στην δικαιοδοσία της Ιεράς Μητροπόλεως Κυρηνείας, απέκτησε για πρώτη φορά την δική της Μητρόπολη, με πρώτο Μητροπολίτη τον Χρύσανθο Σαρηγιάννη. Ο περικαλλής ναός του Αγίου Μάμαντος, καθολικό της ομώνυμης μονής, έγινε ο καθεδρικός ναός της νέας Μητρoπόλεως. Δυτικά του ναού βρίσκεται το διώροφο μητροπολιτικό μέγαρο, που κτίστηκε το 1952-53 και του οποίου ο ρυθμός είναι επηρεασμένος από την βυζαντινή αρχιτεκτονική. Μετά την κατάληψη της Μόρφου από τους Τούρκους το 1974, η έδρα της Μητροπόλεως μεταφέρθηκε προσωρινά στην Ευρύχου.

Η κωμόπολη της Μόρφου ήταν χωρισμένη σε τρεις ενορίες: Του Αγίου Μάμαντος, του Αγίου Γεωργίου και της Αγίας Παρασκευής. Ο ναός του Αγίου Μάμαντος μετά το 1974 έχει μετατραπεί σε «μουσείο εικόνων», το μητροπολιτικό μέγαρο σε «μουσείο αρχαιοτήτων και ταριχευμένων ζώων και πουλιών» (Συλλογή Σολέα), ο ναός του Αγίου Γεωργίου σε «πολιτιστικό κέντρο» και της Αγίας Παρασκευής σε «μουσουλμανικό τέμενος».

Στο παλαιό κοιμητήριο εντός της Μόρφου υπάρχει ο ναός του Γενεσίου της Θεοτόκου, γνωστός ως Παναγία Θεοτόκος, ο οποίος πανηγύριζε στις 8 Σεπτεμβρίου. Ο ναός χρησιμοποιείται σήμερα ως αποθήκη και γραφεία, ενώ ο χώρος του κοιμητηρίου, που έχει καταστραφεί, μετατράπηκε σε χώρο στάθμευσης απορριμματοφόρων του «δήμου».

Σε κοντινή απόσταση από τον Άγιο Μάμα βρίσκεται το παρεκκλήσιο της Παναγίας της Χρυσορρογιάτισσας, «της Χρυσοζώνισσας» κατά τον ποιητή Κώστα Μόντη, το οποίο σήμερα είναι εγκαταλελειμμένο. Το παρεκκλήσιο αυτό υπάγεται στην δικαιοδοσία της Μονής της Παναγίας Χρυσορρογιάτισσας στην Πά-φο.

Σε αυλή οικίας βρίσκεται το βεβηλωμένο ιδιωτικό παρεκκλήσιο της Αγίας Τριάδος και όχι πολύ μακριά από τον Άγιο Γεώργιο το παρεκκλήσιο του Αγίου Νεομάρτυρος Σταματίου, το οποίο κτίστηκε από Τουρκοκύπριους. Πλησίον της Μόρφου βρίσκεται το μικρό χωριό Χρυσηλιού με την παλαιά εκκλησία της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος, το οποίο θεωρείτο σαν η τέταρτη ενορία της Μόρφου. Ο ναός έχει μετατραπεί σε νεκροτομείο και πίσω από το Ιερό δημιουργήθηκε μεγάλο μουσουλμανικό νεκροταφείο. Στην ενορία του Αγίου Γεωργίου ανήκει το μεσαιωνικό εξωκλήσι της Παναγίας του Μνασή.

Από το 2004, όποτε και επετράπη από τις κατοχικές αρχές, τελείται εσπερινός και θεία λειτουργία την 1η και 2α Σεπτεμβρίου, εορτή του Αγίου Μάμαντος, με συρροή προσφύγων και πιστών από όλη την Κύπρο. Των ακολουθιών προεξάρχει ο Πανιερώτατος Μητροπολίτης Μόρφου κ. Νεόφυτος.

Οι πηγές για την ιστορία του οικισμού κατά την αρχαιότητα μέχρι και την περίοδο των Λουζινιανών, οπόταν και εθεωρείτο αξιόλογο τιμάριο, είναι ελάχιστες. Κατά την αρχαιότητα η περιοχή ανήκε στο βασίλειο των Σόλων. Στην βυζαντινή περίοδο η περιοχή της Μόρφου υπαγόταν στην δικαιοδοσία της Επισκοπής Σόλων. Στην περιγραφή της βυζαντινής Μονής του Αγίου Γεωργίου του Ορειάτη (Ρηγάτη) αυτή αναφέρεται ότι βρισκόταν παρά την «πολιτείαν Θεομόρφου». Αναφορά στον οικισμό κάνει και ο μεσαιωνικός χρονικογράφος Λεόντιος Μαχαιράς στο Χρονικόν του, ο οποίος μνημονεύει δύο τοπικούς αγίους: «… Και εις του Μόρφου ο άγιος Θεοδόσιος, και ο άγιος Πολέμιος…». Ο Μαχαιράς, αναφερόμενος στον άγιο Μάμα, δίνει την πληροφορία ότι «οι γονείς του έβαλαν τον εις κιβούριν και διά χάριτος κυρίου επέσωσεν εις την Κύπρον, εις τον γιαλόν της τε Μόρφου» (και οι γονείς τον έβαλαν σε μία σαρκοφάγο και με την χάρη του Κυρίου, ήρθε στην Κύπρο, στις ακτές της Μόρφου). Κατά την εποχή εκείνη δεν υπήρχαν οι απέραντοι πορτοκαλεώνες που υπάρχουν σήμερα στην Μόρφου. Υπήρχαν όμως φυτείες ζαχαροκάλαμου για το άλεσμα του οποίου υπήρχε ένας ζαχαρόμυλος στο Συριανοχώρι και άλλος ένας στα βόρεια της Μόρφου, εκεί που βρίσκεται σήμερα το Δημοτικό Γυμναστήριο, θέση που φέρει την ονομασία Ζαχαρόμυλος.

Είναι επίσης γνωστή η σκανδαλώδης ανάμιξη στα οικογενειακά του βασιλιά Πέτρου Α΄ (1359-1369) του κόμη της Μόρφου Τζουάν δε Ρουχά και η ενεργός ανάμιξη στα διοικητικά του επί Ιωάννου Β΄, Καρλόττης, Ιακώβου του Νόθου και Αικατερίνης Κορνάρου, του συνετού κόμη του Μόρφου δε Γρινίερ, ο οποίος σύμφωνα με την διαθήκη του Ιακώβου του Νόθου διορίσθηκε ως ένας από τους επιτρόπους του βασιλείου και από την Αικατερίνη επόπτης της διοικήσεως δηλ. κουβερνάρης, για τις σημαντικές υπηρεσίες του προς το βασίλειο, και όταν πέθανε το 1501 αξιώθηκε πάνδημης ταφής.

Κατά την Ενετοκρατία (1489-1571) η περιοχή της κομητείας του Μόρφου λεγόταν Πεντάγυια και διοικείτο από τζιβιτάνο (ή εμπαλή, δηλαδή διοικητή διοικητικού διαμερίσματος ή επαρχίας), που εκλεγόταν από ευγενείς Κυπρίους και διοριζόταν από το συμβούλιο των Ρεκτώρων και είχε εξουσία να δικάζει κάθε υπόθεση εκτός από εγκληματικές και διαφορές μεταξύ των ευγενών.

Κατά την Τουρκοκρατία (1571-1878) αποτέλεσε σουλτανικό τσιφλίκι και οι κάτοικοί της πλήρωναν φόρο δύο φλουριά ετησίως. Η Μόρφου ήταν και έδρα κατηλλικίου.

Τα εύφορα εδάφη της κωμόπολης, οι μεγάλες αρδευόμενες εκτάσεις με τις προσοδοφόρες καλλιέργειες των εσπεριδοειδών και των λαχανικών και το πολύ καλό οδικό δίκτυο, υπήρξαν οι κύριοι παράγοντες που συνέβαλαν στην αύξηση του πληθυσμού από το 1881 μέχρι το 1973. Το 1960 οι Ελληνοκύπριοι κάτοικοί της ανέρχονταν στους 5.267, οι Τουρκοκύπριοι στους 179 και υπήρχαν 39 άλλων εθνικο-τήτων.

Το 1973 η Μόρφου, η οποία υπαγόταν τότε στην δικαιοδοσία της Ιεράς Μητροπόλεως Κυρηνείας, απέκτησε για πρώτη φορά την δική της Μητρόπολη, με πρώτο Μητροπολίτη τον Χρύσανθο Σαρηγιάννη. Ο περικαλλής ναός του Αγίου Μάμαντος, καθολικό της ομώνυμης μονής, έγινε ο καθεδρικός ναός της νέας Μητρoπόλεως. Δυτικά του ναού βρίσκεται το διώροφο μητροπολιτικό μέγαρο, που κτίστηκε το 1952-53 και του οποίου ο ρυθμός είναι επηρεασμένος από την βυζαντινή αρχιτεκτονική. Μετά την κατάληψη της Μόρφου από τους Τούρκους το 1974, η έδρα της Μητροπόλεως μεταφέρθηκε προσωρινά στην Ευρύχου.

Η κωμόπολη της Μόρφου ήταν χωρισμένη σε τρεις ενορίες: Του Αγίου Μάμαντος, του Αγίου Γεωργίου και της Αγίας Παρασκευής. Ο ναός του Αγίου Μάμαντος μετά το 1974 έχει μετατραπεί σε «μουσείο εικόνων», το μητροπολιτικό μέγαρο σε «μουσείο αρχαιοτήτων και ταριχευμένων ζώων και πουλιών» (Συλλογή Σολέα), ο ναός του Αγίου Γεωργίου σε «πολιτιστικό κέντρο» και της Αγίας Παρασκευής σε «μουσουλμανικό τέμενος».

Στο παλαιό κοιμητήριο εντός της Μόρφου υπάρχει ο ναός του Γενεσίου της Θεοτόκου, γνωστός ως Παναγία Θεοτόκος, ο οποίος πανηγύριζε στις 8 Σεπτεμβρίου. Ο ναός χρησιμοποιείται σήμερα ως αποθήκη και γραφεία, ενώ ο χώρος του κοιμητηρίου, που έχει καταστραφεί, μετατράπηκε σε χώρο στάθμευσης απορριμματοφόρων του «δήμου».

Σε κοντινή απόσταση από τον Άγιο Μάμα βρίσκεται το παρεκκλήσιο της Παναγίας της Χρυσορρογιάτισσας, «της Χρυσοζώνισσας» κατά τον ποιητή Κώστα Μόντη, το οποίο σήμερα είναι εγκαταλελειμμένο. Το παρεκκλήσιο αυτό υπάγεται στην δικαιοδοσία της Μονής της Παναγίας Χρυσορρογιάτισσας στην Πά-φο.

Σε αυλή οικίας βρίσκεται το βεβηλωμένο ιδιωτικό παρεκκλήσιο της Αγίας Τριάδος και όχι πολύ μακριά από τον Άγιο Γεώργιο το παρεκκλήσιο του Αγίου Νεομάρτυρος Σταματίου, το οποίο κτίστηκε από Τουρκοκύπριους. Πλησίον της Μόρφου βρίσκεται το μικρό χωριό Χρυσηλιού με την παλαιά εκκλησία της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος, το οποίο θεωρείτο σαν η τέταρτη ενορία της Μόρφου. Ο ναός έχει μετατραπεί σε νεκροτομείο και πίσω από το Ιερό δημιουργήθηκε μεγάλο μουσουλμανικό νεκροταφείο. Στην ενορία του Αγίου Γεωργίου ανήκει το μεσαιωνικό εξωκλήσι της Παναγίας του Μνασή.

Από το 2004, όποτε και επετράπη από τις κατοχικές αρχές, τελείται εσπερινός και θεία λειτουργία την 1η και 2α Σεπτεμβρίου, εορτή του Αγίου Μάμαντος, με συρροή προσφύγων και πιστών από όλη την Κύπρο. Των ακολουθιών προεξάρχει ο Πανιερώτατος Μητροπολίτης Μόρφου κ. Νεόφυτος.

Το μέγεθος της καταστροφής

Πεντακόσιες εβδομήντα πέντε και πλέον ορθόδοξες χριστιανικές εκκλησίες, μοναστήρια και παρεκκλήσια έχουν βεβηλωθεί και συληθεί ευθύς αμέσως μετά την κατάληψη του βορείου τμήματος της Κύπρου από τους Τούρκους εισβολείς. Η κατάσταση των περισσότερων μνημείων όπως διεπιστώθη ήταν τραγική. Οι καταστροφές που έγιναν στα χριστιανικά μνημεία της Κύπρου ήταν απότελεσμα φανατισμού και μισαλλοδοξίας και είναι ανεπανόρθωτες.

Σε άρθρο του Βρετανού δημοσιογράφου Φίλτινγκ με τίτλο «Ο βιασμός της Κύπρου» στην εφημερίδα The guardian διαπίστωνε ότι «ο βανδαλισμός και η βεβήλωση είναι τόσο μεθοδική που ισοδυναμούν με αφανισμό κάθε τι ιερού για τους Έλληνες». Παρόμοια ήταν και η διαπίστωση του Γερμανού Κλάους Γκάλας, ο οποίος το 1990 πραγματοποίησε ταξίδι στην κατεχόμενη περιοχή και εξέτασε τα ιστορικά μνημεία, δίνοντας έμφαση στα χριστιανικά. Όπως θα σημειώσει στην συνέχεια ο συνάδελφος Χαράλαμπος Χοτζάκογλου «(…) η αλλότρια χρήση των μνημείων είναι μια προσπάθεια εξευτελισμού της χριστιανικής θρησκείας από τους αλλόδοξους κατακτητές».

Με βάση την κατάσταση στην οποία τα μνημεία έχουν περιέλθει μπορούν να κατηγοριοποιηθούν ως εξής:

1)Μνημεία που έχουν μετατραπεί σε Μουσεία. Αυτά είναι μετρημένα στα δάκτυλα της μίας χειρός: Η μονή του Αποστόλου Βαρνάβα πλησίον της Σαλαμίνας, όπου και ο τάφος του ιδρυτή και προστάτη της Εκκλησίας της Κύπρου. Η Μονή του Αγίου Μάμαντος στην Μόρφου. Ο ναός του Αρχαγγέλου στην Κερύνεια και ο ναός της Παναγίας στο Τρίκωμο. Στους ναούς αυτούς έχουν μεταφερθεί και τοποθετηθεί εικόνες από άλλους συλημένους ναούς, όπως στον ναό του Αγίου Μάμαντος Μόρφου, όπου εντοπίστηκαν δύο εικόνες από τον ναό του Χρυσοσώτηρος Ακανθούς και μια εικόνα από την μονή του Αγίου Παντελεήμονος Μύρτου. Οι εικόνες ταυτίστηκαν α-πό περιγραφές σε βιβλία και παλιές φωτογραφίες.

2)Μνημεία που έχουν μετατραπεί σε τζαμιά, αφού απογυμνώθηκε ο εσωτερικός τους διάκοσμος και τα χριστιανικά σύμβολα. Οι ναοί αυτοί, επειδή χρησιμοποιούνται, είναι σε καλή κατάσταση.

3)Μνημεία που παρέμειναν στα χέρια των εγκλωβισμένων και αφέθηκαν στην φθορά του χρόνου, όπως η μονή του Αποστόλου Ανδρέα και ο Άγιος Συνέσιος στο Ριζοκάρπασο.

4)Μνημεία που ισοπεδώθηκαν, όπως το καθολικό της μονής της Παναγίας Αυγασίδας, του Προφήτου Ζαχαρίου στο Δίκωμο, της Αγίας Αικατερίνης στο Γεράνι και του Προφήτου Αβακούμ στην Καρπασία.

5)Μνημεία που συλήθηκαν κακόβουλα και εγκαταλείφθηκαν στην τύχη τους, όπως η μονή του Αγίου Γεωργίου του Ρηγάτη, που βρίσκεται σήμερα μέσα σε πεδίο βολής των κατοχικών δυνάμεων.

6)Μνημεία που μετατράπηκαν σε σταύλους ζώων, αποθήκες, αφοδευτήρια, καφενεία, αίθουσες χορού κ.α. όπως ο ναός της Αγίας Αναστασίας στην Λάπηθο και δύο ναοί του Αγίου Αναστασίου στην Περιστερωνοπηγή Αμμοχώστου. Εκτός των μνημείων βεβηλώθηκαν και τα κοιμητήρια. Τάφοι διανήχθησαν και οι σταυροί και οι ταφόπλακες κομματιάστηκαν. Στο χωριό Δαυλός οι σταυροί απομακρύνθηκαν από το κοιμητήριο και ρίχτηκαν σε ρεματιά στον δρόμο που οδηγεί στο μοναστήρι του Αγίου Νικολάου.

Αρχαιοκαπηλία

Στις κατεχόμενες περιοχές διεξάγονται παράνομες ανασκαφές και η αρχαιοκαπηλία οργιάζει. Οι τοιχογραφίες και τα ψηφιδωτά που στόλιζαν τους ναούς έχουν υποστεί ανεπανόρθωτες καταστροφές ως αποτέλεσμα του πριονισμού, της αποτοίχισης και της έκθεσής τους στην φθορά του χρόνου.

Ακόμη και σήμερα εντοπίζονται αρχαιότητες και χριστιανικά κειμήλια στις αγορές του εξωτερικού. Συγκεκριμένα πωλούνται αυτές τις μέρες σε δύο οίκους δημοπρασιών εικόνες από την Κύπρο. Για τις δημοπρασίες αυτές γνωρίζω ότι έχουν ενημερωθεί οι αρμόδιοι φορείς και ελπίζουμε να επέμβουν δραστικά για την διάσωσή τους.

Ως προς το θέμα της αρχαιοκαπηλίας κοινωφελή Ιδρύματα και άλλοι φορείς καταβάλλουν συντονισμένες προσπάθειες διάσωσής τους, όπως η Ιερά Μητρόπολη Μόρφου που επαναπάτρισε το 2007 έξι εικόνες από τις ΗΠΑ, το Μουσείο της Μονής Κύκκου με την πρόσφατη προσπάθεια επαναπατρισμού των δύο εικόνων από το Τρίκωμο, έργα του Μελετίου του Κρητός του 1620.

Παράλληλες προσπάθειες καταβάλλονται από την Εταιρία Κυπριακών Σπουδών και από το Βυζαντινό Μουσείο του Ιδρύματος Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ.

Αρχεία και εκδόσεις

Ιδιαίτερη σημασία δόθηκε στην τεκμηρίωση της κατάστασης των μνημείων μέσα από την δημιουργία αρχείων και σχετικών εκδόσεων. Το 2003 το Μουσείο της Μονής Κύκκου, κατόπιν προτάσεως του διευθυντή του Στυλιανού Περδίκη και με τις ευλογίες του Πανιερότατου Μητροπολίτη Κύκκου Νικηφόρου προχώρησε στην καταγραφή και φωτογράφηση των κατεχόμενων μνημείων με τον Χαράλαμπο Χοτζάκογλου επικεφαλής της ολιγομελούς ομάδας που συγκροτήθηκε. Η προσπάθεια αυτή είχε ως αποτέλεσμα την δημιουργία αρχείου με ηλεκτρονικά δελτία για τα μνημεία που εντοπίστηκαν και 20.000 φωτογραφιών.

Αρχεία έχουν δημιουργήσει και οι Μητροπόλεις Κυρηνείας και Μόρφου για τα μνημεία της δικαιοδοσίας τους, ενώ οι Μητροπόλεις Κωνσταντίας Αμμοχώστου και Τριμυθούντος συλλέγουν σχετικό υλικό. Η Μητρόπολη Κωνσταντίας έχει ετοιμάσει σχετική έκδοση, η οποία θα κυκλοφορήσει προσεχώς.

Από τις εκδόσεις για τα κατεχόμενα χριστιανικά μνημεία που κυκλοφόρησαν μετά το άνοιγμα των οδοφραγμάτων επιλεκτικά σημειώνω τις ακόλουθες: Το 2006 εξεδόθη από την Ιερά Μητρόπολη Κυρηνείας, η οποία ως γνωστόν κατέχεται εξ ολοκλήρου από τους εισβολείς, ο τόμος «Οδοιπορικό στα χριστιανικά μνημεία της μητροπολιτικής περιφέρειας Κυρηνείας, Άτλαντας μνημείων». Συγκεκριμένα καταγράφονται 160 περίπου ορθόδοξοι ναοί και δεκα-τρείς ετερόδοξοι. Τα λήμματα που έχουν συγγράψει οκτώ ερευνητές, περιλαμβάνουν περιγραφή, αναφορά στην σημερινή κατάσταση των κτισμάτων, διάφορα ιστορικά και λαογραφικά στοιχεία και πλούσια φωτογράφηση.

Το 2007 ο Ibrahim Yapicioglou εξέδωσε στην Σμύρνη δίτομο έργο στην τουρκική και αγγλική με τίτλο «Kuzey Kibris’taki. Basilika Katedral Manastir, Kilise ve Sapeler/Basilicas Cathedrals Monasteries Churches and Chapels in North Cyprus». Η έκδοση είναι προπαγανδιστική αφού αποφεύγεται εσκεμμένα η παρουσίαση της κατάστασης των μνημείων και τα κείμενα βρίθουν λαθών. Στα συγκεκριμένα βιβλία, όμως παρουσιάζονται σπάνιες φωτογραφίες από μνημεία που είναι απροσπέλαστα για τους Ε/Κ ειδικούς αφού βρίσκονται μέσα σε στρατιωτικές ζώνες, όπως η μονή του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου στον Κουτζουβένδη. Ο ναός του Χρυσοστόμου χρησιμο-ποιείται ως στρατώνας από τις κατοχικές δυνάμεις.

Για την διαφώτιση του κοινού, ιδιαίτερα δε των ξένων, διοργανώνονται εκθέσεις και δίνονται διαλέξεις στην Κύπρο και το εξωτερικό. Το Μουσείο της μονής Κύκκου διοργάνωσε εκθέσεις φωτογραφίας στην Κύπρο και το εξωτερικό με πιο σημαντική εκείνη στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο το 2008. Τελευταία δραστηριότητα η πρόσκληση για την δημόσια ακρόαση στην επιτροπή του Κογκρέσου, η οποία προκάλεσε την έκδοση της πεντηκοντασέλιδης αναφοράς που καταδικάζει τις ενέργειες της Τουρκίας για την καταστροφή της πολιτιστικής κληρονομιάς της Κύπρου.

Επιτροπές

Ιδιαίτερη αναφορά πρέπει να γίνει στις επιτροπές που έχουν συσταθεί για την διάσωση της πολιτιστικής μας κληρονομιάς. Η πρώτη είναι η «Επιτροπή Προστασίας της Πολιτιστικής Κληρονομίας», μια από τις τεχνικές επιτροπές που αποφασίστηκε να συσταθούν κατά τις διακοινοτικές συνομιλίες. Την επιτροπή αποτελούν πολιτικοί.

Η δεύτερη είναι η Συμβουλευτική Επιτροπή. Στην επιτροπή συμμετέχουν μηχανικοί, αρχαιολόγοι και άλλοι ειδικοί από την ελληνοκυπριακή και τουρκοκυπριακή κοινότητα. Τα μέλη της Επιτροπής συναντώνται συχνά, επισκέπτονται τα μνημεία σε ολόκληρο το νησί και ετοιμάζουν σχέδια για προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς. Τα μέλη εργάζονται παραγωγικά, με πίστη και θέληση, θέτουν προτεραιότητες με βάση την επικινδυνότητα των μνημείων και λαμβάνουν αποφάσεις οι οποίες αναμένεται να υλοποιηθούν με την εξεύρεση σχετικών κονδυλίων. Κατόπιν δε χειρονομιών καλής θέλησης καθαρίστηκαν εκκλησίες από ακαθαρσίες στα κατεχόμενα και ευπρεπίστηκαν τεμένη στις ελεύθερες περιοχές.

Παράλληλο είναι και το έργο που επιτελεί η Συνοδική Επιτροπή Μνημείων και Τέχνης της Εκκλησίας της Κύπρου. Στην επιτροπή λαμβάνουν μέρος αντιπρόσωποι όλων των μητροπόλεων της νήσου. Έργο της επιτροπής είναι η εκπροσώπηση της Εκκλησίας της Κύπρου στις αρμόδιες κρατικές και άλλες υπηρεσίες ή επιτροπές για θέματα μνημείων, η ενημέρωση για την καταστροφή της πολιτιστικής κληρονομιάς και η εξεύρεση χρηματικών πόρων από τα ταμεία της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Στόχος της επιτροπής είναι να προχωρήσει στο έργο της αποτύπωσης των κατεχόμενων μνημείων και στην ετοιμασία επιστημονικής μελέτης για το κάθε μνημείο σε συνεργασία με ειδικούς επιστήμονες όταν το επιτρέψουν οι κατοχικές αρχές.

Θρησκευτικές ακολουθίες

Οι θρησκευτικές ακολουθίες στις κατεχόμενες εκκλησίες από επισκόπους και ιερείς, με την συμμετοχή προσφύγων, σε περιοχές όπου δεν υπάρχει κανένας Έλληνας σήμερα, παρά τις ποικίλες αντιδράσεις, τους περιορισμούς και τις δυσκολίες, δείχνουν ξεκάθαρα την ταυτότητα των μνημείων: Στον Άγιο Μάμα, στον Απόστολο Βαρνάβα, στον Άγιο Προκόπιο της Σύγκρασης και τελευταία στην Αγία Μαρίνα της Κυθρέας.

Επίσης, οι θρησκευτικές ακολουθίες στα χωριά που παρέμειναν Ε/Κ εγκλωβισμένοι, συγκεκριμένα στο Ριζοκάρπασο, στην Αγία Τριάδα και στο μοναστήρι του Αποστόλου Ανδρέα. Πιστεύω ότι η χοροστασία του Επισκόπου Καρπασίας κ. Χριστοφόρου στην εορτάζουσα μονή στις 30 Νοεμβρίου, παρά την απα-γόρευση από τις κατοχικές δυνάμεις να τελέσει την Θεία Λειτουργία, είναι σημαντική και πρέπει να αξιοποιηθεί κατάλληλα. ΄Εδωσε θάρρος στους εγκλω-βισμένους και δύναμη στους προσκυνητές.

Διάσωση μνημείων

Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα διάσωσης μνημείου στα κατεχόμενα είναι αυτό της μονής του Αποστόλου Ανδρέα στην Καρπασία. Το 2002 η UNOPS σε συνεργασία με ξένους εμπειρογνώμονες και την Εκκλησία Κύπρου ανέλαβαν να εκπονήσουν σχέδια αποκατάστασης του μνημείου.

Συμφωνήθηκε τότε να συντηρηθεί ο Τεκκές Χαλά Σουλτάν στην Λάρνακα. Τα προτεινόμενα σχέδια προέβλεπαν εκτεταμένες κατεδαφίσεις και αλλοιώσεις του χώρου της μονής. Οι προσπάθειες αυτές προκάλεσαν αντιδράσεις και ματαιώθηκαν. Έγιναν δύο φάσεις του αρχικού σχεδίου και αποκαταστάθηκε το κτίριο διαμονής των προσκυνητών. Στην συνέχεια έγινε σχεδιαστική τεκμηρίωση και αρχιτεκτονική μελέτη από το Πανεπιστήμιο Πατρών και δρομολογήθηκαν εργασίες αποκατάστασης.

Οι κατοχικές δυνάμεις προβάλουν συνεχώς προβλήματα με αποτέλεσμα να μην προχωρούν οι εργασίες και το μνημείο συνεχίζει να καταστρέφεται. Η διώροφη πτέρυγα στην νότια πλευρά του ναού χρήζει άμεσης συντήρησης, όπως και η ανατολική πτέρυγα, η οποία στηρίχτηκε με σκαλωσιές για να μην καταρρεύσει.

Ο ναός του Αγίου Μάμαντος στην Μόρφου κτίστηκε τον 16ο αιώνα και είναι ένας από τους ελάχιστους ναούς που δεν λεηλατήθηκε μετά την τουρκική εισβολή. Η συντήρησή του κρίθηκε αναγκαία λόγω του ότι δεν συντηρήθηκε από το 1974 και αντιμετώπιζε σοβαρά προβλήματα υγρασίας. Με ενέργειες του Μητροπολίτη Μόρφου Νεοφύτου, και εν γνώσει της Κυβερνήσεως της Κυπριακής Δημοκρατίας, ξένοι συντηρητές προχώρησαν σε εργασίες συντήρησης του κιβωρίου της αγίας Τράπεζας, έργο του 16ου αιώνα, και απεντόμωσης του εικονοστασίου και της ξύλινης σκευής του ναού. Σχετική έκδοση για το ναό του Αγίου Μάμαντος αναμένεται να κυκλοφορήσει προσεχώς.

Παρόμοια προσπάθεια έγινε από τον Πανιερότατο για την διάσωση της παλαιοχριστιανικής βασιλικής του Αγίου Αυξιβίου στους Σόλους, ιδιαίτερα των ψηφιδωτών της. Στην βασιλική των Σόλων οι κατοχικές αρχές κατασκεύασαν στέγαστρο, από το οποίο όμως τα όμβρια ύδατα εισέρχονταν στην βασιλική, καταστρέφοντας τα παλαιοχριστιανικά ψηφιδωτά και τα επιδαπέδια μαρμαροθετήματα.

Τοποθετήθηκαν περιμετρικά αγωγοί απομάκρυνσης των υδάτων από το μνημείο και κατασκευάστηκαν διάδρομοι για τους επισκέπτες, έτσι ώστε να μην πατούν πάνω στα ψηφιδωτά τα οποία καθαρίστηκαν. Για τις εργασίες αυτές εκδόθηκαν σχετικές αναφορές που παρεδόθησαν στο Τμήμα Αρχαιοτήτων. Το 2009 κυκλοφόρησε το βιβλίο του David S. Neal, «The Basilica of Soli Cyprus: A Survey of the Buildings and Mosaics». Όλα τα έξοδα επωμίσθηκε ο Οργανισμός Save.

Με την άδεια του Μακαριωτάτου, ο Δήμαρχος Ακανθούς Σάββας Σαββίδης προχώρησε, σε συνεννόηση με τον Οργανισμό Save, σε μερική επισκευή του μεσοβυζαντινού ναού της Παναγίας Περγαμιώτισσας στην Ακανθού. Αποκαταστάθηκε η στέγη του νάρθηκα που είχε καταπέσει και συντηρήθηκε ό,τι απέμεινε από τον τοιχογραφικό διάκοσμο του ναού. Οι Ε/Κ αρχιτέκτονας και συντηρητής που ανέλαβαν τις εργασίες στο μνημείο τελούσαν υπό την έγκριση του Μακαριωτάτου και του Χωρεπισκόπου Καρπασίας.

Από τον ναό αποτοιχίστηκαν από επαγγελματίες που έφερε ο αρχαιοκάπηλος Αιντίν Ντικμέν τα κεφάλια δύο αγίων. Οι τοιχογραφίες κατασχέθηκαν στην Γερμανία. Αυτή την ώρα οι δύο δικηγόροι του Τούρκου Αρχαιοκάπηλου Αιντίν Ντικμέν, μαζί με ανεξάρτητο εμπειρογνώμονα καθηγητή που όρισε το δικαστήριο του Μονάχου, έχουν επιτόπια πραγματογνωμοσύνη στους χώρους που φυλάσσονται τα κατασχεθέντα σπαράγματα τοιχογραφιών από την Περγαμιώτισσα και ελπίζουμε στην σύντομη επιστροφή τους.

Τέλος, μια σημαντική προσπάθεια που έγινε από Κερυνειώτες πρόσφυγες το 2006 ήταν η συντήρηση του ενοριακού ναού του Αγίου Γεωργίου στην Πάνω Κερύνεια. Ο ναός που βρίσκεται στην τουρκοκυπριακή γειτονιά δεν λεηλατήθηκε γιατί τον σεβάστηκαν οι Τουρκοκύπριοι και βρίσκεται στα χέρια της Αγγελικής Καρεφυλλίδου, της μοναδικής Ε/Κ που κατοικεί σήμερα στην Κερύνεια.

Το φωτογραφικό υλικό έχει αντληθεί από έκθεση για τα μνημεία της κατεχόμενης Κερύνειας, που είναι αναρτημένη στον ιστιοχώρο της Ιεράς Αρχιεπισκοπής Κύπρου (churchofcyprus.org.cy)

Ο πρώτος ασκητής της περιοχής ήταν ο πρεσβύτερος Ιλαρίων, που έσκαψε σπήλαιο και ζούσε με νηστεία και προσευχή. Το 1051 ο Ιλαρίων γίνεται μητροπολίτης Κιέβου και το σπήλαιό του μένει έρημο. Αυτό το σπήλαιο χρησιμοποίησε για κατοικία του όσιος Αντώνιος ο Αθωνίτης, ο θεμελιωτής του ρωσικού μοναχισμού. Η Μονή έγινε κοινόβιο από τον όσιο Θεοδόσιο, με βάση το τυπικό της μονής του Στουδίου Κωνσταντινουπόλεως.

Ο ναός της Λαύρας των Σπηλαίων κτίστηκε από βυζαντινούς μαστόρους τους οποίους έστειλε στο Κίεβο, σύμφωνα με τις ρωσικές διηγήσεις, η ίδια η Θεοτόκος των Βλαχερνών. Ο ναός θεμελιώθηκε το 1073 και αφιερώθηκε στην Κοίμηση της Θεοτόκου. Στις 14 Αυγούστου του 1089 ο ναός εγκαινιάστηκε από τον μητροπολίτη Ιωάννη Β΄.

Μέχρι τα μέσα του 13ου αιώνα η μονή των Σπηλαίων δεν θα γνωρίσει κάποια σοβαρή καταστροφή, εκτός από εκείνη του 1096 εξαιτίας μιας από τις επιδρομές των Πολόφτσων. Η μονή ακμάζει και στα scriptoria της συγγράφονται σημαντικά έργα όπως χρονογραφίες και συναξάρια. Ένας από τους μοναχούς της, ο όσιος Νέστωρ (1050-1114) ολοκληρώνει γύρω στα 1113 το Χρονικό του, που τον αναδυκνείει σε πρώτο χρονογράφο της Ρωσίας. Το περίφημο αυτό Χρονικό περιλαμβάνει την ιστορία της Ρωσίας από το 850 έως το 1110.

Στα 1240 η μονή καταστρέφεται από τους Μογγό-λους. Σε μια δευτερη επιδρομή τους, στα 1300, καταστρέφουν ό,τι άφησαν την πρώτη φορά. Οι μοναχοί αναγκάστηκαν να σκορπιστούν στα γύρω βουνά και να σκάψει ο καθένας το δικό του σπήλαιο. Συχνά συγκεντρώνονταν στην ερειπωμένη μονή για κοινές ακολουθίες.

Η μονή θα ανοικοδομηθεί για άλλες δύο φορές και θα καταστραφεί άλλες τόσες από τους Τατάρους, σε επιδρομές τους του 1399 και του 1484. Μέχρι τα τέλη του 16ου αιώνα, η μονή υπαγόταν στην δικαιοδοσία του μητροπολίτη Κιέβου. Τότε όμως την διοικητική και πνευματική της εποπτεία αναλαμβάνει το πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως, που την καθιστά πατριαρχικό σταυροπήγιο.

Στα τέλη του 16ου αιώνα η μονή αντιμετωπίζει τον κίνδυνο υπαγωγής της στους Ουνίτες. Στην ουνιτική ψευδοσύνοδο του Μπρεστ-Λιτόφσκ (1596) ο βασιλιάς της Πολωνίας Σιγιμούνδος Γ’ (1566-1632) και ο πάπας Κλήμης Η’ (1592-1605) αποφάσισαν να υπαγάγουν τον αρχιμανδρίτη της Λαύρας στον μητροπολίτη Κιέβου που είχε προσχωρήσει στην Ουνία. Η προσπάθεια των Ουνιτών απέτυχε χάρη στη δυναμική παρέμβαση και αντίσταση των μοναχών. Δύο χρόνια αργότερα, το 1598, ο βασιλιάς και ο Ουνίτης μητροπολίτης επιχειρούν εκ νέου υπαγωγή της μονής, στέλνοντας σε αυτή τον πανούργο Ιωάννη Κοσίτσυ. Ο Κοσίτσυ βρίσκει κλειστές της πύλες και εκατοντάδες Κοζάκους να την φρουρούν.

Στα 1688, ένα αιώνα μετά την ίδρυση του πατριαρχείου Μόσχας (1589), η Λαύρα περιέρχεται στην δικαιοδοσία του, χάνοντας την κανονική εξάρτηση από το Οικουμενικό Πατριαρχείο. Στις αρχές του 17ου αιώνα ιδρύεται στην μονή τυπογραφείο από τους αρχιμανδριτες Ελισσαίο Πλετένσκυ και Ζαχαρία Κοπιστένσκυ. Στο τυπογραφείο αυτό μέχρι το τέλος του αιώνα τυπώθηκαν 117 βιβλία, λειτουργικού και αντιλατινικού περιεχομένου. Το έργο των αρχιμανδριτών συνεχίστηκε από τον δραστήριο αρχιμανδρίτη Πέτρο Μογίλα (1627-1633), ο οποίος ίδρυσε και ανώτερη εκκλησιαστική σχολή, την πρώτη στην Ρωσία. Η σχολή αυτή στην συνέχεια εξελίχθηκε στην σπουδαία θεολογική ακαδημία του Κιέβου. Κατά την διάρκεια του αιώνα αυτού, εξαιτίας των ρωσοτουρικών διενέξεων, η μονή δέχεται καταστρεπτικές επιθέσεις των Τούρκων. Ο Τσάρος για να την προφυλάξει την οχυρώνει αρχικά με χωμάτινα αναχώματα και στην συνέχεια με πέτρινο τείχος και πύργους.

Μεγάλη πυρκαγιά που ξέσπασε στα 1718 καταστρέφει το τυπογραφείο, την βιβλιοθήκη, το καθολικό και το μεγαλύτερο τμήμα του μοναστηριακού συγκροτήματος. Μέσα από τις στάχτες οι μοναχοί ανασύρουν την θαυματουργή εικόνα της Παναγίας, που δεν είχε υποστεί παρά ασήμαντες ζημιές. Η είδηση της διάσωσης της εικόνας χαροποίησε τον Μ. Πέτρο, ο οποίος χορήγησε την ανοικοδόμησή της.

Η περίδοξη μονή διαλύθηκε βίαια μετά την οκτωβριανή επανάσταση του 1917. Το 1941 η μονή και το καθολικό της λεηλατήθηκαν από τους Γερμανούς κατακτητές, που αφαίρεσαν σημαντικούς θησαυρούς των 11ου-18ου αι.

Στα τελευταία χρόνια, στην άλλοτε περίδοξη Κίεβο-Πετσέκαγια Λαύρα, άρχισαν να επανεγκαθίστανται μοναχοί και ο τόπος να ζωντανεύει από το θείο φως της μοναχικής πολιτείας.

Κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας (1571-1878) δημιουργήθηκαν καλλιτεχνικά ρεύματα και παράλληλα συνεχίστηκε η παράδοση. Η περίοδος από το 1570 μέχρι και το τέλος του 17ου αιώνα, χαρακτηρίστηκε, λόγω έλλειψης σύγχρονων γραπτών πηγών, ως η σκοτεινή περίοδος της μεταβυζαντινής τέχνης της Κύπρου. Η άποψη ότι η οθωμανική κατάκτηση της Κύπρου «κατέστρεψε οριστικά την άνθηση των τεχνών και των γραμμάτων», οδήγησε κατά συνέπεια, στην υποτίμηση της τέχνης που συνέχισε να παράγεται στο νησί, παρά της αντίξοες συνθήκες της Τουρκοκρατίας.

Την περίοδο αυτή ανασυντάσσεται η Εκκλησία της Κύπρου στο πλαίσιο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και ανακτά τον εθναρχικό της χαρακτήρα. Οι ζωγράφοι συντάχθηκαν στο πλευρό της με σκοπό την ανάδειξή της διαμέσου της τέχνης.

Η καλλιτεχνική δραστηριότητα πολλών ζωγράφων εκφράζεται κυρίως με την μαζική παραγωγή εικόνων παρά με την τοιχογραφία που υποχωρεί σε σχέση με την προηγούμενη περίοδο και παρακμάζει από άποψη καλλιτεχνικής μορφής. Ο τοιχογραφικός διάκοσμος είναι περιορισμένης έκτασης, στα κύρια μέρη του ναού λ.χ. στο ιερό βήμα ή σε εμφανή σημεία του κυρίως ναού. Πλήρη τοιχογραφημένα σύνολα στην Κύπρο από την περίοδο της Τουρκοκρατίας δεν μνημονεύονται εκτός ενός, του αρχιεπισκοπικού ναού του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου στην Λευκωσία. Η Εκκλησία της Κύπρου κατά το 18ο αιώνα, ανέπτυξε σημαντική δραστηριότητα στην ανακαίνιση και τοιχογράφηση ναών, λόγω της δύναμης που απόκτησε με την παρασχεθείσα σχετική ελευθερία και τα προνόμια που της δόθηκαν από τους Τούρκους δυνάστες. Ο Αρχιεπίσκοπος παίρνει ηγετικό ρόλο. Τα μεγάλα μοναστήρια ακμάζουν και δημιουργείται η αίσθηση ταυτότητας.

Οι τοιχογραφίες της περιόδου αυτής καθώς επίσης τα πορτραίτα των αφιερωτών, κληρικών και λαϊκών, οι επιγραφές και η γλώσσα τους προσφέρουν αξιόλογο υλικό προς μελέτη και επανεκτίμηση της ζωγραφικής της εποχής. Ο χαρακτήρας των ζωγράφων αυτών είναι τοπικός, ακολουθεί όμως την βυζαντινή τεχνοτροπία και την παραδοσιακή τεχνική, η οποία είχε ακμάσει στην Κύπρο στα βυζαντινά και μεσαιωνικά χρόνια. Η μεταβυζαντινή ζωγραφική ωστόσο εκφυλίζεται βαθμιαία.

Κύπριοι ζωγράφοι της διασποράς

Το 1571 η Κύπρος καταλήφθηκε από τους Οθωμανούς Τούρκους. Οι λεηλασίες και οι σφαγές που ακολούθησαν, καθώς και οι δυσκολίες του πληθυσμού (λ.χ. η βαριά φορολογία, οι εξισλαμισμοί), που έχοντας συνηθίσει στον δυτικό τρόπο διακυβέρνησης, να προσαρμοστεί σε ένα νέο ανατολικό καθεστώς, ανάγκασαν αρκετούς καλλιτέχνες και λόγιους να εγκαταλείψουν την νησί και να καταφύγουν στην χριστιανική Δύση, κυρίως στην Ιταλία.

Η σχολή ζωγραφικής της Μονής Αγίου Ηρακλειδίου

Η αγιογραφική τέχνη αναπτύσσεται στα μοναστήρια και η ανδρική τότε Μονή του Αγίου Ηρακλειδίου στο χωριό Πολιτικό, κοντά στην Λευκωσία αναδεικνύεται σε σπουδαίο αγιογραφικό κέντρο, κυρίως φορητών εικόνων αλλά και τοιχογραφιών. Σταθμός στην μελέτη της κυπριακής μεταβυζαντινής ζωγραφικής αποτελεί η διαμόρφωση της σχολής ζωγραφικής της Μονής Αγίου Ηρακλειδίου στο τέλος του 17ου αιώνα. Η σχολή αυτή ήκμασε κατά το 18ο και τις πρώτες δεκαετίες του 19ου αιώνα. Στην παρακμή της καταντά σε μια λαϊκίζουσα τεχνοτροπία που φτάνει τα όρια της καρικατούρας. Την ίδια περίοδο λειτούργησαν αγιογραφικά εργαστήρια στην Ιερά Μονή Χρυσορρογιάτισσας στην Πάφο και στην Ιερά Αρχιεπισκοπή στην Λευκωσία που έδωσαν έργα με την τεχνοτροπία αυτή. Χαρακτηριστικά γνωρίσματα της σχολής αυτής είναι ο σκούρος προπλασμός, τα φωτεινά χρώματα των ενδυμάτων και ο τρόπος απόδοσης της μύτης των προσώπων με την εντυπωσιακή πλάτυνση των ρωθώνων. Εισηγητές της ιδιότυπης και χαρακτηριστικής αυτής τεχνοτροπίας έχουν θεωρηθεί οι ζωγράφοι φορητών εικόνων, κρητικής καταγωγής, Ιάκωβος και Δημήτριος Μόσκοι (δράση 1717-1727). Κοντά τους φαίνεται ότι είχε μαθητεύσει ο ιερομόναχος Ιω-αννίκιος της Μονής του Αγίου Ηρακλειδίου. Ο Ιωαννίκιος θεωρείται θεμελιωτής και διδάσκαλος της Σχολής ζωγραφικής της Μονής του Αγίου Ηρακλειδίου. Η καλλιτεχνική παραγωγή του Ιωαννικίου σε τοιχογραφίες και εικόνες εντοπίζεται μεταξύ των ετών 1713 και 1761. Ως μαθητές του καταξιωμένου αυτού Κύπριου ζωγράφου αναφέρονται σε επιγραφές θωρακίων εικονοστασίων (στην Έμπα και τα Λεύκαρα) οι κληρικοί Φιλάρετος, Λαυρέντιος και Νεκτάριος. Οι ζωγράφοι και οι χορηγοί, είναι συχνά γνώστες των αγιολογικών πηγών και των συναξαρίων τοπικών αγίων και αυτό φαίνεται στους εικονογραφημένους αγιολογικούς κύκλους. Χρησιμοποιούν ακόμα ως πρότυπα ξυλογραφίες και χαλκογραφίες εικονογραφημένων θρησκευτικών εκδό-σεων, κυρίως των τυπογραφείων της Βενετίας.

Εταιρία Κυπριακών Σπουδών, έκθεμα μηνός Αυγούστου: “Η Κοπέλα της Αγκαστίνας”, Υαλογραφία στο Μουσείο Λαϊκής Τέχνης Κύπρου"

Επιμέλεια:

Χριστόδουλος Χατζηχριστοδούλου, Πρόεδρος ΕΚΣ και

Ελένη Χρίστου, Επιμελήτρια Μουσείου Λαϊκής Τέχνης Κύπρου

Η Εταιρία Κυπριακών Σπουδών παρουσίασε ως έκθεμα του μήνα Αυγούστου μια παραδοσιακή υαλογραφία από την κατεχόμενη Αγκαστίνα Αμμοχώστου και αφιερώνει το δημοσίευμα στην μνήμη των αγνοούμενων της κοινότητας. Η επιλογή της υαλογραφίας αυτής είναι συμβολική, αφού πρόκειται για κειμήλιο που αποκτήθηκε από την Εταιρία πριν από την τουρκική εισβολή, που σκλάβωσε μεταξύ άλλων και την γραφική κοινότητα της Αγκαστίνας τον πικρό εκείνο Αύγουστο του 1974. Τα παραδοσιακά πλινθόκτιστα σπίτια της κοινότητας έχουν κατά ένα μεγάλο μέρος καταστραφεί, ο ναός της Αγ. Παρασκευής έχει μετατραπεί σε τζαμί, ο παλαιός ναός του Αγ. Θεράποντος και το κοιμητήριο έχουν βεβηλωθεί και το εξωκλήσι του Αγ. Γεωργίου έχει κατεδαφιστεί.

Η προσωπογραφία της νεαρής κοπέλας στην υαλογραφία αποπνέει μια αριστοκρατική φινέτσα και μια σπάνια ομορφιά. Το έντονο βλέμμα της κοπέλας μοιάζει να σε ακολουθεί παντού, όπου και αν σταθείς, λες και θέλει να μας θυμίζει διαρκώς ότι περιμένει υπομονετικά να επιστρέψει στις ρίζες της. Η κοπέλα αγκαλιάζει ένα περιστέρι, σύμβολο συνήθως της αγνότητας και της ειρήνης. Το περίεργο είναι ότι ο ζωγράφος δεν παρουσιάζει το περιστέρι λευκό, αλλά χρυσό και μοιάζει σχεδόν μηχανικό, σαν αλλοτινό παιχνίδι μιας πλούσιας παιδίσκης. Ίσως με αυτό τον τρόπο να θέλει να δείξει ότι η κοπέλα ανήκει σε μια πλούσια οικογένεια και έχει αριστοκρατική καταγωγή. Άλλωστε η όλη ενδυμασία της κοπέλας συντείνει σε αυτή την εντύπωση, τόσο το βαθύ μπλε φόρεμα, επενδυμένο με χρυσή λεπτομέρεια και δαντέλα, όσο και το μαργαριταρένιο κολιέ στο λαιμό. Τα μακριά μαύρα μαλλιά της είναι δεμένα με μπλε κορδέλα και φέρουν φρέσκα λουλούδια. Η φρεσκάδα της όλης παρουσίασης ενισχύεται με τα σχηματοποιημένα τριαντάφυλλα που εμφανίζονται στο φόντο. Το φόντο, στο χρώμα του σταχυού μάς θυμίζει τον μεσαρίτικο κάμπο και τους χρυσαφένιους χρωματισμούς στον κάμπο της καλοκαιρινής Αγκαστίνας.

Η ζωγραφική σε γυαλί ήταν ιδιαίτερα διαδεδομένη στην Μεσαορία και κοσμούσε συνήθως το μεγάλο δίχωρο της παραδοσιακής οικίας. Οι υαλογραφίες αγοράζονταν για την προίκα των κοριτσιών από τους γονείς ή δινόταν από τους καλεσμένους ως γαμήλιο δώρο στο ζευγάρι. Στις υαλογραφίες απεικονίζονται θέματα θρησκευτικά, εθνικά, μυθολογικά πρόσωπα και λαϊκοί ήρωες, προσωπογραφίες και οικογενειακές φωτογραφίες, ζώα και πουλιά, καθώς και διάφορα διακοσμητικά θέματα. Η ζωγραφιά αποτυπωνόταν με λαδομπογιά στο πίσω μέρος του επιλεγμένου γυαλιού με τέτοιο τρόπο ώστε να φαίνεται κανονικά η ζωγραφιά στο μπροστινό μέρος του γυαλιού. Οι υαλογραφίες γίνονταν από ανώνυμους λαϊκούς ζωγράφους, οι οποίοι άφηναν τα έργα τους ανυπόγραφα. Ακόμη και οι γνωστοί λαϊκοί Κύπριοι ζωγράφοι, Μιχαήλ Κκάσιαλος και Αδαμάντιος Διαμαντής, είχαν ασχοληθεί με αυτό το είδος, χωρίς να αφήνουν την υπογραφή τους στα έργα τους.

Η Εταιρία Κυπριακών Σπουδών έχει μια μεγάλη συλλογή από υαλογραφίες, δωρεές και αγορές για το Μουσείο Λαϊκής Τέχνης Κύπρου, η οποία θα παρουσιαστεί σε ειδική έκθεση φέτος το Φθινόπωρο.

Η υαλογραφία με την κοπέλα από την κατεχόμενη Αγκαστίνα εκτίθεται στο Μουσείο Λαϊκής Τέχνης Κύπρου, στην Πλατεία Αρχιεπισκόπου Κυπριανού (εντός του περιβόλου του Καθεδρικού Ναού του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου). Πληροφορίες στο τηλέφωνο 22 432578 και στην ιστοσελίδα www.cypriotstudies.org.

Η καθιέρωση του εγκλείστου Νεοφύτου ως αγίου στην συνείδηση της Εκκλησίας της είναι γεγονός όπως και οι καθιερώσεις των δύο τουλάχιστον ετήσιων εορτών του κατά την 24η Ιανουαρίου και την 28η Σεπτεμβρίου (ο άγιος ως γνωστόν κοιμήθηκε στις 12 Απριλίου 1219). Όπως συμβαίνει και σε περιπτώσεις άλλων τοπικών αγίων το κύριο, συχνά μοναδικό κέντρο λατρείας τους, εντοπίζεται στον χώρο άσκησης ή και ταφής τους όπως στην περίπτωση του αποστόλου Βαρνάβα, του αγίου Κενδέου, του αγίου Επικτήτου, των αγίων Ηλιοφώτων, του αγίου Επήγονος, του Αγίου Αυξιβίου, του αγίου Αθανασίου του Πεντασχοινίτη, του αγίου Ιωάννου του Λαμπαδιστού κ.ά. Το φαινόμενο αυτό είναι άλλωστε σύνηθες στον βυζαντινό και μεταβυζαντινό κόσμο.

Με το ίδιο σκεπτικό θα μπορούσε να ερμηνευτεί και η απεικόνιση του αγίου σε τοιχογραφίες και φορητές εικόνες που έχουν διασωθεί μέχρι τις μέρες μας. Οι πρωιμότερες απεικονίσεις του αγίου εν ζωή είναι σε τοιχογραφίες που εκτελέσθηκαν στην εγκλείστρα του στην Πάφο από τον ζωγράφο Θεόδωρο Αψευδή, ο οποίος και υπογράφει το έργο του: «Εν δε τω εικοστώ τετάρτω έτει της καθείρξεώς μου, ιστορήθη τελείως η εγκλείστρα» αναφέρει στην Τυπική Διαθήκη του ο άγιος. Τότε ο Νεόφυτος είχε απεικονιστεί δύο φορές. Οι υστεροκομνήνειες τοιχογραφίες χρονολογήθηκαν από τον Ανδρέα Στυλιανού και τον Αθανάσιο Παπαγεωργίου στα 1183 και αναχρονολογήθηκαν από την Μαρία Παναγιωτίδη στα 1196.

Στην πρώτη, που βρίσκεται ακριβώς μπροστά από την αγία τράπεζα, ο Νεόφυτος εικονίζεται αναλαμβανόμενος ανάμεσα σε δύο αρχαγγέλους. Εικονίζεται σε προχωρημένη ηλικία με παπαλήθρα στην κεφαλή, στοιχείο δηλωτικό της ιερατικής του ιδιότητας. Στην δεύτερη ο άγιος απεικονίζεται γονυπετής στα πόδια του Χριστού στην σύνθεση της Μ. Δεήσεως, στάση συνηθισμένη σε απεικονίσεις δωρητών κατά την μεσοβυζαντινή περίοδο που αντιγράφουν παλαιότερα πρότυπα, όπως την ψηφιδωτή παράσταση στον νάρθηκα της Αγίας Σοφίας Κωνσταντινοπόλεως που απεικονίζει τον Λέοντα Στ΄ σε στάση προσκύνησης στα πόδια του Χριστού. Στην παράσταση ο όσιος πατήρ κρατεί ειλητάριο στο οποίο αναγράφεται η δέησή του. Φέρει και πάλι παπαλήθρα, όπως και στην προηγούμενη απεικόνισή του. Όπως έχει παρατηρηθεί και από άλλους ερευνητές ο ζωγράφος προσέδωσε στον άγιο φυσιοκρατικά χαρακτηριστικά και μάλλον τα πραγματικά φυσιογνωμικά του χαρακτηριστικά.

Στον 13ο αιώνα χρονολογούνται οι αρχικές τοιχογραφίες στο ναό του Αγίου Νεοφύτου, σήμερα στην νεκρά ζώνη του χωριού Τρούλλοι (επαρχ. Λάρνακας). Είναι άγνωστο αν ο ναΐσκος αφιερώθηκε εξ αρχής στον Έγκλειστο άγιο. Αν όντως έτσι έχουν τα πράγματα τότε έχουμε ίσως τον παλαιότερο σωζόμενο ναό επ’ ονόματι του αγίου Νεοφύτου.

Σε μεταγενέστερες τοιχογραφίες του 15ου/16ου αιώνα εντός του ναού σώζεται αποσπασματικά απεικόνιση του αγίου Νεοφύτου. Ο άγιος απεικονίζεται στον βόρειο τοίχο του κυρίως ναού. Διατηρείται τμήμα της κεφαλής του και των μοναχικών ενδυμάτων του και το όνομά του. Ελλείπουν ωστόσο γραπτές πηγές για την ιστορία του ερημικού σήμερα ναού. Και μόνο ότι εντοπίζεται ναός του σε απομακρυσμένη από την Πάφο περιοχή μαρτυρεί την συνέχιση της τιμής του αγίου.

Στο 16ο αιώνα ζωγραφίστηκε μια φορητή εικόνα του αγίου, δωρεά από κάποιο ταπεινόν Νεόφυτον Ρακενδύτην. Ο άγιος Νεόφυτος παριστάνεται να κρατεί ειλητάριο με τον αφορισμό του: + ΔΙΔΩΜΟΙ ΕΝΤΟΛΗΝ ΕΝ ΠΝΕΥΜΑΤΙ ΑΓΙΩ ΕΙ ΤΙΣ ΤΩΝ ΟΙΚΟΥΝΤΩΝ ΕΝΘΑΔΕ ΕΑΝ ΑΜΑΡΤΙΣΕΙ ΣΑΡΚΟΙΚΗΝ ΑΜΑΡΤΙΑΝ ΚΑΙ ΟΥΚ ΕΞΟΜΟΛΟΓΗΘΗ ΕΥΘΥΣ ΚΑΙ ΜΕΤΑΝΟΗΣΟΙ ΥΠΟΧΩΡΗΤΩ ΤΩΝ ΩΔΕ ΚΡΕΙΤΤΟΝ ΓΑΡ ΑΟΙΚΟΝ ΕΝΑΠΟΜΙΝΑΙ ΤΟΝ ΤΟΠΟΝ ΟΙ ΗΚΙΖΕΣΘΑΙ ΜΕΤΑ ΑΣΩΤΙΑΣ ΟΤΙ ΚΑΙ ΘΕΩ ΦΥΛΕΡΗΜΟΣ ΚΑΘΑΡΑ ΚΑΙ ΑΟΙΚΟΣ ΥΠΕΡ ΟΙΚΟΥΜΕΝΗΝ ΑΚΑΘΑΡΤΟΝ. Το κείμενο του αφορισμού προέρχεται από την Τυπική Διαθήκη του και ορίζεται ότι πρέπει να αναγιγνώσκεται κάθε Κυριακή. Ο αφορισμός αυτός ως γνωστόν έχει γραφτεί και στο νάρθηκα της Εγκλείστρας.

Η τιμή του αγίου κατά την περίοδο της τουρκοκρατίας οφείλει πολλά στον αρχιμανδρίτη Κυπριανό που ανέδειξε τον άγιο και το έργο του μετά και την αποκάλυψη των λειψάνων του το 1756.

Διανεμήθηκαν σε μονές, ναούς και ιδιώτες τεμάχια των ιερών λειψάνων του αγίου, όπως η σιαγόνα του στην Μονή Κύκκου και το γεγονός αυτό συνέτεινε περισσότερο στην εξάπλωση της τιμής του, όπως και η μεγάλη εμποροπανήγυρη του Σεπτεμβρίου.

Επειδή όμως στις έντυπες ακολουθίες του αγίου που κυκλοφόρησαν στην Βενετία το 1778 δεν είχε προβλεφθεί να μπει χαλκογραφία με απεικόνιση του αγίου έτσι ώστε να διαδοθεί κάποιο πρότυπό του, οι ζωγράφοι όχι σπάνια αντιγράφουν ανθίβολα και εικόνες άλλων αγίων και αλλάζουν μόνο την ονομαστική επιγραφή.

Ο άγιος Νεόφυτος συχνά απεικονίζεται με την μορφή του αγίου Αντωνίου ή άλλων μεγάλων ασκητών, θέλοντας με αυτό τον τρόπο να δείξουν οι ζωγράφοι ότι είναι ισάξιός τους. Από τα τοπικά εργαστήρια ζωγραφικής ξεχωρίζουν εκείνα του ζωγράφου Παρθενίου και του Χρυσάνθου Συγγέλου, που ακολουθούν την φθίνουσα παραδοσιακή σχολή ζωγραφικής, γνωστής ως του Αγίου Ηρακλειδίου, του ζωγράφου Μιχαήλ προσκυνητού από τα Καμινάρια, μαθητού του Μιχαήλ Θετταλού ή Θεσσαλονικέως και του Ιωάννου Κορνάρου του Κρητός.

Το 1806, επί ηγουμενίας Ιωακείμ, ο ζωγράφος Ιωάννης Κορνάρος ζωγραφίζει την προσκυνηματική εικόνα του αγίου Νεοφύτου για το εικονοστάσιο του καθολικού της ομώνυμης μονής.

Ο Κορνάρος είχε προφανώς υπόψιν του την εικόνα του 16ου αιώνα στην οποία ο άγιος παρουσιάζεται με λυτά μαλλιά, με τους βοστρύχους να πέφτουν μπροστά στο στήθος του. Δυστυχώς το πρόσωπο του αγίου στην εικόνα έχει επιζωγραφιστεί από τον άγνωστο ζωγράφο, μάλλον στις αρχές του 20ού αιώνα.

Οι φορητές εικόνες και τα εκκλησιαστικά ξυλόγλυπτα, που είναι προσιτά στην κατεχόμενη πόλη του Αγίου Θεοδότου μπορούν να μας δώσουν αποσπασματικά και μόνο στοιχεία για τους χορηγούς και τους καλλιτέχνες τους, καθώς και την τεχνοτροπία και τις συνθήκες για την παραγγελία τους. Ο ναός του Αγίου Γεωργίου στην Π. Κερύνεια παραμένει ως έχει αφού τα κλειδιά κατέχει η Ελληνοκύπρια Αγγελική Καρεφυλλίδου-Γιασιάρ.

Ο ναός του Αγίου Γεωργίου Πάνω Κερύνειας, σύμφωνα με την κτιτορική επιγραφή που βρίσκεται στην αετωματική επίστεψη της βόρειας εισόδου, θεμελιώθηκε το 1917 στα ερείπια παλαιότερου ναού με την συνδρομή ευσεβών Κερυνειωτών. Ο ναός άρχισε να ανοικοδομείται με τη φροντίδα του Χ» Γρηγόρη Δημητριάδη και αποπερατώθηκε το 1922 με τη χορηγία του ζεύγους Χ» Γεωργίου Α. Μιχαηλίδου και της συζύγου του Μαρίας από την Θέρμεια επί Μητροπολίτου Κυρηνείας Μακαρίου Μυριανθέως. Η Μαρία ήταν κόρη του Χ» Γρηγόρη Δημητριάδη και μερίμνησε ιδιαίτερα για τον ευπρεπισμό του ναού. Ψάλτης του ναού ήταν ο Αλέξης Νικηφόρου. Στις 21 Ιουνίου 1925 ο ναός του αγίου Γεωργίου εγκαινιάστηκε από τον Μητροπολίτη Μακάριο Β΄ Μυριανθέα. Το εικονοστάσιο φέρει δύο επιγραφές. Η πρώτη επιγραφή αναφέρει ότι κατασκευάστηκε το 1923 από τον ταλιαδώρο Θρασύβουλο Μιχαηλίδη. Η δεύτερη επιγραφή δίνει την πληροφορία ότι έγινε επί αρχιερατείας Μακαρίου με δαπάνες του γιατρού Σπύρου Χαραλαμπίδου και της συζύγου του Μαρίας.

Ο Χαραλαμπίδης ήταν ο πρώτος Κερυνειώτης γιατρός, διαχειριστής της περιουσίας του Χ΄΄Γιώρκη, εγγονός του παπα Χαράλαμπου Οικονόμου και παππούς της Τιτίνας Λοϊζίδου. Το εικονοστάσι φέρει δύο σειρές εικόνων στο επιστύλιό του, συνολικά 35. Απεικονίζονται σκηνές από το Δωδεκάορτο και Απόστολοι.

Το προσκυνητάρι της εικόνας του αγίου Γεωργίου κατασκευάστηκε επίσης το 1923 από τον Μιχαηλίδη και δωρήθηκε και αυτό από το ζεύγος Χαραλαμπίδου. Δύο χρόνια αργότερα, το 1925 (8 Νοεμβρίου), κατασκευάστηκε το προσκυνητάρι της εικόνας του αγίου Παντελεήμονος στον βόρειο τοίχο και πάλι από τον Μιχαηλίδη και τους ίδιους δωρητές. Στην συνέχεια παρουσιάζονται αντιπροσωπευτικές εικόνες του ναού κατά χρονολογική σειρά κατα-σκευής.

1917

Παναγία Άξιον Εστίν (μικρών διαστάσεων εικόνα). Φέρει επιγραφή με το όνομα: Π. Αγαθαγγέλου (με μολύβι) 1917. Ο Παρασκευάς Αγαθαγγέλου ήταν γιος του Αγάπιου Χ’’Παρασκευά, προύχοντα της Κερύνειας. Ο Αγαθαγγέλου ήταν εύπορος, αλλά έχασε τα χρήματά του. Μετανάστευσε στην Αμερική το 1917 σε ηλικία 35-40 ετών. Το θέμα της εικόνας αντιγράφει την εφέστιο εικόνα των Καρυών στο Άγιο Όρος και παραπέμπει αρχικά στους Αγιορείτες μοναχούς του Σταυροβουνίου, οι οποίοι στα τέλη του 19ου αιώνα εισήγαγαν το θέμα αυτό στην Κύπρο, καθώς και τη ζωγραφική εικόνων με λάδι.

1918

Μήτηρ Θεού η Φανερωμένη (μικρών διαστάσεων εικόνα). Φέρει την αφιερωματική επιγραφή: Δέησις της δούλης σου Μαργαρούς Μιχαηλίδου 1918. H Μαργαρού (Χατζηχαραλάμπους) ήταν σύζυγος του καπετάν Μιχάλη Σάββα-Κελέσιη. Η εικόνα ίσως αποτελεί δέηση της Μαργαρούς για να απελευθερωθεί -να φανερωθεί- ο σύζυγός της, τον οποίο συνέλαβαν οι Γάλλοι το 1916 με την κατηγορία της προδοσίας στην Αίγυπτο. Στην Παναγία την Φανερωμένη ήταν άλλωστε αφιερωμένο και το ομώνυμο εξωκλήσι, νότια της Κερύνειας, σήμερα απροσπέ-λαστο.

1923

Οι δεσποτικές εικόνες του Χριστού και της Θεοτόκου έχουν ζωγραφιστεί στο αγιογραφικό εργαστήρι της Μονής Σταυροβουνίου το 1923. Ο Χριστός (μεγάλη εικόνα) εικονίζεται ένθρονος στον τύπο του Μ. Αρχιερέως. Φέρει την αφιερωματική επιγραφή: Δέησις του δούλου του Θεού Χ΄΄Γεωργίου. Πρόκειται προφανώς για τον Χ» Γιώρκην, κτίτορα του ναού. Ο Χ’’Γιώρκης πέθανε τον Σεπτέμβριο του 1925 και τάφηκε στο προαύλιο, στο δυτικό μέρος του ναού. Ο τάφος του καταστράφηκε από εποίκους μετά το 1974.

Η Παναγία (μεγάλη εικόνα) εικονίζεται ένθρονη με τον Χριστό μπροστά στο στήθος της να παραπέμπει στον εικονογραφικό τύπο της Νικοποιού. Σύμφωνα με την αφιερωματική επιγραφή η εικόνα είναι: Δέησις της δούλης του Θεού Μαρίας Γ. Μιχαηλίδου 1923. Η Μαρία ήταν σύζυγος του Χ’’Γιώρκη, κτίτορος του ναού του Αγίου Γεωργίου. Το ζεύγος καταγόταν από τη Θέρμεια και ήταν άτεκνο. Ήταν θείοι του ποιητή Δημήτρη Λιπέρτη (οικογένεια Μοδινών), ο οποίος και τους κληρονόμησε. Η Μαρία πέθανε γύρω στο 1932.

Τρεις από τις δεσποτικές εικόνες έγιναν από τον ζωγράφο Κωνσταντίνο Λ. Ζωγράφου από την Λάπηθο. Στην εικόνα του Ευαγγελιστή Ιωάννη δεν αναφέρεται δωρητής παρά μόνο ο ζωγράφος: [Υπό Κωνσταντίνου Λ.] Ζωγράφου εν Λαπήθω 1923. Ο Απόστολος Ανδρέας (μεγάλη) φέρει την αφιερωματική επιγραφή: Πρέσβευε Άγιε υπέρ των δούλων σου Κρίστης, τέκνων, γονέων και αδελφών 1923 υπό Κων. Λ. Ζωγράφου εν Λαπήθω. Ο Άρχων Μιχαήλ φέρει την επιγραφή: Δι εξόδων Ελένης Χ» Κωνσταν-τίνου υπό Κων. Λ. Ζωγράφω εν Λαπήθω 1923. Ελλείπουν βιογραφικά στοιχεία των δωρητών. Ο Ζωγράφος είχε τρία παιδιά, ένα υιό, τον Φρίξο και δύο θυγατέρες την Έλλη και την Ήβη. Ο υιός του είναι μόνιμος κάτοικος Βρετανίας, ενώ οι θυγατέρες του έχουν παντρευτεί Ιταλούς και εγκαταστάθηκαν στο Μιλάνο. Εκεί απεβίωσε και ετάφη ο Ζωγράφος.

1925

Σε ξεχωριστό προσκυνητάριο στο νότιο τοίχο είναι τοποθετημένη η λατρευτική εικόνα του αγίου Γεωργίου (μεγάλη). Ο άγιος εικονίζεται να βυθίζει με αβρή κίνηση το κοντάρι του στο στόμα του δράκου. Η επιγραφή αναφέρει Δέησις Γεωργίου προσκυνητού και της συζύγου αυτού Μαρίας 1925. Η εικόνα αποτελεί δωρεά των κτιτόρων του ναού.

Η εικόνα της Αγίας Τριάδος φέρει την αφιερωματική επιγραφή: Δέησις Αγαπίου Ιερέως 1925. Πρόκειται για τον εφημέριο του ναού. Ο παπά Αγάπιος καταγόταν από την Άλωνα και ήταν γνωστός πνευματικός. Αυτός έδινε μαρτυρία σε εκείνους που ήθελαν να γίνουν ιερείς.

1944

Η εικόνα του αγίου Νεοφύτου φέρει την αφιερωματική επιγραφή: Δωρεά Ευδοκίας πρεσβυτέρας και τέκνων. Εν Σταυροβουνίω 1944. Η Ευδοκία ήταν σύζυγος του παπά Αγάπιου.

1949

Εκτός από το Σταυροβούνι εικόνες παραγγέλλονται και στο αγιογραφικό εργαστήρι της Μονής του Αποστόλου Βαρνάβα στην Σαλαμίνα, στους ζωγράφους πατέρες της Μονής Χαρίτωνα, Στέφανο και Βαρνάβα. Οι μοναχοί ζωγράφοι δεν σημειώνουν το όνομά τους στα έργα τους, αλλά το όνομα του μοναστηριού. Το 1949 ζωγραφίζεται η εικόνα της Παναγίας που αποτελεί δωρεά: Χρυσάνθης Παρασκευαϊδου +1949+ ΕΝ ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ ΒΑΡΝΑΒΑ. Ελλείπουν βιογραφικά στοιχεία για την δωρήτρια.

Συμπεράσματα

Στην Κερύνεια εντοπίστηκαν εικόνες των δύο σημαντικότερων αγιογραφικών εργαστηρίων της εποχής, της Μονής Σταυροβουνίου και της Μονής Απ. Βαρνάβα. Κατά τον 20ό αιώνα, ως επί το πλείστον, η τεχνοτροπία των εικόνων δεν ακολουθεί την παραδοσιακή μεταβυζαντινή ζωγραφική αλλά δυτικά πρότυπα, που χαρακτηρίζονται ως αναγεννησιακά, με φυσιοκρατική (νατουραλιστική) απόδοση των μορφών και του τοπίου και στροφή προς την αρχαία ελληνική τέχνη ως έκφραση της εθνικής ταυτότητος υπό ξένη κυριαρχία.

Οι ζωγράφοι χρησιμοποιούν κατά κανόνα το λάδι σε προετοιμασία, ενώ σε αρκετές περιπτώσεις οι εικόνες αυτές, λόγω κακής τεχνικής κατασκευής, ξεφλουδίζονται. Εντοπίστηκε τοπικό εργαστήρι ζωγραφικής του Κωνσταντίνου Λ. Ζωγράφου στη Λάπηθο. Εικόνες εισάγονταν και από την Αθήνα.

H επιλογή των αγίων παρουσιάζουν μια σχετική ομοιογένεια, στοιχείο το οποίο λαμβάνεται επίσης από τον ελλαδικό χώρο. Προτιμούνται οι στρατιωτικοί άγιοι Γεώργιος και Δημήτριος, οι Τρεις Ιεράρχες, ο άγιος Νικόλαος, ο Αρχάγγελος Μιχαήλ, οι άγιοι Κωνσταντίνος και η Ελένη.

Σημαντική εμφανίζεται η δράση του ταλιαδώρου Θρασύβουλου Μιχαηλίδη. Τα ξυλόγλυπτα επιβλητικά εικονοστάσια, τα προσκυνητάρια και οι άμβωνες του είναι από ξύλο καρυδιάς και δεν ζωγραφίζονται.

Οι δωρητές Κερυνειώτες, δεν δηλώνουν την καταγωγή τους, είναι άλλωστε γνωστά πρόσωπα της τοπικής κοινωνίας, συχνά εύποροι. Σε ορισμένες περιπτώσεις αναφέρονται δωρητές από την Θέρμια. Οι πλείστοι των δωρητών είναι λαϊκοί και σπάνια κληρικοί. Στις επιγραφές τα τέκνα των δωρητών δεν αναφέρονται ονομαστικά. Τέλος υπάρχουν δωρητές που δεν έγινε κατορθωτός ο εντοπισμός βιογραφικών τους στοιχείων.

Ευχαριστίες οφείλονται στην Έρση Δημητριάδου για τις πληροφορίες σχετικά με τους Κερυνειώτες δωρητές.

Ο άγιος γεννήθηκε στη Μελιτηνή της Αρμενίας από γονείς που είχαν μεγάλη πίστη και θεάρεστη ζωή, τον Παύλο και την Διονυσία. Καθότι η μητέρα του ήταν στείρα έλαβε το όνομα Ευθύμιος από τους γονείς του για την χαρά και ευθυμία που ένιωσαν για την γέννησή του. Σε ηλικία τριών χρόνων έχασε τον πατέρα του, αλλά η μητέρα του διατήρησε την ψυχική της δύναμη και προστάτευσε το παιδί της.

Ο επίσκοπος Ευτρώιος διέκρινε τα χαρίσματα του παιδιού και το προστάτευσε. Αφού σπούδασε, ο Ευθύμιος χειροτονήθηκε διάκονος και κατόπιν ιερέας και μάλιστα κρίθηκε κατάλληλος να διευθύνει το μοναστήρι της Μελιτηνής. Έζησε ασκητικά κοντά στην Λαύρα της Φαράν στην Αίγυπτο, όπου γνωρίστηκε με τον όσιο Θεόκτιστο. Έζησαν και οι δύο τους στην έρημο. Κατά το πρότυπο της Λαύρας της Φαράν ιδρύθηκαν εκεί πολλά μοναστήρια, με την επίβλεψή τους. Συμβούλευε τους μοναχούς να μην έχουν δικό τους θέλημα, να κρατούν στην κορυφή την ταπεινοφροσύνη και την υπακοή, να περιμένουν και να μεριμνούν πάντοτε για την ώρα του θανάτου και την φοβερή της κρίσεως ημέρα.

Τα πολλά χαρίσματα του αγίου Ευθυμίου τράβηξαν κοντά του πλήθος ανθρώπων. Αξιώθηκε από τον Θεό να μην βλάπτεται από τα σαρκοβόρα και φαρμακερά θηρία που είχε δίπλα του. Επίσης, έθρεψε θαυματουργικά τετρακόσιους Αρμένιους που πέρασαν από το μοναστήρι του. Ακόμη, αξιώθηκε να απολαμβάνει την κοινωνία και μετάληψη του Αγίου Πνεύματος, να τον καταυγάζει θείο φως και να έχει το διορατικό χάρισμα.

Την εποχή που οι αιρετικοί αλώνιζαν παντού ο όσιος στήριξε λαϊκούς και μοναχούς στην ορθή πίστη. Ελάχιστοι έμειναν αμετακίνητοι στην Ορθοδοξία. Ανάμεσά τους και οι μοναχοί του αγίου, που έμειναν πιστοί και στην Δ΄ Οικουμενική Σύνοδο της Χαλκηδόνας (451), η οποία καταδίκασε την αίρεση του μονοφυσιτισμού και η στάση τους δικαιώθηκε. Ο άγιος Ευθύμιος με ιεραποστολική εργασία χριστιανικού φωτισμού μεταξύ των αραβικών πληθυσμών οδήγησε στη χριστιανική πίστη πολλούς από τους Σαρακηνούς (Άραβες) και καταπολέμησε τις αιρέσεις των Νεστοριανών, Μονοφυσιτών και Μανιχαίων. Η αυτοκράτειρα Ευδοκία, σύζυγος του Θεοδοσίου του Β΄, που έκλινε προς τον μονοφυσιτισμό, επανήλθε στους κόλπους της Ορθόδοξης Εκκλησίας, αφού πείστηκε από τον Ευθύμιο.

Σημαντικό προσκύνημα του αγίου στην Κύπρο υπήρχε στο μεσαιωνικό χωριό Φροδίσια στην Τηλλυρία. Κατά την Τουρκοκρατία το χωριό εξισλαμίσθηκε, αλλά οι λινοπάμπακοι κάτοικοι (φανερά μουσουλμάνοι και κρυφά χριστιανοί), καλούσαν κάθε χρόνο ιερέα να λειτουργεί τον ερειπωμένο ναό του αγίου ανήμερα της μνήμης του στις 20 Ιανουαρίου. Μέχρι σήμερα Φροδισιώτες Τουρκοκύπριοι επισκέπτονται το χωριό και ανάβουν καντήλι στον άγιο Ευθύμιο, γνωστό και ως άγιο Βροίση (=ο άγιος του Φροδισιού).

Ο εθνικός πόθος των Ελλήνων Κυπρίων για ένωση με την Ελλάδα μετά την ελληνική επανάσταση του 1821 δεν ευοδώθηκε, αν και αυτή ήταν η προσδοκία τους με την έλευση των Άγγλων στο νησί. Η οργανωμένη ανθελληνική προπαγάνδα και πολιτική των Άγγλων την εποχή εκείνη εντατικοποιήθηκε μετά την εξέγερση του 1931 και ιδιαίτερα κατά την περίοδο της Παλμεροκρατίας (1933-1939). Η σύσταση της Εταιρείας Κυπριακών Σπουδών στις 17 Απριλίου 1936 μπορεί να θεωρηθεί ως ο επιστημονικός αντίλογος των Κυπρίων επιστημόνων σε αυτή την πολιτική.

Μετά την αποτυχία της Διασκεπτικής Συνέλευσης στο Λονδίνο (1947) και την απόρριψη των συνταγματικών προτάσεων του λόρδου Γουίστερ (1948), γίνεται ακόμη ένα διάβημα, ανάμεσα στα τόσα άλλα, για την επίτευξη του εθνικού πόθου των Ελλήνων του νησιού. Με αφορμή την άφιξη νέου κυβερνήτη στο νησί το 1949 η Εκκλησία της Κύπρου, με επικεφαλής τον τότε Αρχιεπίσκοπο Μακάριο Β΄, αποφάσισε την διεξαγωγή δημοψηφίσματος, ζητώντας από την κυβέρνηση να αναλάβει τη διοργάνωσή του. Η κυβέρνηση όμως αρνήθηκε και μάλιστα απαγόρευσε στους δημόσιους υπαλλήλους να συμμετάσχουν. Το εντυπωσιακό αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος ανακοίνωσε η «Eθναρχία» με εγκύκλιό της στις 27.1.1950. Από τους 224.747 Έλληνες Κύπριους που είχαν δικαίωμα ψήφου ψήφισαν οι 215.108. Από αυτούς υπέρ της ένωσης τάχθηκαν οι 215.103, δηλαδή ποσοστό 95,71%. Το δημοψήφισμα υπέγραψαν επίσης Αρμένιοι της Κύπρου και Τουρκοκύπριοι. Το αποτέλεσμα του ενωτικού δημοψηφίσματος δεν έτυχε ιδιαίτερης σημασίας από τον κυβερνήτη Ράιτ, ο οποίος τόνισε ότι το ζήτημα της ένωσης της Κύπρου με την Ελλάδα είναι θέμα κλειστό για την Αγγλία. Τα αποτελέσματα του δημοψηφίσματος δέθηκαν σε τρεις σειρές από 18 τόμους η κάθε μια, και αποφασίστηκε να δοθούν στην ελληνική κυβέρνηση, στην αγγλική κυβέρνηση και στον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών. Αν και το δημοψήφισμα και το αποτέλεσμά του δεν έγιναν δεκτά από τους Άγγλους η προσπάθεια αυτή ήταν ιδιαίτερα σημαντική γιατί ήταν μια από κοινού προσπάθεια των Ελλήνων Κυπρίων ανεξαρτήτως πολιτικών πεποιθήσεων και επιπλέον γίνεται αντιληπτό ότι το κυπριακό ζήτημα έπρεπε να προβληθεί με εντατικές προσπάθειες στη διεθνή κοινότητα.

Στο ετήσιο επιστημονικό Δελτίο της Εταιρείας Κυπριακών Σπουδών του έτους 1950 ο τότε Πρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου, Κωνσταντίνος Σπυριδάκις αναφέρεται στην στενή συνεργασία της Εταιρείας με την «Εθναρχία της Κύπρου» που στόχο είχε «την διαφώτισιν του κοινού της νήσου και των λοιπών Ελλήνων ως και των πνευματικών ανθρώπων του εξωτερικού επί των εθνικών ζητημάτων της Κύπρου». Στα πλαίσια της συνεργασίας αυτής τα μέλη της Εταιρείας συνέ-βαλαν στην έκδοση του περιοδικού «Ελληνική Κύπρος» και δόθηκαν δυο διαλέξεις, οι οποίες επίσης εκδόθηκαν από το γραφείο της «Εθναρχίας Κύπρου». Επιπλέον αναφέρει ότι το Δ.Σ. «επ’ ευκαιρία της επισκέψεως εις Κύπρον του Υπουργού των Στρατιωτικών της Μ. Βρετανίας κ. Σίνγουελ, απέστειλε πρός αυτόν τηλεγράφημα διά του οποίου συνήνωσε την φωνήν της Εταιρείας… μετά της φωνής της Εκκλησίας και του Κυπριακού λαού προς διαδήλωσιν της εθνικής αξιώσεως των Κυπρίων περί ενώσεως της νήσου μετά της μητρός Ελλάδος».

Είναι σημαντικό επίσης να επισημάνουμε ότι από το 1937 η Εταιρεία Κυπριακών Σπουδών είχε αποφασίσει την ίδρυση Μουσείου Λαϊκής Τέχνης. Στα χρόνια που μεσολάβησαν μέχρι και το 1950, συγκεντρώθηκε μια σημαντική συλλογή, η οποία έπρεπε να τύχει κατάλληλου χώρου στέγασης. Παρόλο που η Εταιρεία Κυπριακών Σπουδών είχε πρόταση από την κυβέρνηση για συνεργασία με το Τμήμα Αρχαιοτήτων για την ίδρυση του Μουσείου, η πρόταση δεν έγινε δεχτή από τα μέλη της κι έτσι απευθύνθηκαν στην Ιερά Σύνοδο της Εκκλησίας Κύπρου για ηθική και οικονομική στήριξη. Η Ιερά Σύνοδος δήλωσε ότι θα αναλάβει υπό την προστασία της το Μουσείο και παραχώρησε για αρχή δυο δωμάτια της παλαιάς Αρχιεπισκοπής, τα οποία αποτέλεσαν το πρώτο Μουσείο Λαϊκής Τέχνης που άνοιξε τον Δεκέμβριο του 1950. Έντεκα χρόνια αργότερα, το 1961, ο αείμνηστος Αρχιεπί-σκοπος Κύπρου Μακάριος Γ΄ παραχώρησε ολόκληρο το κτίριο στην Εταιρεία Κυπριακών Σπουδών και ανέλαβε και τα έξοδα αναστήλωσης του κτιρίου. Στα πλαίσια του εθνικού πόθου και θέλοντας να τονισθεί η άρρηκτη σχέση Ελλάδας και Κύπρου, η Εταιρεία Κυπριακών Σπουδών συμμετείχε το Δεκέμβριο του 1950 στην Πανελλήνια Έκθεση Λαϊκής Τέχνης με 32 εκθέματα από την συλλογή του Μουσείου Λαϊκής Τέχνης Κύπρου. Εκπρόσωπος της Εταιρείας στην έκθεση τέθηκε ο Αδαμάντιος Διαμαντής, ο οποίος μετέβη στην Αθήνα με εντολή της «Εθναρχίας Κύπρου». Η άρρηκτη συνεργασία της «Εθναρχίας Κύπρου» και της Εταιρείας Κυπριακών Σπουδών συνεχίστηκε και στα δύσκολα χρόνια που ακολούθησαν.