Η Ουάσιγκτον επιδιώκει την ένταξη της Τουρκίας για διάφορους λόγους, μεταξύ των οποίων πρωτεύουσα σημασία έχει ο υπερατλαντικός έλεγχος της Ευρώ-πης, στοιχείο απαραίτητο για τη διατήρηση της παγκόσμιας ηγεμονίας των ΗΠΑ, όπως την γνωρίζουμε. Η τουρκική ένταξη, αν πραγματοποιηθεί, συνιστά την χαριστική βολή στην ευρωπαϊκή ιδέα, στην ιδέα δηλαδή μιας Ευρώπης δυνάμει ανεξάρτητης από τις ΗΠΑ.

Οι γεωπολιτικές αυτές συνέπειες ενισχύονται από τις κοινωνικές συνέπειες της τουρκικής ένταξης. Η διαρκής διεύρυνση της ΕΕ, σε όλο και πιο διαφορετικές και φτωχότερες χώρες, χωρίς αλλαγή οικονομικού μοντέλου, χωρίς ούτε καν τις χρηματοδοτικές ροές που κατευθύνθηκαν στον ευρωπαϊκό νότο και με απαγόρευση φορολογικής και κοινωνικής εναρμόνισης στο εσωτερικό της ΕΕ, συνιστούν μια ακραιφνώς νεοφιλελεύθερη πολιτική. Οδηγούν με μαθηματική ακρίβεια στην εξίσωση προς τα κάτω των κοινωνικών, φορολογικών και οικολογικών στάνταρτς σε μια Ευρώπη που γίνεται, όλο και περισσότερο, αυτό που ανέκαθεν επεδίωκε το Λονδίνο: Μια ζώνη ελεύθερων ανταλλαγών. Ζώνη υποκείμενη στην μονεταριστική δικτατορία μερικών εκατοντάδων «ευρωατλαντικών» επιχειρήσεων και τραπεζών, που κρύβονται πίσω από την Κομισιόν και την (υποτίθεται) «ανεξάρτητη» Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα. Μια τέτοια Ευρώπη θα ολισθήσει αναπόφευκτα όλο και περισσότερο στην εξάρτηση από τις ΗΠΑ, καθιστάμενη απλή οικονομική και ιδεολογική «βιτρίνα» ενός ΝΑΤΟ με παγκόσμιες φιλοδοξίες.

Τουρκική ένταξη και κυπριακό

Το σχέδιο της τουρκικής ένταξης είναι πίσω από την κινητικότητα της τελευταίας δεκαετίας περί το κυπριακό. Οι Ελληνοκύπριοι και οι Τουρκοκύπριοι δεν ξεσηκώθηκαν ξαφνικά να ζητήσουν λύση, ούτε οι διεθνείς δυνάμεις (οι ίδιες ακριβώς άλλωστε που δημιούργησαν το κυπριιακό!) ανησύχησαν ξαφνικά για την ανάγκη συμφιλίωσης Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων. Η Ουάσιγκτον και το Λονδίνο θέλουν λύση και την θέλουν, όσο το δυνατόν, στα μέτρα τους, εξυπηρετική δηλαδή και της πάγιας επιδίωξής τους να ελέγξουν την Κύπρο, «οικόπεδο» πρώτης αξίας στην παγκόσμια γεωπολιτική και γεωοικονομική σκακιέρα.

Δεν τους φτάνουν φιλοδυτικές κυβερνήσεις, επιθυμούν την κατάλυση του κυπριακού κράτους, ως οργανωμένης, θεσμικής μορφής άσκησης της κυριαρχίας στο νησί των κατοίκων του, του κυπριακού λαού. Γιατί όσο υφίσταται, έστω και ακρωτηριασμένο κυπριακό κράτος, ανεξάρτητο και δημοκρατικό, γνωρίζουν ότι αυτό το κράτος μπορεί αύριο να συνάψει αίφνης μια συμφωνία με τον Πούτιν για τον ελλιμενισμό του ρωσικού στόλου. Δεν τους φτάνει λοιπόν η τοποθέτηση φιλοδυτικών κυβερνήσεων, ούτε η ύπαρξη βρετανικών βάσεων, χρειάζονται την διάλυση του κράτους, την θεσμική επαναφορά της Κύπρου σε αποικιακό καθεστώς. Θα μπορούσαν ενδεχομένως να μην το «τραβήξουν» μέχρις εκεί, αλλά, πέραν του κινήτρου της ανάγκης διευκόλυνσης της τουρκικής ένταξης, έχουν διαπιστώσει από την εμπειρία τους ότι η ιθύνουσα τάξη και η πολιτική ελίτ Ελλάδας και Κύπρου είναι συχνά διατεθειμένη να φτάσει ως εκεί τις παραχωρήσεις, ότι συχνά προβάλλει «αντίσταση μηδέν», γεγονός που αναπόφευκτα άνοιξε την όρεξη σε Ουάσιγκτον και Λονδίνο. Είναι οι πολιτικές ηγεσίες Ελλάδας και Κύπρου που συζητάνε εδώ και πάρα πολλά χρόνια απολύτως εξωφρενικές ρυθμίσεις, που κανένα ευρωπαϊκό ή και αφρικανικό κράτος, που θα σεβόταν έστω στοιχειωδώς τον εαυτό του, δεν θα μπορούσε καν να συζητήσει. Ρυθμίσεις που, αν τις πρότεινε πρωτοετής φοιτητής νομικής, θα έπρεπε να τον αποβάλουν από το πανεπιστήμιο ως ανεπίδεκτο μαθήσεως. Ποιο κράτος μπορεί να δεχθεί αίφνης την μετατροπή της πλειοψηφίας του πληθυσμού σε μειοψηφία στα όργανα τελικών αποφάσεων, εκπροσωπούμενη από μη αιρετούς εκπροσώπους; Ποιο κράτος θα μπορούσε να δεχθεί να

«σταθμίζονται» οι ψήφοι των πολιτών, ανάλογα με την εθνικότητά τους; Αυτά όμως προέβλεπε το σχέδιο Ανάν, αυτά προβλέπουν τώρα οι προτάσεις του κ. Χριστόφια στις διακοινοτικές της Λευκωσίας.

Η Κύπρος δεν μπορεί να ξαναγίνει επισήμως αποικία. Η νεοαποικιοποίησή της περνάει μέσα από την υιοθέτηση μιας ρύθμισης που θα καταργεί το κράτος, ως οργανωμένη μορφή λαϊκής κυριαρχίας, χωρίς όμως να το λέει. Το σχέδιο Ανάν ήταν αυτό ακριβώς. ‘Εδινε την απόλυτη εξουσία στην Κύπρο σε τρεις ξένους δικαστές, που διόριζε ο Κόφι Αννάν (η Ουάσιγκτον και το Λονδίνο δηλαδή) και τρεις ξένους στρατούς, ενώ αφόπλιζε το νησί και στερούσε από τους κατοίκους του το κεντρικότερο δικαίωμα που τους αναγνωρίζει ο Καταστατικός Χάρτης του ΟΗΕ: Το δικαίωμα της αυτοάμυνας. Το σχέδιο δεν συμφιλίωνε Ελληνοκύπριους και Τουρκοκύπριους, διαιώνιζε τις αιτίες της διαμάχης τους και προσέθετε νέες, ώστε να στηρίζει τελικά με χιλιάδες πολιτικούς και θεσμικούς μοχλούς τον επιδιαιτητικό ρόλο των Αγγλοαμερικανών. Μετέτρεπε την Κύπρο σε αγγλο-αμερικανικό προτεκτοράτο. Ο τρόπος που το κατάφερνε αυτό, δια της εσωτερικής θεσμικής διαιώνισης της διαμάχης Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων, Ελλάδας και Κύπρου, θα οδηγούσε πιθανότατα σε εθνοτική σύρραξη στην Κύπρο.

Αυτός ήταν ο λόγος που δεν ήταν επιθυμητό από τον τουρκικό στρατό, που δεν ήθελε να παραδώσει την «ΤΔΒΚ». Ο Ερντογάν συμφώνησε στο σχέδιο για δύο λόγους: Πρώτον, για να προωθήσει την τουρκική ένταξη, δεύτερο, γιατί εκτιμά ότι στερούμενοι του κράτους τους, αποποιούμενοι των δικαιωμάτων τους, οι Ελληνοκύπριοι θα βρεθούν σε θέση πλήρους αδυναμίας. Τρίτο, γιατί εκτίμησε ότι αυτό ήταν το μάξιμουμ που μπορούσε να αποσπάσει η Τουρκία στην Κύπρο κι ότι θα έβγαινε κερδισμένη καθιστώντας τους Τουρκοκύπριους (18% του πληθυσμού) απολύτως ισότιμους με τους Ελληνοκύπριους στο μόρφωμα αυτό και κερδίζοντας ταυτόχρονα την αθώωσή της για την εισβολή του 1974 και την ενταξιακή της προοπτική.

Το σχέδιο Ανάν προσέκρουσε όμως στην αντίδραση, έστω και την τελευταία στιγμή, του Τάσσου Παπαδόπουλου, του Βάσου Λυσσαρίδη και μερικών συμμάχων τους, όπως, και κυρίως του ίδιου του κυπριακού λαού. Τώρα επανέρχεται με άλλη μορφή. Τόσο επιτακτική ήταν η ανάγκη της επαναφοράς αυτής, που οι Αγγλοαμερικανοί ενεθάρρυναν, κατά πολύ ασυνήθιστο, εξαιρετικό τρόπο, το Κομμουνιστικό Κόμμα της Κύπρου να αναλάβει την διακυβέρνηση του νησιού. Το ΑΚΕΛ δεν θα μπορούσε σε καμιά περίπτωση να ελπίζει κάτι τέτοιο. Καλείται, σε αντάλλαγμα της «άδειας» να κυβερνήσει το νησί, να αναλάβει την ευθύνη να περάσει ρυθμίσεις που καταλύουν στην ουσία το κυπριακό κράτος. Φοβούμεθα ότι, ο δρόμος στον οποίο έχει μπει το ΑΚΕΛ κινδυνεύει να το οδηγήσει σε πλήρη εκφυλισμό και προδοσία (και φυσικά στο τέλος του ιστορικού κόμματος της κυπριακής αριστεράς, αφού θα το πετάξουν σαν στυμμένη λεμονόκουπα, όταν θα έχει εκπληρώσει την «αποστολή» του). Ελπίζουμε ότι θα βρεθούν δυνάμεις να διακόψουν αυτόν τον κατήφορο στον οποίο μοιάζει να μπήκε, ανάλογο δυστυχώς με την πορεία του ΚΚΕ το 1943-45 ή του ΚΚΣΕ το 1987-91. Δεν θα θέλαμε να περιγράψουμε έτσι το ΑΚΕΛ, με δισταγμό χρησιμοποιούμε τέτοιες βαριές εκφράσεις κι αν το κάνουμε είναι γιατί δεν θα θέλαμε ούτε η κυπριακή αριστερά, ούτε η ελληνική κεντροαριστερά να πρωταγωνιστήσουν σε μια εθνική καταστροφή, που ασφαλώς θα εξελιχθεί και σε κοινωνική. Αλλά πώς να περιγράψουμε πολιτικούς που ισχυρίζονται, ούτε λίγο ούτε πολύ, ότι είναι αριστεροί και δημοκράτες, συγκατατίθενται όμως με τόση ευκολία στην κατάργηση των πιο στοιχειωδών εθνικών και δημοκρατικών δικαιωμάτων των ομοεθνών τους;

Η δύναμη της νομιμότητας και η σημασία του κυπριακού κράτους για Κύπρο και Ελλάδα

Ο συσχετισμός στρατιωτικής ισχύος Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων, Ελλάδας και Τουρκίας στην Κύπρο είναι σαφώς υπέρ της δεύτερης πλευράς, κρινόμενος τουλάχιστο τοπικά, στο ίδιο το νησί. Το ίδιο και η θέληση της Άγκυρας να χρησιμοποιήσει, αν χρειαστεί, την στρατιωτική της ισχύ, αντίθετα με μια Αθήνα και Λευκωσία που φοβούνται τον ίσκιο τους και έχουν εμπεδώσει, μετά το 1974, την ήττα στο μυαλό τους (ένα μέρος μάλιστα της ελίτ και των «διανοουμένων» έχει ανακηρύξει ανύπαρκτο τον ελληνοτουρκικό ανταγωνισμό). Οι Ελληνοκύπριοι

όμως και η Ελλάδα έχουν με το μέρος τους την ισχύ της νομιμότητας, που είναι σημαντικότατο ηθικο-πολιτικό όπλο, έστω και αν είναι ανεπαρκές για να λύσει όλα τα προβλήματά τους. Πολιτικοί, όχι στρατιωτικοί ήταν οι λόγοι που ανάγκασαν την Τουρκία να σταματήσει και να μην καταλάβει ολόκληρη την Κύπρο το 1974. Και δεν θα μπορούσε να κάνει τίποτα στο νησί, τουλάχιστο χωρίς δυσανάλογο πολιτικό κόστος, αν δεν της είχαν δώσει την ευκαιρία ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος και η κυβέρνηση Καρμανλή-Αβέρωφ, με τις συμφωνίες Ζυρίχης-Λονδίνου του 1960, που εγκαθίδρυαν ένα αντιδημοκρατικό «κράτος προς κατάρρευση» εσωτερικά, παρέχοντας δικαιώματα επέμβασης στην Τουρκία εξωτερικά.

Μετά το 1974, η νομικο-πολιτική ισχύς της ελληνοκυπριακής πλευράς και η διεθνής αναγνώριση της Κυπριακής Δημοκρατίας αντιστάθμισαν επί 35 χρόνια την τουρκική στρατιωτική ισχύ στο νησί και, με την επιπλέον ύπαρξη του παράγοντα «Ελλάδα», διατήρησαν την ειρήνη, αποτρέποντας νέο πόλεμο.

Βεβαίως, ουδείς μπορεί να εμποδίσει μια δύναμη να επιτεθεί σε ένα ανεξάρτητο, κυρίαρχο κράτος με υποδεέστερη ισχύ. Θα καταβάλει όμως, αν το πράξει, ένα συνήθως αποτρεπτικό πολιτικό κόστος. Είναι τελείως διαφορετικό το κράτος που επιτίθεται να έχει νόμιμα, αναγνωρισμένα δικαιώματα επέμβασης (όπως συνέβη το 1974) ή να μην είναι σαφές ποιος εκπροσωπεί το απειλούμενο κράτος (όπως μπορεί να συμβεί με την εκ περιτροπής προεδρία που προτείνει ο κ. Χριστόφιας). Αν οι Ελληνοκύπριοι (82% του πληθυσμού!) αποποιηθούν τα δικαιώματα που διαθέτει οποιαδήποτε πλειοψηφία σε όλο τον κόσμο, δεν θα τα επιβάλουν με την ισχύ τους. Οι άλλοι θα επιβληθούν επ’ αυτών. Για αυτό είναι απαραίτητο το κράτος στην Κύπρο και όχι η διάλυση της νόμιμης κυριαρχίας της πλειοψηφίας σε αδόκιμες, θολές, αντιδημοκρατικές και νεοαποικιακές ρυθμίσεις. Το κύριο πρόβλημα με το σχέδιο Ανάν, δυστυχώς όμως και με το κυοφορούμενο σχέδιο Χριστόφια-Ταλάτ, δεν είναι ο ετεροβαρής χαρακτήρας του υπέρ της Τουρκίας και των Τουρκοκυπρίων. Είναι η διάλυση του κράτους που επιχειρείται.

Ας πάρουμε αίφνης την εκ περιτροπής προεδρία. Πουθενά στον κόσμο, ο εκπρόσωπος μιας μειονότητας 18% δεν γίνεται κατά περιόδους υποχρεωτικά αρχηγός του κράτους. Αν το 1963-64 ή το 1974 ήταν ο Κιουτσούκ και όχι ο Μακάριος Πρόεδρος, θα έπαιρνε μαζί του τη διεθνή αναγνώριση του κράτους και οι Ελληνοκύπριοι θα μετετρέποντο σε «κοινότητα εις αναζήτηση διεθνούς κηδεμόνα», όπως χαρακτηριστικά ανέφερε στο ιστορικό διάγγελμά του ο αείμνηστος Πρόεδρος Παπαδόπουλος. ‘Οσο για την στάθμιση των ψήφων ανάλογα με την εθνικότητα των κατοίκων, ούτε το νοτιοαφρικανικό καθεστώς του απαρτχάιντ δεν τόλμησε να την προτείνει. Κι όμως, αυτές είναι δύο μόνο από τις προτάσεις της ελληνικής πλευράς στις συνομιλίες της Λευκωσίας. Στο βιβλίο μας «Η Αρπαγή της Κύπρου» (Λιβάνης, 2004) είχαμε χρησιμοποιήσει τον όρο «μεταμοντέρνο προτεκτοράτο» για να χαρακτηρίσουμε το μόρφωμα που δημιουργούσε αυτό το σχέδιο, στην θέση της Κυπριακής Δημοκρατίας. Εδώ μας φαίνονται καταλληλότεροι οι όροι «μεταμοντέρνος ζουρλομανδύας» ή «σαχλαμάρα». Αλλά πρόκειται για πολύ επικίνδυνη, μοιραία σαχλαμάρα.

Για τους λόγους που εξηγήσαμε παραπάνω, οι Ελληνοκύπριοι μπορούν να συνεχίσουν την ασφαλή διαβίωσή τους στην Κύπρο υπό έναν όρο: Να διαθέτουν, τουλάχιστον εκεί που ζουν, την προστασία κανονικού κράτους, που σημαίνει κυριαρχία της πλειοψηφίας στις βασικές κρατικές αποφάσεις, αποφασιστική απόρριψη κάθε δυνατότητας τρίτου κράτους να επεμβαίνει στα εδάφη τους, δικαίωμα αυτοάμυνας και μέσο άσκησης κυριαρχίας και αυτοάμυνας, δηλαδή ένοπλες δυνάμεις. Αυτός ο όρος δεν περιγράφει την ιδεώδη λύση, περιγράφει όμως τη συνθήκη υπό την οποία μια λύση θα είναι ασφαλής, θα επιτρέπει δηλαδή μακροχρόνια την επιβίωση των Ελληνοκυπρίων στην Κύπρο και θα καθιστά δυσχερή έναν πόλεμο εναντίον τους.

Δυστυχώς κάτω από την πίεση του διεθνούς παράγοντα, την κληρονομιά σειράς παραχωρήσεων του παρελθόντος, την διάβρωση των πολιτικών ελίτ και την βαθειά σύγχυση γύρω από τα ζητήματα της κυριαρχίας και της κρατικής συγκρότησης, η ηγεσία των Ελληνοκυπρίων έχει ήδη ξεπεράσει το όριο της ασφαλούς λύσης. Δυστυχώς υπό το κράτος των ίδιων παραγόντων, και οι αντιτιθέμενοι σε μια τέτοια κατάλυση του κράτους δεν έχουν καταφέρει να διατυπώσουν έναν εύληπτο και πειστικό, στο εσωτερικό και στο εξωτερικό της Κύπρου λόγο, για να διατυπώσουν τις αντιρρήσεις τους, πολύ περισσότερο για να πάρουν εκείνοι την πρωτοβουλία των κινήσεων. Κατ’ ουσίαν, ουδείς υπερασπίζεται πολιτικά, στο εσωτερικό και διεθνώς, το κυπριακό κράτος, ως θεσμική μορφή της κυριαρχίας της συντριπτικής πλειοψηφίας των κατοίκων του νησιού στην πατρίδα τους. Εξακολουθούν να εκφράζονται σε μια ακατανόητη πλέον γλώσσα, γεμάτη αναφορές σε νομικούς όρους, με την οποία προσπαθούν ανεπιτυχώς να κρύψουν την αμηχανία τους (χαρακτηριστικό παράδειγμα το τελευταίο ανακοινωθέν του Εθνικού Συμβουλίου). Επιπλέον, επειδή οι Κύπριοι έχουν συνηθίσει να ακούν για προσπάθειες λύσης και να μην λύνεται τίποτα, δεν συνειδητοποιούν πόσο σοβαρά είναι αυτή την φορά τα πράγματα, λόγω της πίεσης του διεθνούς παράγοντα.

Ο Ανδρέας Παπανδρέου είχε πει κάποτε: «Αν η Κύπρος χαθεί και η Ελλάδα θα χαθεί». Δεν πρόκειται για απλό σχήμα λόγου, πατριωτική «κορώνα» χωρίς περιεχόμενο. Η μετατροπή της Κύπρου σε γιγαντιαία ‘Ιμβρο ή Τένεδο δεν εγκυμονεί μόνο τον κίνδυνο εθνοτικής σύρραξης στο νησί ή τον κίνδυνο ενδοελληνικής σύγκρουσης (όταν οι ‘Ελληνες θα αντιληφθούν σε τι καθεστώς θα ζήσουν). Δένει και τα χέρια της μητροπολιτικής Ελλάδας, καθιστώντας 700.000 ‘Ελληνες, που θα έχουν χάσει το κράτος τους, ομήρους της καλής θέλησης ‘Αγκυρας, Ουάσιγκτον και Λοινδίνου. Υπό παρόμοιες συνθήκες, η Αθήνα δεν θα μπορεί να ασκεί κυριαρχία ούτε στο Αιγαίο ή την Θράκη.

Τις επόμενες εβδομάδες και μήνες θα ενταθούν οι προσπάθειες του διεθνούς παράγοντα να εξουδετερώσει κάθε εστία αντίστασης στο πολιτικό, εκδοτικό, επιχειρηματικό, διανοούμενο προσωπικό Κύπρου και Ελλάδας. Θα χρησιμοποιηθούν όλα τα μέσα που μπορεί να αποβούν χρήσιμα. Μπορεί να οργανωθούν προβοκάτσιες ή να γίνουν δήθεν «μεγάλες παραχωρήσεις» από τον Ερντογάν, που θα κάνουν μεν εντύπωση, δεν θα αλλάξουν όμως τα δεδομένα του προβλήματος, θα χρυσώσουν απλώς το χάπι των Ελληνοκυπρίων, που υφίστανται εδώ και δεκαετίες πλύση εγκεφάλου («εμείς φταίμε για το κυπριακό», «κάθε καινούρια λύση θα είναι χειρότερη»), εξαιτίας της οποίας βρίσκονται υπό την επιρροή της θανάσιμης αυταπάτης ότι θα διατηρή-σουν και στο μέλλον το κράτος στο οποίο σήμερα ζουν (απλώς θα προστεθεί κάτι λιγότερο ή κάτι περισσότερο). Επιδίωξη να έρθουν οι Ελληνοκύπριοι σε μια κατάσταση «εγκλωβισμού», που δεν θα μπορούν να πουν όχι σε ένα δεύτερο σχέδιο, που θα φέρει μάλιστα τις υπογραφές των ηγετών τους (κι όταν μάλιστα δεν έχουν καν υπερασπιστεί διεθνώς, πολιτικά, το πρώτο «όχι» που είπαν).

Ειρήσθω εν παρόδω, μια τέτοια λύση δεν θα είναι μόνο παγίδα για την Κύπρο και την Ελλάδα, θα είναι και για την Ευρώπη. Η Τουρκία θα αποκτήσει από τώρα δικαιώματα εντός της ΕΕ, δια της επιρροής στην ψήφο των Ελληνοκυπρίων. Τόσο η ‘Αγκυρα, όσο και πας ενδιαφερόμενος θα αποκτήσει επιπλέον έναν μοχλό μετατροπής, μέσα από τις ασάφειες του σχεδίου, της Κύπρου σε μια Βοσνία εντός της ΕΕ. Και να θέλει, η ΕΕ δεν θα μπορεί να πει όχι στην τουρκική ένταξη, χωρίς να διακινδυνεύσει έναν πόλεμο στην Κύπρο (αν όχι μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας).

Οι ΗΠΑ και η Βρετανία αντιμετωπίζουν τεράστιες, σχεδόν ανυπέρβλητες δυσκολίες στην Μέση Ανατολή. Θα ήταν πραγματικά κρίμα, εξαιτίας του πολιτικού προσωπικού Ελλάδας και Κύπρου και της διάβρωσης των δύο κοινωνιών, να πετύχουν τώρα έναν θρίαμβο με μοιραίες συνέπειες για τον ελληνικό λαό.

konstantakopoulos.blogspot.com, 18/10/2009

Μείζονες στρατηγικές συνέπειες για την Ελλάδα μπορούν να έχουν οι παράλληλες, ραγδαίες εξελίξεις στο «πόκερ των αγωγών», μεγάλη σύγκρουση για τον έλεγχο των διαδρομών της ενέργειας, αλλά και «τρόπο οργάνωσης» γεωπολιτικού ανταγωνισμού ισχύος. Ανταγωνισμού που θα επηρεάσει αποφασιστικά τη διεθνή θέση μεγάλων δυνάμεων και μικρών χωρών, την ανεξαρτησία της Ευρώπης και τη δυνατότητά της να συνάψει στρατηγική σχέση με τη Ρωσία, όπως και το μέλλον του πρώην σοβιετικού χώρου. Επίσης τη σχετική ισχύ, άρα τις σχέσεις Ελλάδας-Τουρκίας. Τις τελευταίες δύο εβδομάδες σημειώθηκε:

• υπογραφή συμφωνιών για την κατασκευή του πετρελαιαγωγού Σαμψούντα-Τζεϊχάν, ευθέως ανταγωνιστικού του Μπουργκάς-Αλεξανδρούπολη και παράλληλη αδειοδότηση της διέλευσης του ΣάουθΣτρημ από την τουρκική αποκλειστική οικονομική ζώνη στη Μαύρη Θάλασσα (συζητείται και κατασκευή διυλιστηρίου στο Τζεϊχάν)
• έμμεση πλην σαφής προειδοποίηση Πούτιν προς Σόφια-Αθήνα ότι η Μόσχα θα προχωρήσει με την ‘Αγκυρα αν Βουλγαρία-Ελλάδα κωλυσιεργήσουν
• συγκρότηση μιας τετραπλής «ενεργειακής συμμαχίας» στην Ευρώπη (Ιταλία, Ρωσία, Τουρκία, Γερμανία), με κύριους άξονες τους αγωγούς αερίου Σάουθ και ΝορντΣτρημ
• θεαματική αναβάθμιση, «εκτόξευση», των ρωσο-τουρκικών σχέσεων, με παράλληλη πλήρη ατονία των ελληνορωσικών. Η κατάσταση σήμερα στο τρίγωνο «Αθήνα-Μόσχα-‘Αγκυρα» είναι αντίστροφη της προ διετίας
• πρώτες, αχνές ακόμα και ανεπίσημες, απειλές Μόσχας προς Σόφια ότι, εν ανάγκη, ο ΣάουθΣτρημ μπορεί να περάσει από τουρκικό έδαφος
  Στελέχη του ελληνικού Υπουργείου Εξωτερικών, αλλά και παράγοντες ενεργειακών ομίλων, σημειώνουν ότι, αν οι εν εξελίξει τάσεις ολοκληρωθούν, κινδυνεύει να διαμορφωθεί η εξής κατάσταση:
• η Τουρκία να αναδειχθεί σε κύριο μεταφορέα ρωσικών-κασπιακών-μεσανατολικών ενεργειακών πόρων με ότι συνεπάγεται για την ισχύ της, αλλά και την εξάρτηση Ελλάδας, Ρωσίας, ΕΕ από την ‘Αγκυρα (εξάρτηση οι «περιπλοκές» της οποίας έγιναν ανάγλυφες από τη διαμάχη Ρωσίας-Ουκρανίας, δύο χωρών που δεν πολέμησαν βέβαια ποτέ μεταξύ τους, όπως πλειστάκις συνέβη μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας)
• η Ελλάδα να χάσει κάθε δυνατότητα στήριξης, αν χρειασθεί, στο ρωσικό «αντιστήριγμα» για να αντιμετωπίσει (τόσο συχνές ιστορικά) αμερικανοτουρκικές πιέσεις, υφιστάμενη εντέλει «στρατηγική ασφυξία». Για πρώτη, μοναδική φορά στην ιστορία, η ‘Αγκυρα έχει τώρα πολύ καλύτερες σχέσεις από την Αθήνα με περίπου όλη την υφήλιο! Την ίδια ώρα που, όχι μόνο συνεχίζεται αδιάπτωτος στην πράξη (τουλάχιστον από την ‘Αγκυρα) ο ελληνοτουρκικός ανταγωνισμός σε Κύπρο, Αιγαίο, Θράκη, αλλά και ο Υπουργός Εξωτερικών της γείτονος Νταβούτογλου υπερασπίζεται ρητά, με πρόσφατη ομιλία του στην πρωτεύουσα της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης, το «όραμα» μιας «νεοοθωμανικής» Βαλκανικής, αρνούμενος να επιβεβαιώσει ότι τα σύνορα της Λωζάννης είναι οριστικά.

Είναι τόσο γρήγορες οι εξελίξεις, σημειώνουν οι ίδιοι παρατηρητές, που επιβάλλεται η άμεση αποσαφήνιση της πολιτικής της Αθήνας και των ενεργειακών-διπλωματκών επιλογών της. ‘Οταν αρχίσουν να κατασκευάζονται οι αγωγοί, θα είναι πολύ αργά…

Πούτιν, Ερντογάν, αγωγοί
«Μας είναι εύκολο να εργαζόμαστε με τους Τούρκους φίλους μας, με την τουρκική ηγεσία, διότι όλες οι αμοιβαίες συμφωνίες εκτελούνται και από τις δύο πλευρές εγκαίρως».
Η παραπάνω δήλωση Πούτιν έγινε μετά τη συνάντησή του με τον Μπερλουσκόνι και «τελεκόνφερενς» των δύο με τον Ερντογάν. Συζητήθηκαν τα σχέδια ΣάουθΣτρημ, Σαμψούντα-Τζεϊχάν και νέου ρωσοτουρκικού αγωγού αερίου, του «ΜπλουΣτρημ 2». Συνιστά έμμεση, πλην εύγλωττη προειδοποίηση προς Σόφια-Αθήνα, αφού είναι στις δύο πρωτεύουσες που έχουν σημειωθεί τελευταία επιφυλάξεις για τα σχέδια αγωγών. Πόσο μάλλον συνδυαζόμενη με άλλη δήλωση του κ. Πούτιν ότι η «Τουρκία θα καταλάβει τη θέση της Ουκρανίας» στην εξαγωγή ρωσικού αερίου.

Από μια άποψη, το όλο θέμα είναι εκπληκτικό. Ερντογάν, Μπερλουσκόνι και Πούτιν κάνουν τηλεκόνφερενς για τον Σάουθ Στρημ, που πρότεινε η Αθήνα, όταν βρέθηκε αντιμέτωπη με το ενδεχόμενο να εισάγει μέσω Τουρκίας όλο το ρωσικό αέριο που καταναλώνει. Πρόταση που ήταν το επίκεντρο της σχέσης που πήγαν να δημιουργήσουν Αθήνα και Μόσχα προ τριετίας. Κι ο Πούτιν εκφράζει τώρα «ανυπομονησία» για τον Μπουργκάς-Αλεξανδρούπολη, πρόταση της …κυβέρνησης ΠΑΣΟΚ από το 1993! ‘Ενα από τα κίνητρά της, ειρήσθω εν παρόδω, ήταν το γεωπολιτικό «plus», η αύξηση δηλ. των δυσκολιών και του κόστους μιας επίθεσης στη Θράκη.

Βεβαίως, Ρώσοι αναλυτές αναγνωρίζουν ότι η Μόσχα θα πάρει μεγάλο ρίσκο βάζοντας όλα τα αυγά της στο τουρκικό καλάθι, κι ότι ακριβώς η ουκρανική εμπειρία πρέπει να την καταστήσει πολύ προσεκτική, δεν μπορεί όμως και να το αποφύγει αν δεν έχει άλλη διέξοδο. Γνωρίζει ότι η ‘Αγκυρα χρησιμοποίησε άγρια το χαρτί του ελέγχου των Στενών και των ρωσικών πετρελαϊκών εξαγωγών εναντίον της Μόσχας στις αρχές της δεκαετίας του 1990. Ρωσία και Τουρκία έχουν πολεμήσει μεταξύ τους 13 φορές, ενώ υφέρπει πάντα ο γεωπολιτικός ανταγωνισμός για τον έλεγχο του Καυκάσου, της Κεντρικής Ασίας και των Μουσουλμάνων της πρ. ΕΣΣΔ.

Οι ρωσο-τουρκικές σχέσεις δεν γνώρισαν όμως μόνο πολέμους, αλλά και εντυπωσιακές (αν και μακροχρόνια εύθραυστες) «συνεννοήσεις» στο παρελθόν, που κατέστησε δυνατή η κοινή, εκ δυσμών, απειλή, και πλήρωσαν «ενδιάμεσοι» (‘Ελληνες, Αρμένιοι κλπ.). Προ είκοσι ετών οι ελληνορωσικές και οι τουρκορωσικές οικονομικές σχέσεις ήταν περίποιυ ισοδύναμες, σήμερα ο ρωσο-τουρκικός τζίρος είναι πολλαπλάσιος του ελληνορωσικού, ενώ ήδη η Τουρκία έχει γίνει με τους υπάρχοντες αγωγούς βασικός διαμετακομιστής ρωσικού αερίου. Στη Μόσχα δρα επίσης ένα ισχυρότατο τουρκικό λόμπυ και μια εξαιρετικά ενεργή τουρκική διπλωματία – δεν υπάρχει τίποτα από ελληνικής πλευράς.

Σάουθστρημ vs Ναμπούκο και Τουρκία
Η πρόταση για τον Σάουθστρημ έγινε λόγω του εκβιασμού που ασκούσε το Κίεβο (και από πίσω η Ουάσιγκτον) στη Μόσχα, εκμεταλλευόμενο τη διέλευση των αγωγών αερίου από την ουκρανική επικράτεια. Το Κρεμλίνο απάντησε σχεδιάζοντας έναν «Μπλου Στρημ 2» μέσω Τουρκίας. Η Αθήνα, ενώπιον του ενδεχομένου να εισάγει όλο το αέριο από την Τουρκία, ανταπάντησε με τον Σάουθστρημ. Αυτός ο αγωγός επιτρέπει τον εφοδιασμό της Ευρώπης με ρωσικό αέριο παρακάμπτοντας την Ουκρανία, ενώ αποτρέπει τον παραλογισμό εισαγωγής ρωσικού αερίου μέσω Τουρκίας σε Ελλάδα και ΕΕ.
Απαντώντας, οι ΗΠΑ ανέπτυξαν το σχέδιο «Ναμπούκο», αγωγού αερίου που θα εφοδιάζει την ΕΕ με μη ρωσικό αέριο μέσω τουρκικού εδάφους (παρακάμπτοντας και την Ελλάδα). Η εκλογή νέας βουλγαρικής κυβέρνησης, υπό συντριπτική αμερικανική επιρροή, έθεσε σε νέα αμφιβολία τον ΣάουθΣτρημ. Λόγω Ναμπούκο, η Μόσχα θέλει να κατασκευασθεί γρήγορα ο ΣάουθΣτρημ και πιέζει τη Σόφια με τις δηλώσεις Πούτιν, αλλά και με εμφάνιση, για πρώτη φορά, δημοσιευμάτων (στη ρωσική Κομερσάντ) που κάνουν λόγο για πιθανή αλλαγή του δρομολογίου του αγωγού, αν η Βουλγαρία επιμείνει στις αντιρρήσεις της. Η μόνη εφικτή αλλαγή είναι αν ο αγωγός περάσει μέσω τουρκικού εδάφους. Τότε όμως θα έχει τελείως διαφορετική «στρατηγική λειτουργία». Αντί να απεξαρτά Ελλάδα, ΕΕ και Ρωσία από την Τουρκία, θα εξαρτήσει και τις τρεις πολύ περισσότερο, συνιστώντας κολοσσιαία γεωπολιτική αναβάθμιση της ‘Αγκυρας. Δεν είμαστε εκεί, αλλά το ενδεχόμενο είναι ορατό, αν οι ενδιαφερόμενοι δεν κινητοποιήσουν την αναγκαία πολιτική βούληση.

Σαμψούντα-Τζεϊχάν vs Μπουργκάς-Αλεξανδρούπολη
Πριν από μερικές μέρες υπογράφτηκε πακέτο ρωσο-τουρκο-ιταλικών συμφωνιών για την κατασκευή του πετρελαιαγωγού Σαμψούντα-Τζεϊχάν. Ο αγωγός αυτός θα επιτελεί την ίδια λειτουργία με τον Μπουργκάς-Αλεξανδρούπολη, δηλαδή θα μεταφέρει ρωσικό-κασπιακό πετρέλαιο προς τη Μεσόγειο παρακάμπτοντας τα Στενά. Από οικονομικής πλευράς ο Σαμψούντα-Τζεϊχάν έχει πολύ μεγαλύτερο κόστος από τον Μπουργκάς-Αλεξανδρούπολη και διασχίζει όλο τον όγκο της Ανατολίας. Ο μόνος λόγος που του δίνει νόημα, από την άποψη της Τουρκίας, είναι ότι, αν δεν φτιαχτεί τελικά ο Μπουργκάς-Αλεξανδρούπολη, θα εξακολουθήσει η ‘Αγκυρα να μονοπωλεί τη διέλευση του ρωσικού πετρελαίου προς τη Μεσόγειο. Οι Ρώσοι αρμόδιοι επιμένουν ότι ο αγωγός Μποιυργκάς-Αλεξανδρούπολη παραμένει ζωντανό σχέδιο και τους ενδιαφέρει πάντα, ενώ σε αναδίπλωση προχωρά τώρα και η Σόφια, τυχόν κατασκευή όμως του Σαμψούντα-Τσεϊχάν περιορίζει εξ αντικειμένου τις ποσότητες πετρελαίου προς διοχέτευση στη Μεσόγειο και, μέχρι στιγμής, οι ποσότητες αυτές δεν εξασφαλίστηκαν ούτε για τον Μπουργκάς-Αλεξανδρούπολη.
Η ρωσο-τουρκική συμφωνία εντάσσεται στα πλαίσια της πρόσφατης και εξαιρετικά θεαματικής προσέγγισης Μόσχας-‘Αγκυρας, με «κουμπάρο» Μπερλουσκόνι, αποτέλεσμα της οποίας ήταν η τουρκο-αρμενική «εξομάλυνση». Η Ρωσία «ανταμοίβει» επίσης την ‘Αγκυρα για την ταχεία αδειοδότηση του Σάουθ Στρημ. Η ταχύτητα έχει σημασία γιατί ο Σάουθ Στρημ είναι ανταγωνιστικός προς τον Ναμπούκο και τον ΙΤGI (Τουρκία-Ιταλία-Ελλάδα). Η Μόσχα αντιδρά επίσης, με τον τρόπο αυτό, στα προβλήματα που καθυστέρησαν επί δεκάξι χρόνια τον Μπουργκάς-Αλεξανδρούπολη. Προβλήματα που ενετάθησαν μετά την εκλογή της τελευταίας βουλγαρικής κιβέρνησης, που δεν δείχνει καμμιά διάθεση να προχωρήσει το έργο, ενώ καμπάνια εναντίον του έχουν αρχίσει περιβαντολλογικές οργανώσεις της γείτονος και ο Δήμος Μπουργκάς (παραδόξως, σημείωσε δηκτικά ρωσική εφημερίδα, η κατασκευή μεγάλων αμερικανικών βάσεων, κόστους 100 εκατ.δολλαρίων, σε Βουλγαρία-Ρουμανία, δεν προκάλεσε καμία οικολογική ανησυχία).
Ο Μπουργκάς-Αλεξανδρούπολη απασχόλησε και την ελληνική προεκλογική εκστρατεία, ενώ μετά τις εκλογές η θέση που διατύπωσε ο Αν. ΥΠΕΞ κ. Δρούτσας σε ομιλία του ήταν ότι όσοι αγωγοί θα κατασκευασθούν εντός Ελλάδος θα εξυπηρετούν τα ελληνικά οικονομικά συμφέροντα και θα σέβονται απολύτως το περιβάλλον. (Η Μόσχα από την πλευρά της επιδιώκει, σύμφωνα με καλά πληροφορημένες πηγές, την αντικατάσταση των έργων που έχει αναλάβει και συνδέονται με την εκτροπή του Αχελώου με άλλα έργα ηλεκτροπαραγωγής, δεδομένης της αβεβαιότητας γύρω από την εκτροπή). Κυβερνητικές πηγές υπογραμμίζουν ότι ελληνική πρόθεση είναι η αδιατάρακτη συνέχιστη της ελληνορωσικής συνεργασίας, με παράλληλη βελτίωση των προνοιών. «Χρειάζεται να ελέγξουμε τα θέματα περιβάλλοντος, δεν αμφισβητούμε την ανάγκη υλοποίησης», λέει στον «Κ.τ.Ε.» κυβερνητικός παράγων, που τονίζει τη σημασία επιλογής των βέλτιστων τεχνικών κατασκευής και του σωστού σχεδιασμού, ώστε να μην υπάρξουν στην πορεία προβλήματα (π.χ. προσφυγές στο Σ.τ.Ε.) και να αποφευχθούν τυχόν ατυχήματα με δυνητικά σημαντικές συνέπειες στο Αιγαίο. Μέχρι στιγμής πάντως δεν ηγέρθη οποιοδήποιτε συγκεκριμένο αίτημα από την ελληνική κυβέρνηση προς τη ρωσική.
Είναι αλήθεια ότι ο Μπουργκάς-Αλεξανδρούπολη συνιστά μείζονα οικολογική πρόκληση. Το θέμα είναι πως μπορεί να συνδυασθεί η οικολογική με την … υπόλοιπη ασφάλεια της Ελλάδας, για την οποία οι σχέσεις με τη Μόσχα έχουν κρίσιμη, στρατηγική σημασία.

Δανικό «ναι» στον Νορντστρημ και η νέα ενεργειακή συμμαχία στην Ευρώπη
Η Κοπεγχάγη συγκατατέθηκε προ ημερών στη διέλευση του Νορντστρημ, αίροντας ένα από τα τελευταία εμπόδια στην κατασκευή του αγωγού που διοχετεύει ρωσικό αέριο απευθείας στη Γερμανία, παρακάμπτοντας Πολωνία, Λευκορωσία και Ουκρανία. Η τελευταία έχει εκμεταλλευθεί «αγρίως» το γεγονός ότι είναι χώρα τράνζιτ για να αποσπά φτηνό αέριο, θέτοντας τη Μόσχα προ του διλήμματος ή να ανέχεται την κλοπή αερίου ή να πλήττει τη δική της αξιοπιστία διακόπτοντας την παροχή στη Δυτική και ΝΑ Ευρώπη. ‘Ηδη, ο αυστριακός αρμόδιος προειδοποίησε για επερχόμενη κρίση τροφοδοσίας τον ερχόμενο χειμώνα.
Ο Νορντστρημ αντιμετώπισε κάθε είδους εμπόδια και διαμαρτυρίες. Επικρίθηκε για οικολογικά προβλήματα, ότι μπορεί να βοηθήσει κατασκοπεία κατά της Σουηδίας, ή συνιστά όπλο ρωσικής επιβολής στην Ευρώπη. « Παληά ήταν τα τανκς, τώρα είναι πετρέλαιο και αέριο», δήλωσε, ούτε λίγο, ούτε πολύ, ο πρώην αρχηγός των πολωνικών μυστικών υπηρεσιών στους Νιου Γιορκ Τάιμς! Με μάλλον ξερό τρόπο, οι υπεύθυνοι της Δανικής Υπηρεσίας Ενέργειας το ξέκοψαν: «ο αγωγός είναι απολύτως ασφαλής». Απαντώντας στις επικρίσεις ότι η εισαγωγή ρωσικού αερίου θα αυξήσει την εξάρτηση της Δανίας από τη Μόσχα, τις χαρακτήρισαν αξιοπερίεργες, δεδομένου ότι τώρα εξαρτάται κατά 100% από μία και μόνη πηγή, τη Βόρειο Θάλασσα.
Αν και δεν εμφανίζεται στο προσκήνιο, το Βερολίνο πρέπει να θεωρηθεί κινητήρια δύναμη πίσω από τις τελευταίες κινήσεις στοι πόκερ των αγωγών και είναι η δική του, παρασκηνιακή πλην ισχυρή πίεση, που εξηγεί κυρίως το δανικό ναι στον Νορντστρημ. Η Γερμανία θέλει να διατηρήσει ζηλότυπα την αυτονομία του ενεργειακού της εφοδιασμού και, ευρύτερα, τη δυνατότητα αυτόνομης πολιτικής, γι’ αυτό και δεν επιθυμεί την παρεμβολή της «Νέας Ευρώπης» στις συναλλαγές της με τη Ρωσία. Σύμμαχος στο παιχνίδι αυτό ο Ιταλός Πρωθυπουργός Μπερλουσκόνι, με τις εταιρείες ΕΝΙ και ‘Εντισσον κύριους εταίρους της Ρωσίας και της Τουρκίας, γεγονός που στοίχισε βέβαια στον, βαλλόμενο για σεξουαλικά σκάνδαλα πολιτικό, την μήνι της Ουάσιγκτον.

Συζήτηση για τους αγωγούς στη Βουλγαρία
Οι αγωγοί προκάλεσαν αναταραχή στη Βουλγαρία. Ο συμπρόεδρος του κυβερνητικού συνασπισμού υποστήριξε ότι ο SouthStream εμποδίζει την ευελιξία-διαφοροποίηση των πηγών ενέργειας. Αντίθετα ο πρώην υπουργός Ενέργειας Οφτσάροφ, τόνισε ότι η βουλγαρική κυβέρνηση πρέπει να δηλώσει την θέση της για τα ενεργειακά σχέδια με ρωσική συμμετοχή το συντομότερο δυνατό, καθώς, σε αντίθετη περίπτωση, ενδέχεται να τεθεί σε κίνδυνο η υλοποίησή τους. Για τον Μπουργκάς-Αλεξανδρούπολη, ο κ. Οφτσάροφ τόνισε ότι ο αγωγός μπορεί να περάσει από την Τουρκία, ενάντια στα στρατηγικά συμφέροντα της Ρωσίας, αν η βουλγαρική κυβέρνηση δεν καταφέρει να λάβει απόφαση έγκαιρα. Η βουλγαρική «Στάνταρντ» επισημαίνει ότι η Τουρκία «μαζεύει ενεργειακά ατού», νέος ρόλος που «μπορεί να της ανοίξει τις πόρτες της ΕΕ. Η πρόθεση να αποτελέσει ενεργειακό κόμβο διεθνούς βαρύτητας δεν περιορίζεται σε ενεργειακούς και χρηματοοικονομικούς στόχους…Ο Ερντογάν δέσμευσε σαφώς την κατασκευή του Nabucco μέσω Τουρκίας με την ένταξη της χώρας στην ΕΕ…η Άγκυρα έχει θέσει ως σκοπό να καταστεί η Τουρκία ενεργειακό κράτος – κλειδί και να αποκτήσει γεωστρατηγική θέση και στρατιωτικές – πολιτικές δυνατότητες που θα αναβαθμίσουν το βάρος της…Για τη Βουλγαρία είναι εξαιρετικής σημασίας σε ποιό βαθμό η Τουρκία θα κατορθώσει να γίνει σοβαρός ενεργειακός κόμβος με διεθνές βάρος. Μια τέτοια επιτυχία θα μεταβάλει την περιφερειακή ασφάλεια…Αν επέλθουν κάποιες καταστάσεις στην Εγγύς Ανατολή, η Άγκυρα ενδέχεται να δραστηριοποιηθεί «αντισταθμιστικά» προς εμάς. Για τη Βουλγαρία είναι πολύ σημαντικό να έχει δική της γεωενεργειακή στρατηγική…»

Δημήτρης Κωνσταντακόπουλος

δημοσιογράφος και συγγραφέας

στον Μιχάλη Κοντό

Ο Δημήτρης Κωνσταντακόπουλος, φίλος της Κύπρου και βαθύς γνώστης του κυπριακού, χαρακτηρίζεται από την ευθύτητα και την ειλικρίνειά του. Η εξαιρετικά ενδιαφέρουσα συζήτηση που είχαμε μαζί του δεν μας άφησε κανένα περιθώριο αμφιβολίας για καμία από τις πιο πάνω ιδιότητες που του αποδώσαμε.

Σε σχέση με τα τελευταία δύο βιβλία που έχετε γράψει για το κυπριακό, την «Αρπαγή της Κύπρου» και το «Η Κύπρος σε Παγίδα» σε μια περίοδο έντονης κινητικότητας, ποια μηνύματα και συμπεράσματα πιστεύετε ότι παραμένουν σήμερα επίκαιρα;

Νομίζω ότι τίποτα ουσιαστικό δεν έχει αλλάξει. Το κυπριακό πρόβλημα παραμένει στις βασικές παραμέτρους του το ίδιο και το 2004 και σήμερα. Η διαφορά είναι ότι από την συγγραφή του πρώτου βιβλίου μεσολάβησε το δημοψήφισμα του 2004, που είναι μια πολύ σημαντική καμπή στην ιστορία της Κυπριακής Δημοκρατίας, η οποία είναι είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την ελληνική ιστορία. Πρέπει να σας πω ότι εγώ προσωπικά θεωρώ το δημοψήφισμα του 2004 ως την πρώτη αυθεντική, συντακτική πράξη στην ιστορία της Κύπρου. Με την έννοια ότι δώθηκε για πρώτη φορά στον Λαό της Κύπρου η δυνατότητα να εκφράσει την άποψή του, αν όχι για το κράτος στο οποίο επιθυμεί να ζει, για το κράτος στο οποίο δεν επιθυμεί να ζει. Υπό αυτή την έννοια, έστω και με αυτή την αρνητική μορφή, ήταν ένας σταθμός στην ιστορία του κυπριακού λαού. Βεβαίως πρέπει να πω ότι το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος έμεινε σχετικά ορφανό. Δεν έτυχε πολιτικά επαρκούς υπεράσπισης ούτε στο εσωτερικό της Κύπρου, ούτε στο εξωτερικό. Με αποτέλεσμα, κατά την γνώμη μου, να επικρατεί σήμερα μια μεγάλη σύγχιση και στον κυπριακό λαό και στην διεθνή κοινή γνώμη ως προς τους λόγους που επέβαλαν την απόρριψη του σχεδίου Ανάν. Όχι από την άποψη του συμφέροντος των Ελληνοκυπρίων, αλλά γιατί θα ήταν μια λύση η οποία αντέβαινε στις βασικές αρχές οργάνωσης των κρατών παγκόσμια.

Πως αξιολογείτε την τρέχουσα διαδικασία επίλυσης του κυπριακού σε σχέση με τις τότε συνθήκες;

Φοβάμαι ότι και σήμερα οι λύσεις που προτείνονται είναι στο ίδιο μοτίβο και δεν θα μπορούσε να είναι και διαφορετικά. Γιατί για να υπάρξει δυνατότητα λύσης του κυπριακού προβλήματος, που να μην θέτει σε κίνδυνο την επιβίωση των Ελληνοκυπρίων, θα έπρεπε ο κυπριακός λαός, η κυπριακή πολιτική ηγεσία, η Ελλάδα, να έχουνε δώσει αγώνες και αγώνες. Δεν πρόκειται να μας δοθεί κάτι αν η Τουρκία, η Αγγλία και η Αμερική, τους οποίους θεωρώ εχθρούς σε αυτό το ζήτημα, δεν πιεστούν. Όχι μόνο δεν πιέζονται, αλλά βλέπω καταστάσεις που δεν θέλω να χαρακτηρίσω, τόσο στην Λευκωσία, όσο και στην Αθήνα. Βλέπω δηλαδή μια διαρκή υποχωρητικότητα. Για να γίνω πιο σαφής, στην κυπριακή συνείδηση το ζήτημα της κρατικής κυριαρχίας είναι από ανεπαρκώς έως καθόλου εμπεδωμένο. Για να γίνει λοιπόν αντιληπτό το τι λέω, θα σας πω το εξής: Υπήρχε ποτέ περίπτωση να συζητάμε για το σπίτι μας, για την ιδιοκτησία μας, με τον τρόπο που διαπραγματευόμαστε το κυπριακό; Υπήρχε περίπτωση κάποιος να είχε μπει, να μας είχε πάρει το μισό σπίτι και να συζητάμε με αυτό τον τρόπο μήπως και δεχτεί να σηκωθεί να φύγει; Εγώ είμαι υπέρμαχος της λύσης του κυπριακού χθες, αν ήταν δυνατό. Αλλά το πρόβλημα που έχουμε να αντιμετωπίσουμε στην περίπτωση της Κύπρου είναι ότι δεν μπορούμε να βρούμε πραγματικά λύση αν δεν καταβάλουμε το κόστος της αντίστασης στην τουρκική εισβολή και στα σχέδια της Αγγλίας και της Αμερικής. Με καλοπιάσματα δημιουργούμε μεγαλύτερη δυσκολία στην λύση. Και αν βρούμε λύση θα είναι μια λύση παρόμοια με αυτήν του σχεδίου Ανάν. Και ξέρετε κάτι, εγώ θεωρώ ότι είναι παραπλανητικός και ο ίδιος ο όρος «λύση του κυπριακού». Και μάλιστα, όπως υποστηρίζω και στο βιβλίο μου «Η Κύπρος σε Παγίδα», είναι τμήμα της παγίδας αυτός ο όρος. Απόδειξη ότι ο Ταγίπ Ερντογάν, ο Τζωρτζ Μπους, ή αύριο ο Ομπάμα, ο Δημήτρης Χριστόφιας, ο Μεχμέτ Αλή Ταλάτ, όλοι δηλώνουν οπαδοί της λύσης του κυπριακού. Τί σημαίνει «λύση του κυπριακού»; Πρέπει να οριστεί, διότι αν δεν οριστεί μπορεί να έχουμε εκτρώματα. Ουσιαστικά πολλοί Κύπριοι φίλοι που συναντώ και απλοί άνθρωποι υποστηρίζουν ότι εδώ που έχουνε φτάσει τα πράγματα οποιαδήποτε λύση είναι προτιμότερη από την μη λύση. Αυτό το επιχείρημα θα ήταν σωστό εάν συζητούσαμε την προσθήκη στο υπάρχον κυπριακό κράτος μιας Α ρύθμισης για τα κατεχόμενα, για τους Τουρκοκυπρίους κ.τ.λ. Φοβούμαι όμως ότι αυτό που δεν έχει αντιληφθεί ο Κύπριος πολίτης, εξ’ αιτίας της πολιτικής που ασκούν οι πολιτικές του ηγεσίες, είναι το γεγονός ότι αύριο κινδυνεύει να μην έχει αυτό που έχει σήμερα. Ότι οι ρυθμίσεις αυτές απειλούν την υπάρχουσα Κυπριακή Δημοκρατία, απειλούν την ύπαρξη κανονικού κράτους στην Κύπρο, το οποίο κανονικό κράτος είναι κατά την γνώμη μου απαραίτητη προϋπόθεση για τη ευημερία και την επιβίωση των Ελλήνων της Κύπρου, που είναι η συντριπτική πλειοψηφία των νομίμων κατοίκων του νησιού. Επομένως, αν θέλουμε να έχει καλό τέλος αυτή η ιστορία και να μην καταστραφεί ο κυπριακός ελληνισμός, μια δυνατότητα που την θεωρώ απολύτως ρεαλιστική με τις σημερινές συνθήκες, θα πρέπει να εξετάσουμε καλύτερα την κατάσταση. Να δούμε δηλαδή τι έχουμε μπροστά μας.

Δηλαδή θεωρείτε ότι η συζήτηση που γίνεται τώρα δεν είναι δυνατό να οδηγήσει σε μια «υποφερτή» λύση του κυπριακού;

Η άποψη ότι μας προτείνεται αυτή την στιγμή μια αξιοπρεπής λύση είναι μια άποψη που είναι φτιαγμένη απλώς για να χαϊδέψει τα αφτιά μας και να μας βγάλει από τα οδυνηρά, πραγματικά διλήμματα. Ποια είναι αυτά τα διλήμματα; Για να βρούμε μια λύση η οποία να είναι στοιχειωδώς ανεκτή θα έπρεπε, όπως σας είπα, να κάνουμε ένα σοβαρό αγώνα, να αναλάβουμε τα ρίσκα για κάτι τέτοιο. Για παράδειγμα, είναι κάπως αστείο σε μια χώρα που έχει υποστεί εισβολή και υποτίθεται ότι δρα εναντίον της εισβολής και της κατοχής, να διαγκωνίζονται τα δύο μεγαλύτερα κόμματα για την μείωση της στρατιωτικής θητείας. Ποιος θα πάρει στα σοβαρά μια τέτοια χώρα; Δεν το λέω επειδή είμαι οπαδός του να πηγαίνουνε οι νέοι άνθρωποι για πολύ χρόνο στο στρατό, αλλά πρέπει να υπάρχει και μια συνέπεια λόγων και έργων. Το γεγονός ότι η Ελλάδα και η Κυπριακή Δημοκρατία -υπό την πίεση της Ελλάδας- δυστυχώς και με την έντονη συνηγορία του ΑΚΕΛ που συμμετείχε τότε στην κυβέρνηση, έχουν επιτρέψει την έναρξη ενταξιακών διαπραγματεύσεων της Τουρκίας την στιγμή που η Τουρκία δεν αναγνωρίζει την Κυπριακή Δημοκρατία και έχει κατοχικά στρατεύματα στην Κύπρο, θέτει σε μεγάλο κίνδυνο την Κυπριακή Δημοκρατία. Για να ξαναγυρίσω στο πρόβλημα του σπιτιού, όταν εγώ, ο νόμιμος ιδιοκτήτης του σπιτιού, αποδέχομαι να αντιμετωπίζω τον καταπατητή ως ένα αξιοπρεπή κύριο, τότε έχω κάνει τον μισό δρόμο στο να του αναγνωρίσω τα «δικαιώματά του» επί του σπιτιού μου. Θα μου πείτε ίσως ότι μια άλλη πολιτική θα μπορούσε να είναι επικίνδυνη, να μας οδηγήσει σε μια κρίση κ.τ.λ. Σωστό είναι αυτό, θα δεχόμαστε πιέσεις, αλλά να σας πω κάτι; Ήδη το σχέδιο Ανάν ήτανε το χειρότερο που μπορούσε να συμβεί. Διότι υπήγαγε τον κυπριακό Ελληνισμό σε ξένους δικαστές, του αποστερούσε το δικαίωμα και το μέσον της αυτοάμυνας, που είναι ο στρατός. Στην πραγματικότητα δεν επρόκειτο για κράτος, αλλά για προτεκτοράτο της κακιάς ώρας. Θα δημιουργόταν έτσι μια κατάσταση πολύ χειρότερη από αυτήν που υπήρχε το 1960. Όταν δηλαδή οι συνθήκες της Ζυρίχης και του Λονδίνου είχαν εγγράψει μέσα στο «DNA» τους και τις διακοινοτικές του ’63 και την εισβολή του ’74. Η εγγλέζικη, η τούρκικη και η αμερικάνικη διπλωματία γίνεται με μακροχρόνια στόχευση και για να πετύχουν τους σκοπούς τους. Εδώ φοβούμαι ότι αυτό που κάνουμε είναι να προσπαθούμε να βρούμε έναν «αξιοπρεπή» τρόπο για να παραδωθούμε. Δεν υπάρχει, λοιπόν, δυνατότητα αυτή την στιγμή αξιοπρεπούς λύσης γιατί δεν έχουμε κάνει τίποτα για να δημιουργήσουμε αυτή την δυνατότητα. Οι δύο πραγματικές επιλογές, εκτός της καταστροφικής, είναι: Είτε να κάνουμε έναν οδυνηρό συμβιβασμό, που σημαίνει αναγνώριση έναντι εδάφους, είτε να συνεχίσουμε την διεκδίκηση, με το κόστος και το τίμημα που απαιτεί ένας αγώνας. Το να κρύβουμε την πραγματικότητα από μπροστά μας δεν πρόκειται να μας οφελήσει. Μπορεί και να μας καταστερέψει.

Συμπληρώνονται φέτος 50 χρόνια από την συμφωνία της Ζυρίχης. Γίνεται τελευταία μια προσπάθεια να πειστεί ο κυπριακός Ελληνισμός ότι η ευθύνη για την αποτυχία της Ζυρίχης ανήκει εξ’ ίσου σε Ε/Κ και Τ/Κ. Ως Ελληνοκύπριοι πιστεύετε ότι φταίμε εξ’ ίσου για αυτή την αποτυχία;

Ακούστε να δείτε. Ο τρόπος για να φτάσει ένας λαός στο σημείο να ψηφίσει ο ίδιος την κατάργηση του κράτους του και, γενικώς, ο τρόπος που υποτάσσεται ο άνθρωπος είναι με τον φόβο, με την ιδιοτέλεια, με την ενοχή. Και τα τρία στοιχεία παρουσιάζονται στην περίπτωση των Ελλήνων της Κύπρου που για μένα είναι οι καταπιεσμένοι. Δεν είναι οι καταπιεσμένοι οι Τουρκοκύπριοι, θέλω να το ξεκαθαρίσω αυτό το σημείο. Γιατί γίνεται μια σύγχιση. Το δυνατό μέρος είναι η Τουρκία που χρησιμοποιεί τους Τουρκοκυπρίους. Βεβαίως μπορείτε να μου πείτε ότι αυτοί είναι φτωχοί και φουκαράδες. Δεν έχω καμία αντίρρηση. Κατ’ αρχήν έγιναν φτωχοί και φουκαράδες, και παραμένουν τέτοιοι, στα πλαίσια όχι της Κυπριακής Δημοκρατίας αλλά της «ανεξάρτητης» οντότητας που ανακήρυξαν και που στην πραγματικότητα αποτελεί προέκταση της Τουρκίας. Ποιος έχει την ευθύνη για την κατάστασή τους; Είναι το τουρκικό κράτος και ο τουρκικός στρατός και οι ίδιοι στο μέτρο που συμφωνούν με αυτά. Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι μπορεί να έχουν αντιμετωπιστεί εκ μέρους των Ελλήνων της Κύπρου εσφαλμένα ορισμένα θέματα των Τουρκοκυπρίων. Για παράδειγμα, υπό άλλες συνθήκες, με μια άλλη ηγεσία και με μια άλλη στόχευση, ο εθνικο-απελευθερωτικός αγώνας της ΕΟΚΑ θα μπορούσε να δοκιμάσει (δεν λέω ότι θα το πετύχαινε) να εντάξει ευρύτερες τουρκοκυπριακές δυνάμεις. Σ’ αυτό η ευθύνη είναι και στις δύο παρατάξεις: Και στην δεξιά και στην αριστερά της Κύπρου. Στην αριστερά κυρίως στο ΑΚΕΛ, που δεν θέλησε να συμμετάσχει σε αυτό τον αγώνα. Βεβαίως δεν ήθελε και η δεξιά να συμμετάσχει το ΑΚΕΛ. Αλλά πιστεύω ότι μια ορθότερη εκτίμηση της κατάστασης που υπήρχε στην δεκαετία του ’50 θα επέβαλλε στους κομμουνιστές της Κύπρου την συμμετοχή τους σε ένα αυθεντικό, εθνικοαπελευθερωτικό κίνημα. Και το λέω αυτό γιατί πολλοί λένε ότι κακώς ξεκίνησε η ΕΟΚΑ. Αλλά αρκεί να δει κανένας τις αποικίες για να καταλάβει ότι αυτό ήταν ένα αναπόφευκτο γεγονός. Δεν το κάνανε μόνο οι Κύπριοι, στην συντριπτική τους πλειοψηφία Έλληνες. Σε ό,τι αφορά στα πιθανά εγκλήματα κατά των Τουρκοκυπρίων που έγιναν, ασφαλώς δεν έχω καμία αμφιβολία ότι έγιναν και από τις δύο πλευρές. Αλλά και εγώ δεν θα είχα καμία αντίρρηση αν κάνατε μια διαδικασία, όπως για παράδειγμα αυτή της Επιτροπής Συμφιλίωσης στην Νότιο Αφρική, για την επούλωση όλων αυτών των πληγών που υπάρχουν. Αλλά πρέπει να πω δύο πράγματα: Το ένα είναι ότι τα θύματα της διακοινοτικής διαμάχης ήταν πολύ λιγότερα απ’ ότι σε αντίστοιχες εθνοτικές διαμάχες. Κοιτάξτε τι έγινε στην Ρουάντα και την Βοσνία. Δυστυχώς από την στιγμή που αρχίζει η σύγκρουση και ο πόλεμος υπάρχουνε και τα εγκλήματα. Η ίδια η σύγκρουση και ο πόλεμος είναι έγκλημα. Ποιό ήταν το έγκλημα των Ελλήνων; Ότι ξεσηκώθηκαν εναντίον της βρετανικής κυριαρχίας και ζήτησαν την ένωση με την Ελλάδα, ασκώντας το δικαίωμά τους στην αυτοδιάθεση; Δηλαδή, αν ήμασταν έθνος που δεν κάνει λάθη, τί θα θέλαμε; Να μείνουμε υπόδουλοι της βρετανικής αυτοκρατορίας; Πολύ καλά ξεσηκώθηκαν οι Έλληνες. Εκτός αν πάμε στην άποψη ότι κακώς έγιναν και η επανάσταση του 1821 και η γαλλική επανάσταση, μόνο που αυτή η άποψη θα μας πήγαινε στο ότι κακώς βγήκανε από τα σπήλαια οι άνθρωποι! Αυτή είναι η νεώτερη εποχή και πολύ καλά κάναμε αυτά που κάναμε. Ασφαλώς θα μπορούσαμε να τα κάνουμε καλύτερα. Αλλά ξέρετε κάτι, ο καταπιεσμένος, ο εκμεταλλευόμενος, αυτός που ξεσηκώνεται, ο αδύνατος, έχει φυσικά πολύ λιγότερα εφόδια από τις άρχουσες τάξεις και τα έθνη που επικρατούν στον κόσμο για να τα καταφέρει καλά. Δηλαδή θα εξαντλήσουμε την αυστηρότητά μας στον καταπιεσμένο, αντί να συγκεντρώνουμε την προσοχή μας στην απαρά-δεκτη πολιτική της βρετανικής αυτοκρατορίας και της Τουρκίας εν προκειμένω; Οι Τουρκοκύπριοι δεν πήγαν και γίναν εφεδρικοί αστυνομικοί, δεν δεχθήκανε να παίξουνε σε μεγάλο βαθμό (αν όχι η μάζα, τουλάχιστον ορισμένοι) τον ρόλο των Άγγλων στην Κύπρο; Η Τουρκία δεν δέχθηκε την βρετανική προτροπή να μπει στο κυπριακό για να εμποδιστεί η ελληνική εξέγερση; Λοιπόν, γιατί αυτό δεν ήταν έγκλημα εναντίον ενός εξεγερμένου λαού; Να αναγνωριστούν όλα, αλλά πραγματικά όλα. Εν πάση περιπτώσει, δεν υπάρχουν εξεγέρσεις χωρίς εγκλήματα. Να σας πω ένα παράδειγμα: Ο Κολοκοτρώνης έσφαξε όλο τον κόσμο στην Τριπολιτσά. Δεν είμαι ιστορικός για να ξέρω υπό ποίες συνθήκες έγινε αυτό το πράγμα και γιατί χρειαζόνταν να το κάνει, αλλά ασφαλώς ήταν έγκλημα. Είναι δυνατό να καταδικάσουμε την ελληνική επανάσταση για αυτό τον λόγο; Είναι δυνατό να καταδικάσουμε την γαλλική επανάσταση για την καρμανιόλα; Χωρίς αυτά τα φαινόμενα δεν θα υπήρχε πρόοδος στην ιστορία.

Στην πραγματικότητα, συζητώντας για την ιστορία συζητάμε για το μέλλον. Το πρόβλημα στην Κύπρο είναι κατ’ αρχήν αποικιακό. Και υπάρχει και μια δευτερογενής ελληνοτουρκική σύγκρουση, αν θέλετε και μια σύγκρουση ελληνο-ελληνική, οι οποίες προέκυψαν ως αποτέλεσμα ενός καθαρά αποικιακού προβλήματος. Το οποίο, με μια έννοια, υπάρχει και στην Ελλάδα. Ο Άγγλος Πρέσβης στην Αθήνα το 1844, σε ένα memorandum στην Κυβέρνησή του, λέει: «Είναι παραλογισμός μια ανεξάρτητη Ελλάδα. Η Ελλάδα πρέπει να είναι είτε ρωσική, είτε αγγλική. Και αφού δεν πρέπει να είναι ρωσική, θα είναι αγγλική». Αυτή είναι μια βασική πολιτική της βρετανικής αυτοκρατορίας για τον ελληνικό χώρο. Στην δε Κύπρο διατυπώθηκε στην περίφημη ομιλία του Υπουργού των Αποικιών, ο οποίος υποστήριξε ότι η Κύπρος δεν θα γίνει ποτέ ανεξάρτητη. Αυτό προσπαθούνε από την πρώτη στιγμή που ήρθανε. Από το 1878, όταν πήραν την Κύπρο από την Οθωμανική Αυτοκρατορία δημιούργησαν ένα σύστημα διακυβέρνησης που άλλαζε τεχνητά στο συμβούλιο διακυβέρνησης τις αναλογίες Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων, ώστε να δημιουργήσουν μια προνομιούχο μειονότητα, για να την χρησιμοποιήσουν εναντίον της πλειονότητας. Αυτό είναι το παιγνίδι. Είναι όμως λάθος να πιστεύουμε ότι βρισκόμαστε σήμερα στην περίοδο 1960-1974. Οτιδήποτε και να έκαναν οι Ελληνοκύπριοι είναι τελείως δυσανάλογη η εισβολή και η κατοχή της Τουρκίας. Ο πραγματικός αδύνατος στο κυπριακό είναι οι ελληνοκύπριοι, δεν είναι οι Τουρκοκύπριοι.

Ο συσχετισμός δυνάμεων ελληνικού και τουρκικού χώρου ποτέ δεν ήταν καλύτερος. Ποτέ άλλοτε, Αθήνα και Λευκωσία, δεν ήταν τόσο προστατευμένες από αγγλοαμερικανικές πιέσεις. Ένας ελληνοτουρκικός πόλεμος είναι αδιανόητος. Δυστυχώς όμως, ούτε καν στα 1972-74, δεν ήταν τόσο μεγάλος ο κίνδυνος για το κυπριακό κράτος, το οποίο συνιστά αναγκαίο όρο επιβίωσης των Ελληνοκυπρίων.

Η κύρια απειλή για την εθνική ασφάλεια της Ελλάδας και την επιβίωση των Ελληνοκυπρίων είναι εσωτερική. Συνίσταται στην απροθυμία ή ανικανότητα των «ελίτ» της πολιτικής ηγεσίας, των δύο κρατών να υπερασπίσουν τον εαυτό τους, στη διαφθορά και εξάρτηση μεγάλου τμήματος ενός (εκβιάσιμου) πολιτικού προσωπικού, στην απουσία εθνικής αριστεράς. Ο πλούτος της κυπριακής και η διαφθορά της Ελλαδικής κοινωνίας επίσης δεν βοηθάει. Στην Ελλάδα, περισσότερο στην Κύπρο, η «κρατική ιδεολογία» μοιάζει υπερβολικά επηρεασμένη από ένα «φραγολεβαντίνικο» σύνδρομο «αδυνάτου» ή έναν ψευτο-«διεθνιστικό» ραγιαδισμό, που ανταποκρίνονται σε άλλες ιστορικές συνθήκες. Η έννοια της κρατικής κυριαρχίας είναι ακατανόητη στο πολιτικό προσωπικό. ’Ενα μικρό παιδί καταλαβαίνει ποιος είναι ιδιοκτήτης και του παραμικρού αντικειμένου.

Σχεδόν κανείς πολιτικός δεν καταλαβαίνει την έννοια της κυριαρχίας, αντίστοιχο της ιδιοκτησίας πηγαίνοντας από το αστικό στο συνταγματικό δίκαιο, το «ποιος κάνει κουμάντο». Σαν να είμαστε ακόμα απειλούμενες μειονότητες, έμποροι στην Οθωμανική Αυτοκρατορία!

Συζητάμε εξωφρενικά, γελοία σχέδια «λύσης» που δίνουν σε ξένους δικαστές, αξιωματούχους και στρατούς, δικαίωμα τελικής απόφασης και εφαρμογής, κάνοντας το κράτος προτεκτοράτο! Δεν υπάρχει ευρωπαϊκό ή μη κράτος με ξένους στην εσωτερική διάρθρωση, χωρίς στρατό, δικαίωμα αυτοάμυνας! Οι διαβεβαιώσεις Χριστόφια ότι δεν θα ξαναφέρει σχέδιο Ανάν δεν αξίζουν ούτε το μελάνι που είναι γραμμένες, όσο ο Πρόεδρος δεν αποκλείει, όπως έπραξε ο Παπούλιας στην Αθήνα, την ύπαρξη ξένων δικαστών, αξιωματούχων, στρατών στην «επανενωμένη» Κύπρο, όσο δεν εξηγεί το πιο θεμελιώδες απ’ όλα, ποιος θα την κυβερνάει.

Όλοι οι πόλεμοι στην Ευρώπη μετά το 1945 προέκυψαν από αμφισβήτηση κυριαρχίας, καταστάσεις «θολής» κυριαρχίας. Αν οι Έλληνες στερηθούν την κρατική εξουσία που ασκούν σήμερα, θα ανακαλύψουν μετά τι έγινε. Δεν θα το αντέξουν. Μια εθνοτική σύρραξη, σε πολύ δυσμενείς συνθήκες, θα είναι το πιθανότερο αποτέλεσμα του «πειράματος».

Ο Δημήτρης Κωνσταντακόπουλος είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας των βιβλίων «Η Κύπρος σε παγίδα» (Λιβάνης, 2008) και «Η Αρπαγή της Κύπρου» (Λιβάνης, 2004).