Ένα χρόνο μετά την άφιξη των Άγγλων στην Κύπρο τα τρία αναγνωστήρια της Λευκωσίας «ο Ζήνων», «ο Σόλων» και «η Ομόνοια», ενώθηκαν τον Ιούλιο του 1879 με στόχο την δημιουργία ενός μεγαλύτερου και πιο ισχυρού ιδρύματος, του «Κυπριακού Συλλόγου». Στα πρώτα χρόνια της αγγλικής κατοχής στόχος του νεοσύστατου αναγνωστήριου ήταν η επαγρύπνηση των Κυπριακών συμφερόντων, η επιμόρφωση των Κυπριών μέσω διαλέξεων και άλλων πολιτιστικών εκδηλώσεων και η διάδοση της παιδείας και του αθλητισμού. Με την συγχώνευση των τριών αναγνωστηρίων, ιδρύθηκε ταυτόχρονα το πρώτο αθλητικό σωματείο της Κύπρου, «τα Παγκύπρια», γνωστό σε εμάς ως ΓΣΠ.

Το οίκημα του «Κυπριακού Συλλόγου» βρισκόταν δίπλα από εκκλησία του Αγίου Σάββα, στο κέντρο της αναπτυσσόμενης εμπορικής καρδιάς της Λευκωσίας. Εκεί, για τρεις δεκαετίες, ο Σύλλογος λειτούργησε ως ο πυρήνας της πολιτικής και πνευματικής ζωής της πόλης. Κατά την χειμερινή περίοδο, εβδομαδιαίες διαλέξεις με πληθώρα θεμάτων, μουσικές εσπερίδες και θεατρικές παραστάσεις, ψυχαγωγούσαν και εκπαίδευαν τους «χωραΐτες». Μέλη του Συλλόγου ήσαν όλες οι προσωπικότητες της εποχής (λόγιοι, γιατροί, δικηγόροι, βουλευτές του Νομοθετικού Συμβουλίου, μικρομεσαίοι και μεγαλέμποροι, παραγγελιοδόχοι, διδάσκαλοι και καθηγητές), όπως επίσης και πολλοί άλλοι, ανώνυμοι Λευκωσιάτες. Ο Σύλλογος διέθετε μια αξιόλογη βιβλιοθήκη, όπου τα μέλη έβρισκαν Κυπριακές και ξενόφερτες, ακόμη και ξενόγλωσσές, εφημερίδες και βιβλία. Στον Σύλλογο ιδρύθηκε το 1898 και η πρώτη Νυκτερινή Σχολή της Λευκωσίας για τους αγράμματους βιοπαλαιστές της πρωτεύουσας.

Τον ίδιο χρόνο με την ίδρυση της Νυκτερινής Σχολής Λευκωσίας τα μέλη του «Κυπριακού Συλλόγου», μετά την απογοητευτική απάντηση του Αγγλικού Υπουργείου Αποικιών στο τελευταίο Κυπριακό υπόμνημα για Ένωση, είχαν φτάσει στο συμπέρασμα πως η Κυπριακή κοινωνία δεν έπρεπε να περιμένει οτιδήποτε από την Αγγλική κυβέρνηση. Στον εβδομαδιαίο τύπο της περιόδου η αποικιακή κυβέρνηση χαρακτηρίζεται ως επιτήδεια στο να βρίσκει ολοένα και καινούργιους τρόπους να φορολογεί τον Κυπριακό λαό, άλλα δειλή στο να πάρει την παραμικρή πρωτοβουλία για την βελτίωση της οικονομικής θέσης των εργαζόμενων και των γεωργών. Αποκαρδιωτική ήταν επίσης η συνεχής άρνηση της αποικιακής κυβέρνησης στην ίδρυση ή στήριξη Γεωργικής Τράπεζας, αίτημα που εκκρεμούσε από το 1878.

Παράλληλα, την ίδια περίοδο, ο μοναδικός τραπεζικός οργανισμός στην Κύπρο, η Αυτοκρατορική Οθωμανική Τράπεζα, είχε κλείσει όλα τα υποκαταστήματά της, εκτός από εκείνο της Λάρνακας, αφήνοντας μικρομεσαίους και μεγαλέμπορους χωρίς τραπεζικές ευκολίες στις συναλλαγές τους σε Κύπρο και εξωτερικό. Ανομβρίες, διεθνείς ανακατατάξεις στις τιμές των σιτηρών, των χαρουπιών και των οινοπνευμα-τωδών- τα κύρια εξαγωγικά προϊόντα της νήσου- προοιώνιζαν οικονομικά δύσκολα χρόνια.

Δεν εκπλήσσει λοιπόν που στον εβδομαδιαίο τύπο της εποχής αναφέρεται ότι «Οσονδήποτε και αν διακρίνει τον Κύπριο εργάτη πνεύμα φειδούς και λιτότητας, λίαν επαισθητή είναι η παντελής έλλειψις εν τη νήσω ιδρυμάτων προορισμένων εις την περισυλλογή, διαφύλαξη και παραγωγική χρησιμοποίηση των οικονομιών των πολιτών, αδιαφόρως αν αύται είναι μικραί ή μεγάλαι».

Μέσα σε αυτό το κλίμα, μέλη του «Κυπριακού Συλλόγου» ξεκίνησαν το Δεκέμβριο του 1898 διαδικασίες για ένα ριψοκίνδυνο κοινωνικό πείραμα, με στόχο την ανέλιξη του βιοτικού επιπέδου των Κυπρίων μέσα από το αίσθημα οικονομικής ασφάλειας, που θα έδιναν οι μικρές, για κάποιους σχεδόν δυσβάστακτες, εβδομαδιαίες, αποταμιεύσεις ενός σελινιού.

Το μέσον με το οποίο τα μέλη του «Κυπριακού Συλλόγου» οραματίστηκαν μια εύπορη Κυπριακή κοινωνία ήταν η ίδρυση του ταμιευτηρίου «Η Λευκωσία». Το πείραμα πέτυχε και το 1912 το ταμιευτήριο μετονομάστηκε σε Τράπεζα Κύπρου.

Η ιδέα ήταν απλή και ακολούθησε τα πρότυπα των αποταμιευτικών ιδρυμάτων στην Ευρώπη, συγκεκριμένα της Γερμανίας και Ιταλίας. Το σύνθημα για την ίδρυση του ταμιευτηρίου ήταν το «Ημείς δι’ ημών» και «Βοηθήστε εαυτούς». Τα μέλη του Συλλόγου, με επικεφαλής τον δικηγόρο και βουλευτή του Νομοθετικού Συμβουλίου Ιωάννη Οικονομίδη, πρωτεργάτη και πρώτο διευθυντή του ταμιευτηρίου «Η Λευκωσία», αποσκοπούσαν στην ανέλιξη του βιοτικού επιπέδου μέσα από τις μικρές, εβδομαδιαίες, αποταμιεύσεις στις μετοχές του ταμιευτηρίου.

Μέτοχοι, όσοι μπορούσαν να κάνουν μία εφάπαξ καταβολή πέντε σελινιών και, ακολούθως, εβδομαδιαίες αποταμιεύσεις ενός σελινιού. Έμποροι, εμποροϋπάλληλοι, υποδηματοποιοί, ζαχαρο-πλάστες, σιδηρουργοί, πραματευτάδες, βιοπαλαι-στές, τεχνίτες, κυβερνητικοί υπάλληλοι, νοικοκυρές, υφάντριες, ράπτριες και υπηρέτριες ήταν ανάμεσα στους πρώτους μέτοχους του ταμιευτηρίου, όπως επίσης και πολλά μέλη, επώνυμα ή ανώνυμα, του «Κυπριακού Συλλόγου». Μέχρι την λήξη των εγγραφών, 364 Κύπριοι είχαν σπεύσει να αποκτήσουν τις 1000 μετοχές του ταμιευτηρίου «Η Λευκωσία». Για τα επόμενα πέντε χρόνια, οι πλείστοι μέτοχοι συνέχισαν να κάνουν τις εβδομαδιαίες αποταμιεύσεις του ενός σελινιού, αρχικά στο οίκημα του «Κυπριακού Συλλόγου», Κυριακή, Δευτέρα, Τρίτη ή Τετάρτη μεταξύ 5-6 το απόγευμα

Το ταμιευτηρίου «Η Λευκωσία» ξεκίνησε χωρίς άλλο κεφάλαιο, περάν του πεντασέλινου εφάπαξ και των εβδομαδιαίων καταβολών των μετόχων. Η εκλεγμένη από τους μετόχους τετραμελής διαχειριστική επιτροπή και το δωδεκαμελές διοικητικό συμβούλιο του ταμιευτηρίου, αμισθί εργαζόμενο, όπως σίγουρα συμπεραίνεται, συντηρητικά επένδυε τις αποταμιεύσεις του λάου σε αξιόπιστα δάνεια στους μετόχους του και με τον τρόπο αυτό επιβίωσε στα δύσκολα οικονομικά χρόνια που ακολούθησαν. Στο τέλος της πρώτης πενταετίας της λειτουργίας του το ταμιευτήριο είχε συσσωρεύσει κεφάλαιο £15,547 και έδωσε μέρισμα 7.5% ανά μετοχή.

Οι οραματιστές του ταμιευτηρίου «Η Λευκωσία» σίγουρα θα εκπλήσσονταν με την επιτυχή μακροζωία του επιχειρήματός τους. Την ίδρυση του ταμιευτηρίου «Η Λευκωσία» μιμήθηκαν όλες οι πόλεις και πολλές μικρότερες κοινότητες της Κύπρου. Ορισμένα από αυτά τα ταμιευτήρια, όπως «Αμμοχώστου», «Λάρνακος», «Μέλισσα» στην Πάφο, και το «Κυπριακό Ταμιευτήριο» ορθοπόδησαν και αργότερα συγχωνεύτηκαν με την Τράπεζα Κύπρου στην δημιουργία ενός παγκύπριου τραπεζικού οργανισμού.

Εκατόν δέκα χρόνια αργότερα, η ριψοκίνδυνη αλλά με οραματισμό καινοτομία που ξεκίνησε στην καρδιά της Λευκωσίας ήταν το πιο επιτυχές και μακροχρόνιο κληροδότημα του «Κυπριακού Συλλόγου».

Πηγές:

Εφημερίδα «Νέον Κίτιον»

Εφημερίδα «Φωνή της Κύπρου»

Ανδρέας Χατζηβασιλείου, Ιστορία του Κυπριακού Αθλητισμού, Τόμος Α. Από την Αρχαιότητα μέχρι το έτος 1896, (Λευκωσία, Αρμίδα, 2004).

Η Έρση Δημητριάδου είναι ιστορικός-ερευνήτρια

Ένα χρόνο μετά την άφιξη των Άγγλων στην Κύπρο τα τρία αναγνωστήρια της Λευκωσίας «ο Ζήνων», «ο Σόλων» και «η Ομόνοια», ενώθηκαν τον Ιούλιο του 1879 με στόχο την δημιουργία ενός μεγαλύτερου και πιο ισχυρού ιδρύματος, του «Κυπριακού Συλλόγου». Στα πρώτα χρόνια της αγγλικής κατοχής στόχος του νεοσύστατου αναγνωστήριου ήταν η επαγρύπνηση των Κυπριακών συμφερόντων, η επιμόρφωση των Κυπριών μέσων διαλέξεων και άλλων πολιτιστικών εκδηλώσεων και η διάδοση της παιδείας και του αθλητισμού. Με την συγχώνευση των τριών αναγνωστήριων, ιδρύθηκε ταυτόχρονα το πρώτο αθλητικό σωματείο της Κύπρου, «τα Παγκύπρια», γνωστό σε εμάς ως ΓΣΠ.

Το οίκημα του «Κυπριακού Συλλόγου» βρισκόταν δίπλα από εκκλησία του Αγίου Σάββα, στο κέντρο της αναπτυσσόμενης εμπορικής καρδιάς της Λευκωσίας. Εκεί, για τρεις δεκαετίες, ο Σύλλογος λειτούργησε ως ο πυρήνας της πολιτικής και πνευματικής ζωής της πόλης. Κατά την χειμερινή περίοδο, εβδομαδιαίες διαλέξεις με πληθώρα θεμάτων, μουσικές εσπερίδες και θεατρικές παραστάσεις, ψυχαγωγούσαν και εκπαίδευαν τους “χωραΐτες”. Μέλη του Συλλόγου ήσαν όλες οι προσωπικότητες της εποχής (λόγιοι, γιατροί, δικηγόροι, βουλευτές του Νομοθετικού Συμβουλίου, μικρομεσαίοι και μεγαλέμποροι, παραγγελιοδόχοι, διδάσκαλοι και καθηγητές), όπως επίσης και πολλοί άλλοι, ανώνυμοι Λευκωσιάτες. Ο Σύλλογος διέθετε μια αξιόλογη βιβλιοθήκη, όπου τα μέλη έβρισκαν Κυπριακές και ξενόφερτες, ακόμη και ξενόγλωσσές, εφημερίδες και βιβλία. Στον Σύλλογο ιδρύθηκε το 1898 και η πρώτη Νυκτερινή Σχολή της Λευκωσίας για τους αγράμματους βιοπαλαιστές της πρωτεύουσας.

Τον ίδιο χρόνο με την ίδρυση της Νυκτερινής Σχολής Λευκωσίας τα μέλη του «Κυπριακού Συλλόγου», μετά την απογοητευτική απάντηση του Αγγλικού Υπουργείου Αποικιών στο τελευταίο Κυπριακό υπόμνημα για Ένωση, είχαν φτάσει στο συμπέρασμα πως η Κυπριακή κοινωνία δεν έπρεπε να περιμένει οτιδήποτε από την Αγγλική κυβέρνηση. Στον εβδομαδιαίο τύπο της περιόδου η αποικιακή κυβέρνηση χαρακτηρίζεται ως επιτήδεια στο να βρίσκει ολοένα και καινούργιους τρόπους να φορολογεί τον Κυπριακό λαό, άλλα δειλή στο να πάρει την παραμικρή πρωτοβουλία για την βελτίωση της οικονομικής θέσης των εργαζόμενων και των γεωργών. Αποκαρδιωτική ήταν επίσης η συνεχής άρνηση της αποικιακής κυβέρνησης στην ίδρυση ή στήριξη Γεωργικής Τράπεζας, αίτημα που εκκρεμούσε από το 1878.

Παράλληλα, την ίδια περίοδο, ο μοναδικός τραπεζικός οργανισμός στην Κύπρο, η Αυτοκρατορική Οθωμανική Τράπεζα, είχε κλείσει όλα τα υποκαταστήματά της, εκτός από εκείνο της Λάρνακας, αφήνοντας μικρομεσαίους και μεγαλέμπορους χωρίς τραπεζικές ευκολίες στις συναλλαγές τους σε Κύπρο και εξωτερικό. Ανομβρίες, διεθνείς ανακατατάξεις στις τιμές των σιτηρών, των χαρουπιών και των οινοπνευμα-τωδών- τα κύρια εξαγωγικά προϊόντα της νήσου- προοιώνιζαν οικονομικά δύσκολα χρόνια.

Δεν εκπλήσσει λοιπόν που στον εβδομαδιαίο τύπο της εποχής αναφέρεται ότι «Οσονδήποτε και αν διακρίνει τον Κύπριο εργάτη πνεύμα φειδούς και λιτότητας, λίαν επαισθητή είναι η παντελής έλλειψις εν τη νήσω ιδρυμάτων προορισμένων εις την περισυλλογή, διαφύλαξη και παραγωγική χρησιμοποίηση των οικονομιών των πολιτών, αδιαφόρως αν αύται είναι μικραί ή μεγάλαι».

Μέσα σε αυτό το κλίμα, μέλη του «Κυπριακού Συλλόγου» ξεκίνησαν το Δεκέμβριο του 1898 διαδικασίες για ένα ριψοκίνδυνο κοινωνικό πείραμα, με στόχο την ανέλιξη του βιοτικού επιπέδου των Κυπρίων μέσα από το αίσθημα οικονομικς ασφάλειας, που θα έδιναν οι μικρές, για κάποιους σχεδόν δυσβάστακτες, εβδομαδιαίες, αποταμιεύσεις ενός σελινιού.

Το μέσον με το οποίο τα μέλη του «Κυπριακού Συλλόγου» οραματίστηκαν μια εύπορη Κυπριακή κοινωνία ήταν η ίδρυση του ταμιευτηρίου «Η Λευκωσία». Το πείραμα πέτυχε και το 1912 το ταμιευτήριο μετονομάστηκε σε Τράπεζα Κύπρου.

Η ιδέα ήταν απλή και ακολούθησε τα πρότυπα των αποταμιευτικών ιδρυμάτων στην Ευρώπη, συγκεκριμένα της Γερμανίας και Ιταλίας. Το σύνθημα για την ίδρυση του ταμιευτηρίου ήταν το «Ημείς δι’ ημών» και «Βοηθήστε εαυτούς». Τα μέλη του Συλλόγου, με επικεφαλής τον δικηγόρο και βουλευτή του Νομοθετικού Συμβουλίου Ιωάννη Οικονομίδη, πρωτεργάτη και πρώτο διευθυντή του ταμιευτηρίου «Η Λευκωσία», αποσκοπούσαν στην ανέλιξη του βιοτικού επιπέδου μέσα από τις μικρές, εβδομαδιαίες, αποταμιεύσεις στις μετοχές του ταμιευτηρίου.

Μέτοχοι, όσοι μπορούσαν να κάνουν μία εφάπαξ καταβολή πέντε σελινιών και, ακολούθως, εβδομαδιαίες αποταμιεύσεις ενός σελινιού. Έμποροι, εμποροϋπάλληλοι, υποδηματοποιοί, ζαχαροπλάστες, σιδηρουργοί, πραματευτάδες, βιοπαλαιστές, τεχνίτες, κυβερνητικοί υπάλληλοι, νοικοκυρές, υφάντριες, ράπτριες και υπηρέτριες ήταν ανάμεσα στους πρώτους μέτοχους του ταμιευτηρίου, όπως επίσης και πολλά μέλη, επώνυμα ή ανώνυμα, του «Κυπριακού Συλλόγου». Μέχρι την λήξη των εγγραφών, 364 Κύπριοι είχαν σπεύσει να αποκτήσουν τις 1000 μετοχές του ταμιευτηρίου «Η Λευκωσία». Για τα επόμενα πέντε χρόνια, οι πλείστοι μέτοχοι συνέχισαν να κάνουν τις εβδομαδιαίες αποταμιεύσεις του ενός σελινιού, αρχικά στο οίκημα του «Κυπριακού Συλλόγου», Κυριακή, Δευτέρα, Τρίτη ή Τετάρτη μεταξύ 5-6 το απόγευμα

Το ταμιευτηρίου «Η Λευκωσία» ξεκίνησε χωρίς άλλο κεφάλαιο, περάν του πεντασέλινου εφάπαξ και των εβδομαδιαίων καταβολών των μετόχων. Η εκλεγμένη από τους μετόχους τετραμελής διαχειριστική επιτροπή και το δωδεκαμελές διοικητικό συμβούλιο του ταμιευτηρίου, αμισθί εργαζόμενο, όπως σίγουρα συμπεραίνεται, συντηρητικά επένδυε τις αποταμιεύσεις του λάου σε αξιόπιστα δάνεια στους μετόχους του και με τον τρόπο αυτό επιβίωσε στα δύσκολα οικονομικά χρόνια που ακολούθησαν. Στο τέλος της πρώτης πενταετίας της λειτουργίας του το ταμιευτήριο είχε συσσωρεύσει κεφάλαιο £15,547 και έδωσε μέρισμα 7.5% ανά μετοχή.

Οι οραματιστές του ταμιευτηρίου «Η Λευκωσία» σίγουρα θα εκπλήσσονταν με την επιτυχή μακροζωία του επιχειρήματός τους. Την ίδρυση του ταμιευτηρίου «Η Λευκωσία» μιμήθηκαν όλες οι πόλεις και πολλές μικρότερες κοινότητες της Κύπρου. Ορισμένα από αυτά τα ταμιευτήρια, όπως «Αμμοχώστου», «Λάρνακος», «Μέλισσα» στην Πάφο, και το «Κυπριακό Ταμιευτήριο» ορθοπόδησαν και αργότερα συγχωνεύτηκαν με την Τράπεζα Κύπρου στην δημιουργία ενός παγκύπριου τραπεζικού οργανισμού.

Εκατόν δέκα χρόνια αργότερα, η ριψοκίνδυνη αλλά με οραματισμό καινοτομία που ξεκίνησε στην καρδιά της Λευκωσίας ήταν το πιο επιτυχές και μακροχρόνιο κληροδότημα του «Κυπριακού Συλλόγου».

Πηγές:

Εφημερίδα «Νέον Κίτιον»

Εφημερίδα «Φωνή της Κύπρου»

Ανδρέας Χατζηβασιλείου, Ιστορία του Κυπριακού Αθλητισμού, Τόμος Α. Από την Αρχαιότητα μέχρι το έτος 1896, (Λευκωσία, Αρμίδα, 2004).

Η Έρση Δημητριάδου είναι ιστορικός-ερευνήτρια

Αρχικά, το κόμμα των Φιλελευθέρων είχε ασκήσει σφοδρή κριτική κατά της κυβέρνησης του Benjamin Disraeli για τη σκευωρία με την οποία η Κύπρος βρέθηκε στην Αγγλική επικράτεια, απειλώντας ακόμη και την επιστροφή της νήσου στον Σουλτάνο. Αλλά με την νίκη τους στις εκλογές τον Απρίλιο του 1880 χαμήλωσαν τους τόνους, και όταν η εποπτεία της Κύπρου πέρασε από το Υπουργείο Εξωτερικών στο Υπουργείο Αποικιών τον Δεκεμβρίου του 1880, κάποια από τα παράπονα των Κυπρίων, που εγκυμονούσαν από τις αρχές της Αγγλικής κατοχής, έλαβαν την δέουσα προσοχή του νέου υπουργού αποικιών, Earl of Kimberley. Ανάμεσα στα παράπονα αυτά ήταν και η ανεπαρκής αντιπροσώπευση της πλειοψηφίας στα διοικητικά συμβούλια, τα δικαστήρια και το υποτυπώδες νομοθετικό συμβούλιο που λειτούργησε το Δεκέμβριο του 1878 με βουλευτές που διόρισε ο ύπατος αρμοστής.

Tο Νοέμβριο του 1881, εν όψει των επικείμενων μεταρρυθμίσεων που προγραμματίζονταν σε διοικητικούς, δικαστικούς και φορολογικούς τομείς, ο Kimberley έστειλε στην Κύπρο έναν από τους πιο ικανούς υπαλλήλους του Υπουργείου Αποικιών, τον Edward Fairfield, για να διερευνήσει επί τόπου την κατάσταση. Η πολυσέλιδη έκθεσή του δημοσιεύτηκε από το Βρετανικό Κοινοβούλιο το 1883, αλλά μέσα από την εμπιστευτική, αδημοσίευτη, υπηρεσιακή αλληλογραφία, διαφαίνεται πώς διαμορφώθηκε η Βρετανική πολιτική σε σχέση με το αυστηρά φυλετικό-θρησκευτικό εκλογικό σύστημα που υιοθετήθηκε.

Στο νεοσύστατο Νομοθετικό Συμβούλιο του 1883 δόθηκαν δώδεκα έδρες στους Κυπρίους, εννιά στους Ελληνοκύπριους ή Χριστιανούς (βάση της ορολογίας που χρησιμοποιήθηκε) και τρεις στους Τουρκοκύπριους ή Μωαμεθανούς κατά αναλογία της φόρμουλας 3:1 της απογραφής πληθυσμού του 1881. Έξι αξιωματούχοι της τοπικής κυβέρνησης αντιπροσώπευαν τα αγγλικά συμφέροντα στο Νομοθετικό Συμβούλιο και διορίζονταν στις έδρες αυτές. Σε περίπτωση ισοψηφίας, ο προεδρεύων, συνήθως ο εκάστοτε Ύπατος Άρμοστής, είχε την νικώσα ψήφο.

Η νήσος χωρίστηκε σε τρεις εκλογικές περιφέρειες, με την κάθε μια να εκλέγει τρεις Έλληνες και ένα Τούρκο βουλευτή. Δικαίωμα ψήφου δόθηκε σε όλους τους Κύπριους άνδρες άνω των 21 ετών που κατέβαλαν κτηματικούς φόρους και φόρους ενοικίων, όπως επίσης και σε ξένους υπηκόους που διέμεναν στην Κύπρο τα τελευταία πέντε χρόνια. Ο Edward Fairfield, βάσει των δεδομένων που συνέλεξε κατά την επίσκεψή του στην Κύπρο, εισηγήθηκε επίσης όπως παραχωρηθεί το δικαίωμα ψήφου και στις Κύπριες γυναίκες, που ήταν, όπως επισήμανε, στην πλειοψηφία τους οι κτηματίες της νήσου. Ο Kimberley όμως ήταν εναντίον της παραχώρησης του εκλογικού δικαιώματος στις γυναίκες και το θέμα έληξε εκεί.

Βασικό αντικείμενο αντιγνωμίας στο υπουργείο ήταν το κατά πόσον οι Έλληνες και οι Τούρκοι βουλευτές θα εκλέγονταν αποκλειστικά από τους ομόθρησκούς τους ή από όλο το εκλογικό σώμα, ανεξαρτήτως θρησκεύματος ή εθνότητας. Ο Kimberley ήταν κάθετα ενάντια στην επιβολή περιορισμών πέρα του 3:1. Ήθελε όλοι οι βουλευτές να εκλέγονται από όλο το εκλογικό σώμα, γιατί δεν αποσκοπούσε στην οροθέτηση ενός τείχους διαχωρισμού μεταξύ Ελλήνων και Τούρκων που θα προκαλούσε αντιπαράθεση και διχόνοια.

Η τοπική κυβέρνηση και οι αξιωματούχοι στο Υπουργείο επέμεναν. Ένα χρόνο αργότερα, μετά από έντονες διαβουλεύσεις, ο Kimberley υποχώρησε και το τείχος του διαχωρισμού θεσμοθετήθηκε. Οι βουλευτές ψηφίζονταν μόνο από τους ομοθρήσκούς τους. Φόβος τότε, όπως και τώρα, η ενότητα των Κυπρίων ενάντια στα ξένα συμφέροντα.

Η Έρση Δημητριάδου είναι ιστορικός ερευνήτρια.

Πηγές:

Gladstone, William E. Midlothian Speeches, 1879. (New York: Humanities Press, 1971.)

British National Archives. Mediterranean No. 4. Further correspondence respecting the Affairs of Cyprus. CO 883/2.

. Sir Robert Biddulph to the Earl of Kimberley. Dec. 24, 1881. CO 67/21/76.

UK. Parliament. Papers relating to the administration and finances of Cyprus. C. 3661. (London: Eyre & Spottiswoode, 1883.)

. Papers relating to the constitution of a new Legislative Council. C. 3791. (London: Eyre & Spottiswoode, 1883.)

«Αντιπαθώ τους ξένους» σημείωσε ο Sir Garnet Wolseley (1833-1913), στο ημερολόγιό του στις 16 Αυγούστου 1878. «Τους αντιπαθώ για κανένα άλλο λόγο, παρά το ότι είναι ξένοι». Με τη λέξη «ξένοι» εννοούσε φυσικά οποιοδήποτε δεν ήταν βέρος βρετανός. Στο μετόχι του Κύκκου όπου βρισκόταν όταν έγραψε τα πιο πάνω, ο Wolseley ήταν περικυκλωμένος από ξένους: ελληνορθόδοξους, μουσουλμάνους, λατίνους, μαρωνίτες, αρμένιους, μαλτέζους και λεβαντίνους ξένους. Πρέπει να ήταν σε απόγνωση.

Ο Wolseley βρέθηκε στην Κύπρο γιατί η Οθωμανική αυτοκρατορία διατηρώντας την κυριαρχία της, παραχώρησε στις 4 Ιουνίου 1878 το δικαίωμα κατοχής και διοίκησης της νήσου στη Βρετανία. Όμως όπως αναφέρει ο Sir Austen Henry Layard, Άγγλος πρέσβης στην Κωνσταντινούπολη, η Συνθήκη Αμυντικής Συμμαχίας υπεγράφη βιαστικά και στα τυφλά. Έτσι χρειάστηκαν τρεις άλλες συνθήκες (η πρώτη υπεγράφη την 1η Ιουλίου 1878, η δεύτερη στις 14 Αυγούστου 1878 και η τρίτη στις 3 Φεβρουαρίου 1879) για να ολοκληρωθεί η συνθηκολόγηση που χάραξε τη νεότερη Κυπριακή ιστορία και συλλογικά αναφέρεται ως η Κυπριακή Σύμβαση.

Η επιλογή και ο διορισμός του Wolseley ως πρώτου Άγγλου ύπατου αρμοστή της Κύπρου, αντανακλούσε τη μείζονα σημασία που δόθηκε αρχικά από την Αγγλική κυβέρνηση στο νεότερο απόκτημα της Βρετανικής αυτοκρατορίας. Ο Wolseley, ήταν μία έμπειρη στρατιωτική και πολιτική προσωπικότητα της Βικτωριανής Αγγλίας, ενταγμένος στους εσωτερικούς κύκλους του υπουργείου πολέμου, της κυβέρνησης και του βρετανικού κατεστημένου. Παλαίμαχος στην επεκτατική πολιτική και διατήρηση της Βρετανικής αυτοκρατορίας, είχε λάβει μέρος στον βιρμανικό και κριμαϊκό πόλεμο, στην καταστολή της Ινδικής εξέγερσης, στον πόλεμο για το όπιο στην Κίνα, στον Καναδά, και στην Αφρική.

Φιλόδοξος και υπερόπτης ήταν ανάμεσα σε εκείνους τους Άγγλους ιμπεριαλιστές που πίστευε πώς η Μεγάλη Βρετανία είχε κάθε δικαίωμα, αν όχι και καθήκον, να αποικίσει την υφήλιο. Ήταν επίσης ανάμεσα σε αυτούς που ουδέποτε συχώρεσαν τη Βρετανική κυβέρνηση για την παραχώρηση των Ιωνίων νήσων στο Ελληνικό βασίλειο το 1863. Για αυτόν, όπως και για πολλούς άλλους Άγγλους ιμπεριαλιστές της εποχής του, η παραχώρηση των Ιονίων νήσων στο Ελληνικό βασίλειο υποδείκνυε διπλωματική ανεπάρκεια και ισοδυναμούσε με προδοτική πράξη εκ μέρους της Αγγλικής κυβέρνησης προς το Αγγλικό έθνος. Το στίγμα των Ιονίων νήσων και η καθεαυτή εμπειρία της διακυβέρνησης μιας αμιγούς ελληνικής περιφέρειας, με τις συνεχείς προστριβές στο νομοθετικό συμβούλιο και τον ακατάπαυστο αναβρασμό για ένωση με την Ελλάδα, διαμόρφωσε την πολιτική που ο Wolseley θα ακολουθούσε στην Κύπρο.

Πριν φτάσει καν στο νησί στις 22 Ιουλίου 1878, ο Wolseley είχε ήδη σχεδιάσει την πολιτική που θα ακολουθούσε γιατί γνώριζε πως η πλειοψηφία των κατοίκων ήταν ορθόδοξοι Έλληνες. Γι’ αυτό δεν εκπλήσσει το γεγονός ότι μια βδομάδα αργότερα, την 1η Αυγούστου 1878, σε επιστολή του στον Άγγλο πρέσβη στην Κωνσταντινούπολη Layard, αναφέρει πως «ευχαρίστως θα έβλεπα την σύνθεση του πληθυσμού να αλλοιώνεται με μετανάστες από την Τουρκία, μέχρι που οι μωαμεθανοί και οι χριστιανοί να είναι ίσοι σε αριθμό. Προσβλέπω με ευχαρίστηση σε ένα μεγάλο αριθμό Μαλτέζων μεταναστών, από όλα τα κοινωνικά στρώματα, για αυτό το νησί, ενέργεια που θα μου επιτρέψει να αντιπαρατάξω τους Λατίνους με τους Έλληνες για να κρατώ τους τελευταίους σε τάξη. »

Παρά την εγκάρδια υποδοχή που του επιφυλάχθηκε από τους Έλληνες κατοίκους της Κύπρου, ο Wolseley έθεσε αμέσως σε λειτουργία την πολιτική του «διαίρει και βασίλευε». Πρώιμο παράδειγμα, η πεισματώδης άρνησή του να δεχτεί την ελληνική σαν μια από τις επίσημες γλώσσες του τόπου. Καθώς περνούσαν όμως οι μέρες, οι αναφορές των Άγγλων διοικητών που είχε διορίσει στις έξι επαρχίες, έδειξαν ξεκάθαρα πως το ελληνικό στοιχείο υπερίσχυε δημογραφικά στο νησί, ενώ το μουσουλμανικό ήταν αριθμητικά και πολιτικά αδύναμο. Αυτό έθετε σε κίνδυνο τα ιμπεριαλιστικά σχέδια του Wolseley για να μετατρέψει την Κύπρο σε «μία ολοκληρωτικά Βρετανική επαρχία, όπου ακόμη και η γλώσσα των κατοίκων θα ήταν η αγγλική. »

Γι’ αυτό στις 28 Αυγούστου 1878, μόλις πέντε εβδομάδες μετά την άφιξή του στην Κύπρο, ο Wolseley ζήτησε την βοήθεια του Layard για την αποστολή 50,000 τούρκων μεταναστών, επιλεγμένων από τις μάζες των Τούρκων προσφύγων που είχαν κατακλύσει την Κωνσταντινούπολη από περιοχές της Βουλγαρίας που είχαν περιέλθει κάτω από ρωσική ή βουλγαρική διοίκηση κατά τον Ρωσοτουρκικό πόλεμο. Μία βδομάδα αργότερα, σε δεύτερη επιστολή, ο Wolseley ζήτησε από τον Άγγλο πρέσβη στην Κωνσταντινούπολη την αποστολή 100,000 τούρκων μεταναστών, ενώ παράλληλα, στις εκθέσεις του προς το Υπουργείο Εξωτερικών, τόσο αυτός όσο και άλλοι Άγγλοι αξιωματούχοι στην Κύπρο ισχυρίζονταν πως ακόμη δεν γνώριζαν το δημογραφικό καθεστώς της νήσου.

Όπως εκ των υστέρων διαφαίνεται από την πρώτη επίσημη απογραφή του 1881, ο πληθυσμός της Κύπρου ήταν μόλις 186,173, εκ των οποίων 137,631 ή 73.9% ήταν ελληνορθόδοξοι χριστιανοί και 45,458 ή 24.4% ήταν μωαμεθανοί. Τα ποσοστά αυτά ήταν γνωστά στο Wolseley το 1878. Η άφιξη 100,000 τούρκων μεταναστών, πέραν των σοβαρών προβλημάτων εγκατάστασης, σίτισης και απασχόλησης που θα δημιουργούσαν στο νησί, σκόπευε αποκλειστικά στη δημογραφική αλλοίωση της νήσου και την μετατροπή του ελληνορθόδοξου στοιχείου σε μειονότητα, με απώτερο σκοπό οποιοδήποτε αίτημα των ελλήνων να έρχεται πάντοτε αντιμέτωπο με ένα πληθυσμιακά ισότιμο αλλά αντίπαλο στοιχείο, αφήνοντας ως μόνη διέξοδο τη συνεχή παραμονή της Κύπρου στη Βρετανική επικράτεια.

Παρά την ευαρέσκεια του Layard στον οραματισμό του Wolseley για το μέλλον της Κύπρου στη Βρετανική αυτοκρατορία, τη μεταβίβαση των ιδεών του για τουρκικό εποικισμό της Κύπρου στον Λόρδο Salisbury και τις προσπάθειές του για εξεύρεση οικονομικών πόρων για την υλοποίησή τους, η εποίκιση της Κύπρου από Τούρκους μετανάστες το 1878 δεν πραγματοποιήθηκε. Υπαίτιος φαίνεται να ήταν ο ίδιος ο Layard. Όπως ο ίδιος αναφέρει, η Συνθήκη Αμυντικής Συμμαχίας και το Παράρτημά της υπεγρέφη βιαστικά και στα τυφλά. Έτσι για καθαρά οικονομικούς λόγους και βάση του άρθρου ΙΙΙ του Παραρτήματος της Συνθήκης, η Βρετανία κληροδότησε το κυπριακό ταμείο με μια ετησία καταβολή στο Σουλτάνο, τον γνωστό φόρο υποτελείας, που για πέντε ολόκληρες δεκαετίες απομυζούσε τα εισοδήματα της νήσου. Χωρίς οικονομικούς πόρους, ο Wolseley δεν μπορούσε να εποικίσει το νησί. Μπορούσε όμως να θέσει σε εφαρμογή μια σειρά άλλων μέτρων που θα τον διευκόλυναν να κρατά τους Έλληνες σε τάξη και την Κύπρο στην επικράτεια της Βρετανικής αυτοκρατορίας.

Η Έρση Δημητριάδου είναι ιστορικός και ερευνήτρια