Πολύ συχνά με διάφορες αφορμές, που εκτείνονται από πολιτικά μέχρι περιβαλλοντικά θέματα, δηλώνουμε με πικρία και σατιρική διάθεση ότι η Κύπρος δεν είναι Ευρώπη: Το πολιτισμικό (με την ευρεία έννοια) επίπεδο της κυπριακής κοινωνίας βρίσκεται πολύ χαμηλά κυρίως σε σχέση με αυτό των χωρών της κεντρικής και δυτικής Ευρώπης.

Με αυτή την διαπίστωση τίθεται το ερώτημα ποιοι δημιουργούν, αναπτύσσουν ή φθείρουν τον πολιτισμό της κοινωνίας μας και με ποιον τρόπο. Ίσως ο καθείς εξ ημών να ψάξει τους υπεύθυνους πίσω από κάποια γραφεία ή θέσεις εξουσίας και να ρίξει την ευθύνη στον αρμόδιο και στις αποφάσεις που παίρνει ή δεν παίρνει. Πριν να αποδώσουμε, όμως, ευθύνες θα ήταν καλά να ανιχνεύσουμε την σχέση των εννοιών που εμπλέκονται, δηλαδή την σχέση του πολιτισμού και της κοινωνίας. Αφού ο πολιτισμός είναι το σύνολο των στοιχείων, πνευματικών και υλικών, που χαρακτηρίζουν μια κοινωνία, τότε η κοινωνία, την οποία απαρτίζουμε ο κάθε ένας από εμάς ξεχωριστά και όλοι μαζί, είναι ο δημιουργός και ο φορέας του πολιτισμού. Αυτός ο συλλογισμός μάς οδηγεί στο γεγονός ότι ο πολιτισμός είναι άμεσα συνδεδεμένος με τους πολίτες της κοινωνίας, επομένως αυτοί οι οποίοι είναι υπεύθυνοι για την δημιουργία, την ανάπτυξη και την φθορά του είμαστε εμείς, οι πολίτες της κυπριακής κοινωνίας.

Δυστυχώς καθημερινά γινόμαστε μάρτυρες συμπεριφορών που δεν μας τιμούν ως κοινωνία: Αυτοκίνητα σταθμευμένα σε σημεία που παρακωλύουν την κυκλοφορία, επεισόδια βίας σε ποδοσφαιρικούς αγώνες, καταστροφές δημόσιας και ιδιωτικής περιουσίας, ρουσφέτι, παρανομίες, και άλλα πολλά αναρίθμητα επεισόδια μας δημιουργούν δυσφορία και αγανάκτηση για τον «Κυπραίο». Γιατί, όμως, όλα αυτά τα φαινόμενα επαναλαμβάνονται χωρίς τελειωμό; Τι είναι αυτό που ωθεί τους Κύπριους να γίνονται κατά συρροήν παραβάτες γραπτών και άγραφων κανόνων με αποτέλεσμα να επηρεάζεται η ποιότητα του πολιτισμού μας;

Νομίζω η απάντηση βρίσκεται σε ένα συγκεκριμένο σημείο της νοοτροπίας μας και αυτό είναι το σημείο «δεν με νοιάζει». Δεν μας νοιάζει αν αυτό που κάνουμε θα επηρεάσει κάποιους άλλους φτάνει να κάνουμε εμείς αυτό που θέλουμε. Το «εγώ» υπερισχύει του «εμείς». Έχουμε αναγάγει τον εαυτό μας στην υπέρτατη αξία, ενώ ό,τι έχει να κάνει με το κοινό συμφέρον δεν μας νοιάζει ούτε μας αφορά και γι’ αυτό η συμπεριφορά μας εκπορεύεται και στοχεύει στο ίδιον όφελος. Ακόμα και όταν είμαστε εμείς τα θύματα μιας τέτοιας συμπεριφοράς, τις περισσότερες φορές την αντιμετωπίζουμε με απάθεια, επειδή αναγνωρίζουμε σ’ αυτήν δικές μας ενέργειες. Έτσι, η κοινωνία γενικά δεν αντιδρά στα κακώς κείμενα πολιτισμικά στοιχεία, με αποτέλεσμα αυτά να διαιωνίζονται και να περνούν από γενιά σε γενιά σαν να είναι ανίατες νοσηρές μοριακές ενώσεις του γενετικού μας υλικού.

Η πολιτισμική μας «αποκατάσταση» είναι επιτακτική πλην όμως δεν είναι κάτι που μπορεί να επιβληθεί εκ των έξω. Δεν έχουμε τα περιθώρια να περιμένουμε τους άλλους να κάνουν το πρώτο βήμα για να κάνουμε κι εμείς το δικό μας. Η συμπεριφορά μας δε θα αλλάξει με μια παρατήρηση ή με ένα πρόστιμο. Είναι μια χρονοβόρα εσωτερική διαδικασία, η οποία πρέπει να τεθεί σε εφαρμογή και να ενισχύεται σταδιακά από μικρή ηλικία.

Η Εβίτα Παπαδοπούλου είναι εκπαιδευτικός

* γαλλική φράση ισοδύναμη της κυπριακής

«εμ με κόφτει»

«Την παιδείαν έτερον ήλιον είναι τοις πεπαιδευμένοις». Ο φωτεινός ήλιος του Ηράκλειτου σήμερα όλο και περισσότερο σκοτεινιάζει καθώς η δευτεροβάθμια παιδεία βουλιάζει όλο και περισσότερο σε μια παρατεινόμενη κρίση. Ο διάλογος των άμεσα ή έμμεσα εμπλεκομένων σε αυτήν κινείται μεταξύ της νέας τεχνολογικής προσέγγισης για την κατάκτηση της στους χώρους όπου κατεξοχήν αυτή υποτίθεται ότι προσφέρεται, δηλαδή στα σχολεία, και στα προγράμματα μαθημάτων που πρέπει να αναπροσαρμοστούν για να συμβαδίζουν και να ικανοποιούν τα νέα τεχνολογικά, κοινωνικά και άλλα δεδομένα.
Ωστόσο, ίσως η παιδεία να χρειάζεται μια ριζική αλλαγή σχετικά με τη σημαίνουσα διάσταση την οποία της δίνουμε: μια διάσταση η οποία δυστυχώς έχει ξεφύγει από την αρχική αρχαιοελληνική φιλοσοφική της προσέγγιση και έχει πάρει μια διαστρεβλωμένη υλιστική πορεία.
Στην Αρχαία Ελλάδα, λοιπόν, Παιδεία ήταν η διαδικασία της εκπαίδευσης του ανθρώπου, ώστε να βρει την αληθινή του μορφή, την πραγματική και γνήσια ανθρώπινη του φύση. Άρα η Παιδεία ήταν ένα ταξίδι εσωτερικό με το οποίο ο άνθρωπος μπορούσε να ανακαλύψει τον εαυτό του. Επειδή η συμμετοχή στα δημόσια (κοινωνικά και πολιτικά) πράγματα ήταν σημαντική, η Παιδεία στην αρχαία Αθήνα, είχε και ένα άλλο στόχο: να κάνει τον άνθρωπο καλό και ικανό πολίτη ή και κυβερνήτη. Η εκπαίδευση, επομένως, δεν αφορούσε στην εκμάθηση χειρο-τεχνικών γνώσεων, αλλά στην κατάκτηση του «καλού καγαθού» (ωραίου και καλού). Ο «καλός καγαθός» πολίτης εκτός από μορφωμένος (με τη σημερινή έννοια του όρου) είχε ποιότητα πνευματική, αισθητική, ηθική και σωματική: το τέλειο κράμα για έναν τέλειο πολίτη-στήριγμα ισχυρό της κοινωνίας και της πόλης του.
Τι είδους τέλειους πολίτες παράγει σήμερα το εκπαιδευτικό μας σύστημα; Σίγουρα όχι αυτούς της αρχαίας Αθήνας. Τα δευτεροβάθμια εκπαιδευτικά ιδρύματα εστιάζουν σε ένα και μοναδικό σκοπό: την εισαγωγή των μαθητών στα ανώτερα και ανώτατα εκπαιδευτικά ιδρύματα απ’ όπου θα αποφοιτήσουν οι μελλοντικοί επιστήμονες, εκείνοι, δηλαδή, που θα έχουν κατακτήσει ένα μικρό μέρος του παγκόσμιου επιστητού και ενδεχομένως αυτό να τους βοηθήσει να βάλουν και μερικές χιλιάδες ευρώ στην τσέπη εκπληρώνοντας έτσι το σκοπό της ανθρώπινης ζωής, την ευτυχία.
Η πνευματική, αισθητική, ηθική και σωματική διάσταση της παιδείας προφανώς δεν εξυπηρετεί τη σημερινή κοινωνία. Έτσι αυτές οι πτυχές της αρχαιοελληνικής παιδείας έχουν επιμελώς αποσυρθεί και ξεχαστεί. Η κοινωνική κρίση που σχετίζεται με αυτές ακριβώς τις αξίες όλο και βαθαίνει: καταστροφή του περιβάλλοντος, γκρίζες πόλεις, έγκλημα, παχυσαρκία.
Σήμερα θεωρούμε ότι ως κοινωνία έχουμε κατακτήσει ένα ανώτερο πολιτισμικό επίπεδο. Αν όντως έτσι νομίζουμε αυτό σημαίνει ότι η σημασιολογική οριοθέτηση της έννοιας πολιτισμός είναι προβληματική, επειδή εξαντλείται σε «επιδερμικά» ζητήματα και δεν μπαίνει μέσα βαθιά στον άνθρωπο: στην ψυχή και στο πνεύμα του.
Και φυσικά αυτό δεν είναι τυχαίο αφού παιδεία και πολιτισμός είναι συγκοινωνούντα δοχεία. Μια επιφανειακή παιδεία παράγει έναν επιφανειακό πολιτισμό μέσω των πολιτών που διαμορφώνει, πολίτες που με τη στείρα γνωσιοκεντρική, πνευματικά και ψυχικά στεγνή τους παιδεία δεν μπορούν να θεμελιώσουν την κοινωνία που απεγνωσμένα επιζητά σανίδα σωτηρίας στον φιλοσοφικό άνθρωπο.

Η Εβίτα Παπαδοπούλου είναι φιλόλογος