Κατά την πρόσφατη «ενδιάμεση αναθεώρηση» της ΚΑΠ, η οποία έγινε γνωστή ως Διαγνωστικός Έλεγχος (Health Check) και οριστικοποιήθηκε στο Συμβούλιο Υπουργών Γεωργίας του Νοεμβρίου 2008, μεταξύ άλλων αποφασίστηκε η εισαγωγή μέτρων στα Προγράμματα Αγροτικής Ανάπτυξης των Κρατών Μελών, τα οποία να συμβάλλουν στην αντιμετώπιση των νέων προκλήσεων. Ως νέες προκλήσεις θεωρούνται οι ακόλουθες: α) Οι κλιματικές αλλαγές, β) οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, γ) η διαχείριση των υδάτων, δ) η βιοποικιλότητα, ε) η αναδιάρθρωση του τομέα των γαλακτοκομικών προϊόντων και στ) η καινοτομία σε σχέση με τα σημεία α),β),γ),δ). Σε αυτό το πλαίσιο τα Κράτη Μέλη καλούνται μέχρι τις 30 Ιουνίου 2009 να ενσωματώσουν δράσεις που να λαμβάνουν υπόψη τα πιο πάνω. Για τα νέα Κράτη Μέλη, συμπεριλαμβανομένης και της Κύπρου, η υποχρέωση αυτή θα πρέπει να εκπληρωθεί μέχρι τις 30 Ιουνίου 2012 (Κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 74/2009 του Συμβουλίου της 19ης Ιανουαρίου 2009).

Σε αυτό το πλαίσιο και σε ό,τι αφορά στην διαχείριση των υδάτων η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προτείνει την προώθηση τεχνολογιών εξοικονόμησης ύδατος, όπως για παράδειγμα τα αποτελεσματικά συστήματα άρδευσης, την αποθήκευση νερού και την προώθηση παραγωγικών τεχνικών εξοικονόμησής του. Προτείνεται επίσης η προώθηση εγκαταστάσεων επεξεργασίας λυμάτων στις γεωργικές και κτηνοτροφικές εκμεταλλεύσεις, αλλά και στις μονάδες επεξεργασίας και εμπορίας. Εξίσου σημαντικές δράσεις θεωρούνται η μετατροπή γεωργικών εκτάσεων σε δάση με στόχο την προστασία και βελτίωση της ποιότητας του νερού καθώς και η ενημέρωση και διάδοση γνώσεων σχετικά με την διαχείριση των υδάτων, με στόχο την ενίσχυση της ευαισθητοποίησης. Τα πιο πάνω λαμβάνουν υπόψη τους στόχους της Ευρωπαϊκής Ένωσης όσον αφορά στην πολιτική για τα ύδατα που καθορίζονται με την Οδηγία 2000/60/ΕΚ για την θέσπιση πλαισίου κοινοτικής δράσης στον τομέα της πολιτικής υδάτων.

Επιπρόσθετα, στο Ευρωπαϊκό Συμβούλίο του Δεκεμβρίου 2008, οι αρχηγοί Κρατών αναγνώρισαν ότι η διεθνής οικονομική κρίση δυσχεραίνει τις προσπάθειες για αντιμετώπιση των νέων προκλήσεων της ΚΑΠ και αποφάσισαν την διάθεση στα ΚΜ επιπρόσθετου 0,5 δις ευρώ για ενσωμάτωση δράσεων που αφορούν στην αντιμετώπιση των προκλήσεων αυτών, συμπεριλαμβανομένης και της διαχείρισης του νερού. Το θέμα βρίσκεται υπό συζήτηση την περίοδο αυτή στο Συμβούλιο. Για το θέμα αυτό αναμένονται εξελίξεις άμεσα. Με βάση την τελευταία πληροφόρηση η Κύπρος, όπως και τα υπόλοιπα ΚΜ, αναμένεται να κληθεί να εντάξει τέτοιες δράσεις στα Προγράμματα Αγροτικής Ανάπτυξης 2007-2013, μέχρι τις 30 Ιουνίου 2009.

Έχοντας υπόψη τα πιο πάνω, παρατηρούμε μια συνεχώς αυξανόμενη τάση, σε επίπεδο σχεδιασμού στρατηγικής, για αναβάθμιση και ενίσχυση της σημασίας που αποδίδεται στην εξυπηρέτηση περιβαλλοντικών στόχων, ανάμεσα στους οποίους πρωτεύοντα ρόλο διαδραματίζει η προστασία και η ορθή διαχείριση των υδάτινων πόρων.

Ο Γιάννος Μαυρομμάτης είναι μέλος του Δ.Σ. του Ινστιτούτου Αγροτικής και Περιφερειακής Ανάπτυξης (ΙΑΠΑ).

Η κατοχύρωση των ονομασιών παραδοσιακών προϊόντων σε εθνικό ή πανευρωπαϊκό επίπεδο αποτελεί μια συνήθη πρακτική στον ευρωπαϊκό χώρο. Η Ευρωπαϊκή Ένωση εφαρμόζει την πολιτική της κατοχύρωσης ονομασιών προϊόντων από το 1992 και έκτοτε εκατοντάδες ονομασίες έχουν κατοχυρωθεί σε κοινοτικό επίπεδο. Η αναγνώριση ενός παραδοσιακού προϊόντος πέρα από την διασφάλιση της ποιότητας του προϊόντος σε θέματα υγιεινής και ασφάλειας, την προώθηση της αναγνωρισιμότητάς του σε ολόκληρο τον ευρωπαϊκό χώρο και την αύξηση των εισοδημάτων των επηρεαζόμενων παραγωγών μέσω της δημιουργίας προστιθέμενης αξίας και της αύξησης των πωλήσεων, εξυπηρετεί και άλλους στόχους. Η αναγνώριση ενός προϊόντος προωθεί όχι μόνο το προϊόν αλλά και την ευρύτερη γεωγραφική περιοχή δίνοντας ευκαιρίες τουριστικής ανάπτυξης. Παράλληλα, με την πολιτική της νομικής κατοχύρωσης παραδοσιακών προϊόντων προστατεύονται παραδοσιακές μέθοδοι παραγωγής και ενισχύεται η προστασία της πολιτιστικής και γαστρονομικής κληρονομιάς (βλέπε Maria Neocleous-Maliotou, “Quality products linked to Geographical Origin and their Contribution to Rural Development”, p.37-49, Cyprus Yearbook of Rural Development 2008, Editors Y. Mavrommatis, S. Sokratous, Power Publishing 2008).

Η πολιτική αυτή της Ευρωπαϊκής Ένωσης εφαρμόζεται μέσω του Κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 510/2006 για την προστασία των γεωγραφικών ενδείξεων και των ονομασιών προέλευσης. Τα προϊόντα με Προστατευόμενη Ονομασία Προέλευσης (ΠΟΠ) είναι αυτά που αποδεδειγμένα διατηρούν χαρακτηριστικά που προκύπτουν από συγκεκριμένη περιοχή και τον παραδοσιακό τρόπο παραγωγής. Όλα τα στάδια παραγωγής θα πρέπει να γίνονται στην εν λόγω περιοχή. Από την άλλη, τα προϊόντα με Προστατευόμενη Γεωγραφική Ένδειξη (ΠΓΕ) είναι αυτά που έχουν ειδικά χαρακτηριστικά ή φήμη που συνδέεται με μια συγκεκριμένη περιοχή. Σε αυτή την περίπτωση τουλάχιστον ένα στάδιο της παραγωγικής διαδικασίας θα πρέπει να γίνεται στην περιοχή αυτή. Στην Κύπρο ο κοινοτικός κανονισμός έχει μεταφερθεί στην εσωτερική νομοθεσία με το Νόμο 139(Ι)/2006 ο οποίος δημοσιεύτηκε στις 3/11/2006 στην Επίσημη Εφημερίδα της Δημοκρατίας (αρ.4094).

Μέχρι σήμερα έχουν υποβληθεί 20 αιτήσεις για κατοχύρωση ονομασιών και έχουν εγκριθεί από την αρμόδια Συμβουλευτική Επιτροπή μόλις 2 αιτήσεις. Η πρώτη αίτηση αφορά στην κατοχύρωση της ονομασίας «Λουκούμι Γεροσκήπου» από την εταιρεία Aphrodite Delights Ltd και η δεύτερη αίτηση αφορά στην κατοχύρωση της ονομασίας «Χαλλούμι» από τον Σύνδεσμο Τυροκόμων Κύπρου. Το «Λουκούμι Γεροσκήπου» έχει ολοκληρώσει όλες τις εθνικές και κοινοτικές διαδικασίες και θεωρείται πλέον ως το πρώτο και μοναδικό μέχρι στιγμής κυπριακό προϊόν με Προστατευόμενη Γεωγραφική Ένδειξη. Από την άλλη, ο φάκελος για το «Χαλλούμι» δεν έχει αποσταλεί στις Βρυξέλλες αφού αυτή την περίοδο εκδικάζονται στο Ανώτατο Δικαστήριο 4 προσφυγές ενώ έχει εκδοθεί διάταγμα που ανακόπτει την προώθηση της αίτησης στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Εκκρεμεί επίσης η ολοκλήρωση της εξέτασης από τη Συμβουλευτική Επιτροπή αρκετών άλλων αιτήσεων. Αναφέρονται ενδεικτικά οι αιτήσεις για κατοχύρωση των ονομασιών «Λούντζα Κρασάτη Κύπρου», «Χοιρομέρι Πιτσιλιάς», «Ποσυρτή Πιτσιλιάς», «Λουκάνικο Πάφου», «Τραχανάς Κύπρου» και «Φλαούνα Κύπρου».

Η πολιτική της ΕΕ για τα προϊόντα ποιότητας έχει αποτελέσει για πολλές περιοχές της Ευρώπης μοχλό προώθησης της αγροτικής ανάπτυξης και αναζωογόνησης των περιοχών της υπαίθρου. Το ίδιο μπορεί να συμβεί και στην Κύπρο. Αρκεί οι τοπικές κοινωνίες να προσαρμοστούν γρήγορά και να αξιοποιήσουν κατάλληλα τις δυνατότητες που ανοίγονται μπροστά μας.

Ο Γιάννος Μαυρομμάτης είναι Αντιπρόεδρος του Ινστιτούτου Αγροτικής και Περιφερειακής Ανάπτυξης (ΙΑΠΑ).

Η Κοινή Αγροτική Πολιτική αποτελεί την πρώτη κοινή πολιτική της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Μέσα από την πάροδο των δεκαετιών, συνεχώς αναθεωρείται, ώστε να εξυπηρετήσει καλύτερα τους στόχους της, όπως αυτοί καθορίζονται στην Ιδρυτική Συνθήκη. Προσπάθεια της Ευρωπαϊκής Ένωσης, μέσω των κοινοτικών επιδοτήσεων στην γεωργία, είναι η εξυπηρέτηση συγκεκριμένων στόχων, όπως η βελτίωση της ανταγωνιστικότητας, η περιβαλλοντι-κή αναβάθμιση, η βελτίωση της ποιότητας και της ασφάλειας των τροφίμων, η υγιεινή των ζώων, καθώς και άλλοι επιμέρους στόχοι. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επιδιώκει να περιορίσει ενισχύσεις που δεν εξυπηρετούν συγκεκριμένους στόχους, αλλά στρεβλώνουν τον ανταγωνισμό ή δημιουργούν άλλες επιπλοκές. Πρέπει, επίσης, να σημειωθεί ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι υποχρεωμένη να τηρεί τις υποχρεώσεις που προκύπτουν από την ιδιότητά της ως μέλος του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου.

Η καταβολή κοινοτικών ενισχύσεων στους γεωργούς για την απώλεια του εισοδήματός τους λόγω φυσικών καταστροφών, στην προκειμένη περίπτωση από την ανομβρία, δεν αποτελεί ενέργεια την οποία η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υποστηρίζει. Ωστόσο, δίνει την δυνατότητα στα κράτη- μέλη κάτω από ορισμένες προϋποθέσεις, να παρέχουν τέτοιες ενισχύσεις με κρατικά λεφτά, εφόσον δεν επηρεάζεται ο ανταγωνισμός. Σε εξαιρετικές περιπτώσεις, το κράτος μέλος απευθύνεται όχι στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή αλλά απευθείας στο Συμβούλιο Υπουργών Γεωργίας για έγκριση συγκεκριμένου αιτήματος παραχώρησης κρατικής ενίσχυσης, για εξυπηρέτηση συγκεκριμένων σκοπών που δεν μπορούν να καλυφθούν από κοινοτικούς πόρους. Σε αυτές τις περιπτώσεις εμπίπτει η έγκριση από το Συμβούλιο Υπουργών Γεωργίας, που πραγματοποιήθηκε στις 29 Σεπτεμβρίου 2008, του αιτήματος της Κύπρου για παραχώρηση κρατικής ενίσχυσης ύψους €67,5 εκ. στους Κύπριους γεωργούς και κτηνοτρόφους για μετριασμό των επιπτώσεων από την ανομβρία που πλήττει την Κύπρο τα τελευταία χρόνια.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο τίθεται το εξής ερώτημα: γιατί το κράτος θα πρέπει να παρέχει τέτοιου είδους κρατικές ενισχύσεις στους γεωργούς, την στιγμή που και άλλοι κλάδοι της οικονομίας αντιμετωπίζουν εξίσου σημαντικά προβλήματα επιβίωσης; Είναι γεγονός ότι η πρόσφατη διεθνής οικονομική κρίση αλλά και άλλοι εξωγενείς παράγοντες επηρεάζουν πολλούς άλλους κλάδους της οικονομίας, χωρίς να υπάρχει αντίστοιχη αντιμετώπιση. Υπάρχουν πολλοί λόγοι που δικαιολογούν την στάση αυτή. Ένας από τους λόγους θεωρείται το γεγονός ότι σε ολόκληρη την Ευρώπη το αγροτικό κίνημα και ο αγροτικός συνδικαλισμός είναι περισσότερο οργανωμένος ως ομάδα πίεσης από άλλους κλάδους της οικονομίας. Παράλληλα, η κάθοδος των αγροτών στους δρόμους είναι μια εικόνα ανεπιθύμητη και εμπερικλείει πολιτικό κόστος για κάθε κυβέρνηση.

Υπάρχει όμως ακόμη μια οπτική γωνία. Ο ρόλος του αγρότη στην διαφύλαξη του αγροτικού τοπίου και της αγροτικής κληρονομιάς είναι αδιαμφισβήτητος. Οι αγρότες δημιουργούν δημόσια αγαθά και η κοινωνία οφείλει να καταβάλει ένα επιπλέον κόστος για τις υπηρεσίες αυτές. Ο αγροτικός κόσμος και γενικότερα οι κάτοικοι της υπαίθρου θεωρούνται ως οι θεματοφύλακες της πολιτιστικής κληρονομιάς και της ιδιομορφίας του τοπίου. Μια κοινωνία θα πρέπει να είναι σε θέση να αποτιμήσει το όφελος που προκύπτει από τις θετικές εξωτερικότητες που προσφέρει ο αγροτικός κόσμος και, αντιστοίχως, να αποτιμήσει το κόστος που είναι διατεθειμένη να υποστεί για την διατήρησή του. Σε αυτό το ερώτημα θα πρέπει να απαντήσει ο καθένας από εμάς έχοντας πλήρη επίγνωση του πολυλειτουργικού αυτού ρόλου της γεωργίας.

Ο Γιάννος Μαυρομμάτης είναι Αντιπρόεδρος του Ινστιτούτου Αγροτικής και Περιφερειακής Ανάπτυξης (ΙΑΠΑ)

Η ένταξη της Κύπρου στην ΕΕ και η συνεπακόλουθη υποχρεωτική προσαρμογή στις απαιτήσεις που προκύπτουν από την συμμετοχή στην Κοινή Αγροτική Πολιτική (ΚΑΠ) δημιούργησε ένα νέο σκηνικό μέσα από το οποίο αναδείχθηκαν σημαντικές ευκαιρίες, αλλά και σημαντικές αδυναμίες και προβλήματα. Στο άρθρο αυτό, εξετάζεται η προσαρμοστικότητα τόσο του κράτους όσο και της κοινωνίας στην εφαρμογή της πολιτικής αγροτικής ανάπτυξης κατά την πρώτη μεταενταξιακή περίοδο. Ως πρώτη μεταενταξιακή περίοδο ορίζουμε την περίοδο υλοποίησης του συγχρηματοδοτούμενου Σχεδίου Αγροτικής Ανάπτυξης 2004-2006, το οποίο ολοκληρώνεται και τυπικά στο τέλος του 2008.

Αν θεωρηθεί ως πρωταρχική επιδίωξη η απορρόφηση των κοινοτικών κονδυλίων που είχαν κατανεμηθεί στην Κύπρο, τότε ο στόχος θεωρείται ότι έχει επιτευχθεί. Έστω και με χρονική υστέρηση σε σχέση με τα υπόλοιπα νέα ΚΜ, η Κύπρος κατάφερε να πλησιάσει σε ποσοστό πλήρους απορρόφησης του κοινοτικού ποσού των €74.8 εκ. Ωστόσο, η πλήρης απορρόφηση δεν πρέπει να θεωρείται αυτοσκοπός. Βασική επιδίωξή μας θα πρέπει να είναι η αποτελεσματική αξιοποίηση των κοινοτικών πόρων, με τρόπο ώστε να επιτυγχάνονται οι στρατηγικοί στόχοι που έχουν τεθεί για βελτίωση της ανταγωνιστικότητας των γεωργικών εκμεταλλεύσεων, διατήρηση και περαιτέρω αναβάθμιση του περιβάλλοντος και ανασυγκρότηση της κυπριακής υπαίθρου.

Εξετάζοντας την προσαρμοστικότητα του κρατικού μηχανισμού μπορεί να εξαχθεί το συμπέρασμα ότι αυτή ήταν υψηλή, αν ληφθεί υπόψη το μέγεθος των απαιτούμενων μεταρρυθμίσεων και η άμεση ανάγκη σύστασης των απαιτούμενων δομών για αποτελεσματική εφαρμογή του κοινοτικού κεκτημένου. Όπως συμβαίνει σε όλα τα νέα κράτη μέλη, υπήρξαν και στην Κύπρο οι λεγόμενες «παιδικές ασθένειες», όπως καθιερώθηκαν να ονομάζονται τα προβλήματα προσαρμογής των νέων κρατών μελών. Ως τέτοια θεωρούνται οι καθυστερήσεις στην διαδικασία από την παραλαβή μέχρι την έγκριση των αιτήσεων, τα προβλήματα στην διεκπεραίωση αποτελεσματικών ελέγχων και η εξασφάλιση διακριτών αρμοδιοτήτων και ενός σταθερού καθεστώτος συνεργασίας μεταξύ των νέων μηχανισμών που δημιουργήθηκαν.

Από την άλλη, ο αγροτικός κόσμος αντιμετώπισε επίσης κάποια προβλήματα προσαρμογής τα οποία με την πάροδο του χρόνου εξανεμίζονται. Γνωρίζοντας την ηλικιακή διάρθρωση και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της πλειοψηφίας των αρχηγών των γεωργικών εκμεταλλεύσεων ήταν αναμενόμενο να αντιμετωπιστούν κάποιες δυσκολίες προσαρμογής σε συγκεκριμένες ομάδες του αγροτικού πληθυσμού. Πρέπει να σημειωθεί, όμως, ότι μεγάλες γεωργικές και κτηνοτροφικές εκμεταλλεύσεις που λειτουργούν σε σωστή επιχειρηματική λογική, προσαρμόστηκαν πολύ ευκολότερα και αξιοποίησαν υποδειγματικά τις χρηματοδοτικές ευκαιρίες που τους δόθηκαν, βελτιώνοντας την ανταγωνιστικότητα των εκμεταλλεύσεών τους και κατ’ επέκταση την ανταγωνιστικότητα της αγροτικής οικονομίας.

Βασιζόμενοι στην μέχρι σήμερα εμπειρία που αποκτήθηκε από την εφαρμογή του πρώτου συγχρηματοδοτούμενου Σχεδίου Αγροτικής Ανάπτυξης, το Υπουργείο Γεωργίας προχώρησε στην ετοιμασία ενός νέου, επταετούς διάρκειας Προγράμματος. Το Πρόγραμμα Αγροτικής Ανάπτυξης 2007-2013 εγκρίθηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή εντός του 2007 και βρίσκεται σήμερα σε πλήρη εξέλιξη. Θεωρούμε ότι η Κύπρος είναι πλέον πλήρως ενταγμένη στις δομές της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής και μπορεί πλέον να εφαρμόσει χωρίς ιδιαίτερα προβλήματα τις πρόνοιες του κοινοτικού κεκτημένου. Παράλληλα όμως, θα πρέπει να προχωρήσει στο επόμενο στάδιο, αυτό της ουσιαστικής συμμετοχής στην διαμόρφωση των κοινοτικών πολιτικών. Η παρέμβαση της Κύπρου στις συζητήσεις για το μέλλον της ΚΑΠ και ειδικότερα την μετεξέλιξη της πολιτικής αγροτικής ανάπτυξης μετά το 2013 πρέπει να θεωρείται ως στρατηγική επιδίωξη του κράτους.

Ο Γιάννος Μαυρομμάτης είναι στέλεχος της Διαχειριστικής Αρχής του ΠΑΑ 2007-2013 και αντιπρόεδρος του Ινστιτούτου Αγροτικής και Περιφερειακής Ανάπτυξης (ΙΑΠΑ).