Ο Heinz Uwe Haus είναι Κaθηγητής στο Τμήμα Θεάτρου του Πανεπιστημίου του Delaware, ΗΠΑ

Δεν χρειάζεται κάποιος μια κρυστάλλινη σφαίρα για να προβλέψει ένα αυξημένο ανταγωνισμό μεταξύ των ΗΠΑ και της Κίνας. Το περιοδικό Fortune έδωσε τον εξής τίτλο σε ένα άρθρο με θέμα το κατευθυνόμενο από το κράτος πρόγραμμα του Πεκίνου: «Η Κίνα αγοράζει τον κόσμο». Η Newsweek προχώρησε ακόμη περισσότερο, καταδεικνύοντας πως ο ανταγωνισμός ανάμεσα στην Γερμανία και την Αγγλία και μετέπειτα ανάμεσα στις ΗΠΑ και την Ιαπωνία οδήγησε στους πολέμους του 20ου αιώνα και θέτει το ερώτημα: «Θα μπορούσε να συμβεί το ίδιο ανάμεσα στις ΗΠΑ και την Κίνα σήμερα;»

Καθώς τα πολυσυζητημένα οικοδομήματα της «Chimerica» και της «Chindia» παραπαίουν, μια καθιερωμένη από τον χρόνο γεωπολιτική φίρμα πιθανότατα να ετοιμάζεται για την επάνοδο της: Η Eumerica. Για μισό αιώνα, η Δύση, συναποτελούμενη από την Βόρειο Αμερική και την Ευρώπη, αποτελούσε την κυρίαρχη δύναμη της παγκόσμιας πολιτικής. Ωστόσο, μετά τον θρίαμβό της κατά τον Ψυχρό Πόλεμο, η Δύση έχασε την συνοχή της, την αίσθηση της σκοπιμότητας. Όπως και αρκετές φορές κατά το παρελθόν, οι ΗΠΑ δελεάστηκαν και έθεσαν ως στόχο την Ασία. «Εκεί βρίσκεται η μουσική», ήταν η ασεβής δήλωση του τότε Υπουργού Εξωτερικών Warren Christopher, η οποία στην συνέχεια υιοθετήθηκε κι από πολλούς άλλους.

Εν τω μεταξύ, η Ευρώπη ήταν απασχολημένη με την διαμόρφωση των δομών και των διαδικασιών της, μετά την ιστορική διεύρυνσή της προς ανατολάς, φλερτάροντας με τον σχεδόν πλήρη αποκλεισμό από τον έξω κόσμο. Όταν η Συνθήκη της Λισσαβόνας τέθηκε επιτέλους σε ισχύ, δεν έθεσε τέρμα στο αδιέξοδο. Αναμφισβήτητα, έκανε τα πράγματα ακόμη χειρότερα, δημιουργώντας ακόμη ένα στρώμα ηγεσίας, αντί να παρέχει στην Ευρώπη μια ενιαία φωνή. Ο ανταγωνισμός ανάμεσα στην ανά εξάμηνο εκ περιτροπής προεδρία της ΕΕ (κατά την παρούσα περίοδο την προεδρία ασκεί ο Ισπανός Jose Luis Rodriguez Zapatero) και της νέας μακροπρόθεσμης προεδρίας του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου (Herman Van Rompoy) είναι οδυνηρά προφανής. Η Ύπατος Εκπρόσωπος για θέματα Εξωτερικής Πολιτικής, η Βαρόνη Catherine Ashton, υπονομεύεται ξεκάθαρα από τον γραφειοκρατικό κατακερματισμό της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και είναι καταβεβλημένη από τον φόρτο εργασίας της.

Οι 27 αρχηγοί κρατών και κυβερνήσεων, καθώς και ο Πρόεδρος της Επιτροπής, συμβουλεύονται να αφήσουν τους νέους ανθρώπους να κάνουν τις δουλειές για τις οποίες εκλέχθηκαν. Με τα νέα αυτά στελέχη, η ΕΕ ετοιμάζεται για την κατάρτιση της Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας Εξωτερικής Δράσης (EEAS), η οποία θα προσδώσει στην Ευρώπη μια πραγματική φωνή και θα της επιτρέψει να ασκεί πραγματική επιρροή στις παγκόσμιες υποθέσεις, ακόμη και σε περιόδους κρίσης.

Αν οι εθνικοί ηγέτες της Ευρώπης αποδειχθούν και πάλι μικροπρεπείς εθνικιστές και φύλακες της δικής τους εξουσίας, όχι μόνο θα παραμείνουν το επίκεντρο σαρκασμού, αλλά ως σύνολο, η ΕΕ θα αποτύχει στην επίτευξη της σταθεροποίησης που χρειάζεται σήμερα.

Ενώ η οικονομική κρίση έχει αφήσει έντονο το στίγμα της στις οικονομίες της Ευρώπης κατανικώντας βάναυσα την ιεραρχία οικονομικής ισχύος, όλα τα μέλη της πρέπει να βρουν ένα τρόπο να πετύχουν την επιστροφή σε αειφόρο ανάπτυξη, την ενίσχυση του δημοσιονομικού κανονισμού για την πρόληψη νέων κρίσεων και την ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας των εταιριών της σε σύγκριση με εκείνες των μεγάλων αναδυόμενων οικονομιών εκτός της διατλαντικής συμμαχίας.

Η απόφαση του Barack Obama να μην παραστεί στην Σύνοδο Κορυφής ανάμεσα στις ΗΠΑ και την ΕΕ τον Μάιο, είναι τόσο κατανοητή όσο και η ολοφάνερη αίσθηση των Ευρωπαίων πολιτικών ότι έχουν τύχει αγενούς περιφρόνησης. Όμως η αποξένωση της Washington από την Ευρώπη το λίκνο του Δυτικού πολιτισμού και εκσυγχρονισμού απειλεί την ταυτότητα της Βορείου Αμερικής και πιθανώς να συντελέσει σε γεωστρατηγικά ρίσκα στο όχι και τόσο μακρινό μέλλον.

«Μια μελέτη σε παράλυση», «όλα δεμένα σε κόμπους», «η Κυβέρνηση βρίσκεται σε αδιέξοδο»- αυτά τα πρόσφατα πρωτοσέλιδα αναφέρονταν στην Washington, όμως περιγράφουν, επίσης εύστοχα, την θλιβερή κατάσταση που επικρατεί στις πλείστες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες. Οι απανταχού ηγέτες είναι εξαιρετικοί στον οραματισμό και την ρητορική, υστερούν όμως στις πράξεις. Η ιατρική περίθαλψη στην Γερμανία, η πτώχευση στην Ελλάδα, ο πόλεμος στο Αφγανιστάν, οι πυρηνικές φιλοδοξίες του Ιράν, το αίνιγμα της κλιματικής αλλαγής, η παγκόσμια χρηματοπιστωτική και οικονομική κρίση οι προκλήσεις αφθονούν, όμως οι ανταποκρίσεις είναι ρηχές και επισφαλείς.

Αν η Ευρώπη του 21ου αιώνα θέλει να καταστεί ένας ολοκληρωμένος στρατηγικός παράγοντας και όχι ένας απλός θεατής, πρέπει να είναι έτοιμη να ανταποκριθεί στις προκλήσεις. Αυτό περιλαμβάνει τις απαιτήσεις στα θέματα ασφαλείας. Η Ευρώπη χωρίς του εταίρους της εκ Βορείου Αμερικής θα είναι καταδικασμένη να συνεχίσει σε πορεία παρακμής και να καταστεί απαρχαιωμένη σε ένα κόσμο νέων δυνάμεων και προκλήσεων.

«Ο καθένας πρέπει να καταλάβει πως το μέλλον της ευρωπαϊκής ασφάλειας θα πρέπει να βασίζεται σε δύο πυλώνες: Το ΝΑΤΟ και την Ευρωπαϊκή Ένωση», επισημαίνει ο Pierre Lellouche σε ένα πρόσφατο άρθρο του στους Atlantic Times («The two pillars of European security», Φεβρουάριος 2010, σελ. 8). Για τον σκοπό αυτό, είναι αναγκαίο να συνεχιστεί η ανανέωση της Ατλαντικής Συμμαχίας, με την παράλληλη ενίσχυση των αμυντικών δυνατοτήτων της Ευρώπης.

Ο Adrian Hamilton αναφέρει στην εφημερίδα The Independent: «Από την δεκαετία του 1930 δεν έχουμε εισέλθει σε μια δεκαετία κατά την οποία είναι περισσότερο δύσκολο να προβλεφθεί επακριβώς τι είδους καθεστώτα θα είναι σε ισχύ σε πολλές από τις βασικές χώρες. Κατά την τελευταία δεκαετία αποτελέσαμε μάρτυρες της κατεδάφισης της ιδέας για ένα φιλελεύθερο ‘τέλος της ιστορίας’». Πραγματικά δεν γνωρίζουμε τι θα το αντικαταστήσει μέσα από την σύγκρουση του αναδυόμενου εθνικισμού και της ρημαγμένης παγκοσμιοποίησης που σηματοδοτεί την νέα δεκαετία.

«Προσθέστε σε αυτό το πριόβολο το θέμα της Μέσης Ανατολής, τις πιέσεις που επιφέρει η κλιματική αλλαγή και την αποστράγγιση των πόρων και θα καταλήξετε σε μια συνταγή για σχεδόν συνεχείς συγκρούσεις… Το πολιτικό πρόβλημα είναι η έλλειψη δομών και ηγεσίας προς αντιμετώπιση της αστάθειας που τόσο ευκρινώς αποτυπώνεται στην παρούσα φάση» («The Competition of Nations Need Not Be a Zero-Sum Game», 1η Ιανουαρίου, 2010, σελ.29).

Ο Daniel Johnson προσθέτει αυτή την κρίσιμη παρατήρηση: «Το χάος και ο πολιτισμός ποτέ δεν βρίσκονται πολύ μακριά το ένα από το άλλο. Για αυτό τον λόγο χρειάζεται να αντιμετωπίσουμε τις δυνάμεις του χάους οπουδήποτε και σε οποιαδήποτε μορφή εκδηλωθούν» («The Passing of Greatness», Standpoint, Νοέμβριος 2009, σελ. 3). Πώς όμως θα το πετύχουμε αυτό, με τις παρούσες ελαττωματικές θεσμικές μας δομές και διεθνή σώματα; Βρίσκονται πραγματικά σε θέση να φέρουν εις πέρας αυτό το καθήκον;

Η ΕΕ δεν θα επιτύχει να συμφιλιώσει τους πολίτες με το ευρωπαϊκό σχέδιο, αν αυτό δεν επιδεικνύει ότι οι τρέχουσες πολιτικές της μπορούν να επιφέρουν απτά οφέλη.

Εκτός από την σταθεροποίηση στα Βαλκάνια και το Αφγανιστάν, που παραμένουν κορυφαίες προτεραιότητες, η ΕΕ πρέπει να χρησιμοποιήσει όλα τα διπλωματικά μέσα για τον τερματισμό της τουρκικής κατοχής στην Κύπρο. Επιπλέον, η ΕΕ πρέπει να αναπτύξει νέους τύπους αποστολών για την καταπολέμηση, για παράδειγμα, της πειρατείας, της εμπορίας ναρκωτικών, καθώς και της παράνομης μετανάστευσης στα σύνορα της Ευρώπης. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό, σε μια εποχή κατά την οποία τα όρια μεταξύ της εσωτερικής και εξωτερικής ασφάλειας έχουν καταστεί τόσο ασαφή.

Μια διατλαντική συμμαχία δεν μπορεί να λειτουργήσει μόνο σε θέματα όπως η ενίσχυση των ικανοτήτων ή η ασφάλεια στον κυβερνοχώρο, τα οποία βασίζονται στην συνεχή επαγρύπνηση και συμμετοχή παγκοσμίως, αλλά επίσης ενισχύει την αποτελεσματικότητα μιας αποδεδειγμένης ενότητας σε ένα σκοπό και μια κοινή αντίληψη της πορείας που θα ακολουθηθεί.

Η Eumerica μπορεί να μην αποτελεί πανάκεια. Ωστόσο, με την ένωση των δυνάμεών τους, οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Ευρωπαϊκή Ένωση αποκτούν πολύ καλύτερες πιθανότητες για την αντιμετώπιση των καταιγίδων που αναμένεται να ακολουθήσουν. Ας μην πείσουμε τους εαυτους μας ότι οι δεσμοί έχουν ξεθωριάσει. Μπορεί να χαλαρώσουν και, ανάλογα με τα θέματα, να καταστούν λιγότερο περιεκτικοί, όμως θα διαρκέσουν.

Η Ευρώπη και η Βόρειος Αμερική έχουν περισσότερα κοινά παρά διαφορές. Είναι καιρός για την αναβίωση και αναδιοργάνωση της διατλαντικής κοινότητας αξιών και συμφερόντων που υπηρέτησαν τόσο καλά την Ευρώπη κατά το δεύτερο μισό του 20ου αιώνα. Σε ένα κόσμο όπου σύντομα ένα δισεκατομμύριο Βορειοαμερικάνοι και Ευρωπαίοι θα τεθούν αντιμέτωποι με επτά δισεκατομμύρια άλλους ανθρώπους, «καλύτερα να κρατηθούμε ενωμένοι παρά να κρεμαστούμε ξεχωριστά», όπως συνήθιζαν να λένε οι καουμπόηδες!

Παραθέτουμε το Β’ μέρος της συνέντευξης του Καθηγητή Heinz Uwe Haus στον Fred Lapisardi, με αφορμή την 20η επέτειο από την πτώση του τείχους του Βερολίνου. Υπενθυμίζουμε ότι η συνέντευξη αυτή συνιστά προδημοσίευση του υπό έκδοση βιβλίου του Καθηγητή Haus, με τίτλο «Awakening ’89».

Ο Heinz Uwe Haus είναι Κaθηγητής στο Τμήμα Θεάτρου του Πανεπιστημίου του Delaware.

Ο Fred Lapisardi είναι επίτιμος Καθηγητής Αγγλικών στο California State University of Pennsylvania

Τα δύο μέρη της Γερμανίας αναπτύχθηκαν πολύ διαφορετικά. Στην Δυτική Γερμανία, μέχρι την απαρχή της δεκαετίας του 1950, εγκαθιδρύθηκε ένα σύστημα κοινοβουλευτικής δημοκρατίας με ελεύθερα και διεκδικητικά πολιτικά κόμματα. Η Ανατολική Γερμανία δεν φάνηκε το ίδιο καλότυχη. Επιβλήθηκε μια σοσιαλιστική δικτατορία που παρακολουθείτο προσεκτικά από τους Σοβιετικούς ηγέτες.

Όπως και στην Σοβιετική Ένωση η πολιτική αντιπολίτευση καταστελλόταν και καταπνιγόταν, στον τύπο υπήρχε λογοκρισία και η οικονομία ανήκε στο κράτος και ελεγχόταν από αυτό. Αντίθετα με την Δυτική Γερμανία, στην Ανατολική Γερμανία δεν υπήρξαν ποτέ ελεύθερες εκλογές που να υποστηρίζονταν από τους κατοίκους της. Όντως χρειαζόταν εξαναγκασμός για να κρατηθούν οι Ανατολικογερμανοί από του να δραπετεύσουν στην Δύση. Από τις 31 Αυγούστου του 1961, μέχρι την πτώση του τείχους στις 9 Νοεμβρίου 1989, καταγράφηκαν 186 σκοτωμοί στα σύνορα. Όμως, όταν ανοίχθηκαν τα αρχεία της Stasi, οι ερευνητές ανακάλυψαν πως τουλάχιστον 825 άνθρωποι πλήρωσαν με την ζωή τους την προσπάθειά τους να αποδράσουν προς την Δύση. Εκτός των θανατώσεων στα σύνορα, ένας αριθμός παρόμοιων πολιτικών αδικημάτων διαπράχθηκαν στο εσωτερικό της Ανατολικής Γερμανίας: Μέχρι το φθινόπωρο του 1991, 4,444 υποθέσεις είχαν καταγραφεί ως θανατώσεις ή απόπειρες θανατώσεων και περίπου 600,000 καταδίκες εκδόθηκαν από δικαστήρια της Ανατολικής Γερμανίας για «πολιτικά αδικήματα». Αν και μερική εδραίωση του καθεστώτος διασφαλίστηκε με το κτίσιμο του τείχους του Βερολίνου, η αποκαλούμενη «Workers and Farmers State» παρέμεινε μια τεχνητή οντότητα, διατηρούμενη από την Σοβιετική στρατιωτική δύναμη. Μόλις αποσύρθηκε και αυτή, το καθεστώς στην Ανατολική Γερμανία κατέρρευσε. Θυμηθείτε την νύκτα της 9ης Νοεμβρίου του 1989: Γερμανοί κι από τις δύο πλευρές σκαρφάλωσαν στο Τείχος. Αγκαλιάστηκαν, τραγούδησαν και χόρεψαν στους δρόμους. Γερμανοί από τον Ανατολικό τομέα χύθηκαν αμέσως στην Δύση. Μέσα σε λίγες μέρες, πάνω από ένα εκατομμύριο άτομα άρπαζαν καθημερινά την ευκαιρία να ζητήσουν εκ νέου ενότητα με τα αδέλφια και αδελφές τους από την Δύση.

Αυτές οι εικόνες έκαναν το γύρο του κόσμου και μετατράπηκαν σε σύμβολο της ειρηνικής επανάστασης του 1989. Πολλοί σχολιαστές στην Δύση ξαφνιάστηκαν από την εσωτερική δύναμη των μαζών και την ξεκάθαρη διάθεσή τους για επανένωση. Στο κάτω κάτω, μετά από τέσσερις δεκαετίες διαχωρισμού, οι σχέσεις ανάμεσα στα δύο Γερμανικά κράτη ήταν επιφυλακτικές και μερικές φορές εχθρικές. Οι πολίτες κι από τις δύο πλευρές του τείχους είχαν περιορισμένη άμεση επαφή ο ένας με τον άλλο. Πώς ήταν έτσι δυνατό να διατηρηθούν οι ανθρώπινες και εθνικές σχέσεις ζωντανές; Τι καθόρισε την ικανότητα δράσης την κατάλληλη ιστορική στιγμή για το τέλος του μεταπολεμικού καθεστώτος;

Έχετε δίκαιο. Κατά διαστήματα, κατά τη δεκαετία του 1960 για παράδειγμα, η επαφή είχε μειωθεί στο ελάχιστο. Όμως, ακόμα και στις δυσκολότερες περιόδους, βοήθησε το γεγονός πως η πλειοψηφία των Γερμανών στο Ανατολικό τμήμα αντιλαμβάνονταν πως, ο διαχωρισμός της χώρας και η κατάσταση στο δικό τους τμήμα συνδεόταν άμεσα με τις μεταπολεμικές αποφάσεις των Τεσσάρων Δυνάμεων. Αυτή η ισχυρή ιστορική συνείδηση προστάτευσε τη γενιά μου από την αναταραχή και την προπαγάνδα του καθεστώτος και την αξίωσή του για ένα ανεξάρτητο και εναλλακτικό γερμανικό κράτος. Το δυτικό ραδιόφωνο και τηλεόραση βοήθησαν στην διατήρηση της ενημέρωσης και στην απογύμνωση του πραγματικού προσώπου της κομμουνιστικής κακοδιοίκησης. Τέλος, η αλληλογραφία μεταξύ οικογενειών και φίλων κατά μήκος των συνόρων (κάτι που απαγορευόταν για μέλη πολιτικών κομμάτων), αποτέλεσε έναν ισχυρό σύνδεσμο για την πλειοψηφία του πληθυσμού.

Οτιδήποτε συνέβαινε στην Ανατολική Γερμανία ρυθμιζόταν βάσει και ενάντια στις εξελίξεις στην Δυτική. Πρέπει επίσης να θυμόμαστε πως, εκτός από τους περιορισμούς κατά των επαφών μεταξύ των πολιτών, το καθεστώς συνέχιζε τους ειδικούς εσωγερμανικούς οικονομικούς δεσμούς (Inter zonenhandel) για να διατηρηθεί σε πιο καλή κατάσταση από τα υπόλοιπα καθεστώτα-υποχείρια των Σοβιετικών.

Κατά την δεκαετία του 1970, ωστόσο, οι άνθρωποι άρχισαν να συναναστρέφονται πιο ελεύθερα, καθώς οι διοικήσεις τους διαπραγματεύτηκαν και κατέληξαν σε συμφωνίες που κατέστησαν τις σχέσεις ανάμεσα στα δύο κράτη πιο ανοικτές. Κατά τη δεκαετία του 1980, αν και οι σχέσεις συνέχισαν να βελτιώνονται και οι επαφές ανάμεσα στα δύο μέρη έγιναν πιο συχνές, όσοι προσπαθούσαν να αποδράσουν από την Ανατολική Γερμανία ακόμα πέθαιναν στα ναρκο-θετημένα σύνορα. Το καθεστώς ακόμα συνέχισε να πιλατεύει και να συλλαμβάνει τους διαφωνούντες και το Σοσιαλιστικό Κόμμα Ενότητας της Γερμανίας (Sozialistische Einheitspartei Deutschlands-SED) έλεγχε αυστηρά την πολιτική ζωή. Η «ασπίδα και το σπαθί» του SED ήταν η Υπηρεσία Προστασίας του Κράτους (Staatssicherheitsdiens, Stasi). Όταν το καθεστώς κατέρρευσε, η Στάζι διέθετε 102,000 αξιω-ματικούς και υπαξιωματικούς ολικής απασχόλησης στις τάξεις της, συμπεριλαμβανομένων 11,000 μελών του συντάγματος ειδικών φρουρών. Από το 1950 μέχρι το 1989, 274,000 άτομα προσέφεραν τις υπηρεσίες τους στη Στάζι.

Ο κόσμος δεν μπορούσε να πιστέψει τα είδη μηχανισμών καταδυνάστευσης, κατασκοπίας, διεθνούς τρομοκρατίας και υπονομεύσεων που καταρτίστηκαν για πάνω από τέσσερις δεκαετίες. Σύμφωνα με τον Simon Wiesenthal, ο οποίος διώκει εγκληματίες Ναζί εδώ και μισό αιώνα: «Η Στάζι ήταν κατά πολύ, πολύ χειρότερη από την Γκεστάπο, αν λάβετε υπόψη ακόμα και μόνο την καταπίεση του δικού της λαού. Η Γκεστάπο είχε 40,000 αξιωματούχους που επέβλεπαν μια χώρα των 80 εκατομμυρίων, ενώ η Στάζι εργοδοτούσε 102,000 για να ελέγξει μόνο 17 εκατομμύρια».

Η ιστορία είναι ακόμη χειρότερη. Ας μην ξεχνάμε τον συνήθη πληροφοριοδότη της Στάζι, τον ανεπίσημο συνεργάτη (Inofizielle Mitarbeiter-IM). Μέχρι το 1995 αναγνωρίστηκαν 174,000 άτομα ως ΙΜ, με άλλα λόγια ένα 2,5% του συνολικού πληθυσμού μεταξύ των ηλικιών 18 με 60. Καθώς καταστράφηκαν πολλά αρχεία, ο ακριβής αριθμός ΙΜ πιθανότατα να μη μαθευτεί ποτέ. Όμως 500,000 φαντάζει ένα ρεαλιστικό νούμερο. Ο John O. Koehler αναφέρει στο βιβλίο του Stasi. The Untold Story of the East German Secret Police:

«Χρησιμοποιώντας τους αριθμούς του Wiesenthal για την ναζιστική Γκεστάπο, για κάθε 2,000 πολίτες αντιστοιχούσε ένας αξιωματικός. Η αναλογία της Στάζι, ήταν ένα μυστικός αστυνομικός για κάθε 166 πολίτες της Ανατολικής Γερμανίας. Όταν προστεθούν και οι τακτικοί πληροφοριοδότες, αυτές οι αναλογίες διαφοροποιούνται κατά πολύ. Στην περίπτωση της Στάζι, υπήρχε τουλάχιστον ένας κατάσκοπος για κάθε 66 πολίτες!» Κι εδώ δεν παραθέτω τους υπολογισμούς για τους «μερικής απασχόλησης» πληροφοριοδότες, όμως τουλάχιστον ένας πληροφοριοδότης για κάθε 6,5 πολίτες αντικατοπτρίζει το πώς κάθε διάσταση και στιγμή ζωής βρισκόταν υπό τον έλεγχο του μηχανισμού ασφαλείας του κράτους. Αν βάλει κανείς τα εκα-τομμύρια αρχεία το ένα πάνω στο άλλο σε μια γραμμή, η γραμμή αυτή θα έφτανε τα 202 χιλιόμετρα. Σε αυτά τα αρχεία μπορεί κανείς να βρει ένα απίστευτο αριθμό θυμάτων της Στάζι και των βασανιστών τους. Το καθεστώς αυτό, έκανε πράξη αυτό που η Hannah Ahrendt καθόρισε ως «δικτατορικό»: Κάτι τέτοιο, θα μπορούσε να υπάρξει μόνο μέσω μιας ολικής κυβέρνησης, κι όταν οι δημοκρατικές διαδικασίες τέθηκαν σε λειτουργία, τον Νοέμβριο του 1989, έγινε χίλια κομμάτια, σαν ένα χωριό Potemkin* μετά από βροχή.

Σε ένα σχόλιό σας γύρω από το πρόσφατο θεατρικό σας κείμενο, σε μια χορεία ονομαζόμενη Decomposition At A Distance On The Record or Sleep‘s Murderer Black Sun, περιγράφετε τις ενέργειες του καθεστώτος ως «αποσύνθεση» των ανθρώπων. Και συνοψίζετε: «Αποσύνθεση σήμαινε παρεμπόδιση των ανθρώπων από του να ενεργήσουν. Σήμαινε την παράλυσή τους ως πολίτες, πείθοντάς τους πως τα πάντα ελέγχονταν. Σήμαινε την ανελέητη εφαρμογή ενός σιωπηλού εξαναγκασμού, που οδηγούσε στην συμμόρφωση». Πώς θα μπορούσε κάποιος να αντισταθεί στο καθεστώς από του να τον διαπλάσει και να τον καλουπώσει;

Η γενιά μου, η οποία γεννήθηκε κατά τον πόλεμο και παγιδεύτηκε στην Σοβιετική Ζώνη, όχι μόνο τραυματίστηκε ψυχικά από την φοβερή εμπειρία του πολέμου, ήταν επίσης αντιμέτωπη με την ναζιστική ιστορία της. Χάριν του μέλλοντος, γίναμε διψασμένοι για αλήθεια και ελευθερία. Οι πλείστοι από εμάς τηρήσαμε μια ειρηνόφιλη και αντιπολεμική στάση. Έπρεπε να μάθουμε να ζούμε μαζί με την εθνική μας ευθύνη. Η Ελληνο-Χριστιανική μας ταυτότητα και η κλασική κληρονομιά της Βαϊμάρης μας βοήθησαν να αναπτύξουμε μια αντιδικτατορική νοοτροπία.

Βασικό στοιχείο της ήταν η απόρριψη οποιασδήποτε πλύσης εγκεφάλου και παραπλανήσεως. Από την πρώτη μέρα, την 8η Μαΐου του 1945, την μέρα της άνευ όρων παράδοσης του Γερμανικού στρατού, μέχρι την τελευταία μέρα, την 9η Νοεμβρίου του 1989, την πτώση του τείχους του Βερολίνου, δεν χρειαζόταν κάποιος ιδιαίτερες ικανότητες για να βιώσει και να αναγνωρίσει το καθεστώς ως μια δεύτερη Γερμανική δικτατορία. Ο Ερυθρός Στρατός και οι Γερμανοί συνεργάτες του έκαναν τα πάντα για να μας βοηθήσουν να το κατανοήσουμε.

Το να ζει κανείς με βάση καθυποταγμένα ιδεώδη όπως η ελευθερία, η δικαιοσύνη και η δημοκρατία πρέπει να ήταν πολύ δύσκολο. Πώς χειριστήκατε την κατάσταση με αξιοπρέπεια, αλλά και με τους αναγκαστικούς καθημερινούς συμβιβασμούς που επέφερε η ύπαρξή σας μέσα σε αυτό το σύστημα;

Στην αρχή ήταν η βίωση της Σοβιετικής κατοχής και αργότερα η καθημερινή συνειδητοποίηση της φύσης του καθεστώτος στο σχολείο, στην δουλειά, στην δημόσια ζωή, που μας εκπαίδευσαν να ανακαλύψουμε τις αντιθέσεις ανάμεσα στα λόγια και στις ενέργειες των καταπιεστών. Η μόνιμη εκπαίδευση στην υπόκρυψη των σκέψεών μας διαχώρισε την προσωπική από την δημόσια ζωή. Όμως, το πλέγμα μυστικών και ψεμάτων οδηγούσε και στην καταστροφή του χαρακτήρα. Υπήρχε μια απίστευτη σπατάλη χρόνου ζωής. Και πολλοί κουράστηκαν και παράτησαν την ελπίδα να δουν το δίκτυο γύρω τους να ξηλώνεται. Επίσης, έπρεπε να αναγνωρίσουμε πως η πολιτική στην Δυτική Γερμα-νία δεν νοιαζόταν για τους καταπιεσμένους ανθρώπους, αν αυτό δεν συμβάδιζε με τα συμφέροντά της. Μια αναπτυσσόμενη απάθεια και απραξία δημι-ουργήθηκε ως αποτέλεσμα μιας σειράς τραυματικών γεγονότων. Θυμηθείτε: Το πρώτο ήταν η εξέγερση το 1953, κατά την οποία χιλιάδες Γερμανοί στην Ανατολική Γερμανία φυλακίστηκαν και πολλοί σκοτώθηκαν. Ο Σοβιετικός Στρατός κατατρόπωσε την εξέγερση και οι Δυτικές δυνάμεις περιόρισαν τους εαυτούς τους σε προφορικές διαμαρτυρίες. Το 1956, γίναμε μάρτυρες της Σοβιετικής εισβολής στην Ουγγαρία, ενώ η Δύση παρακολουθούσε με οκνηρία. Η υπόσχεση του Αμερικανού Υπουργού Εξωτερικών, John Foster Dulles, πως οι Η.Π.Α. θα «βοηθήσουν αυτούς που βοηθούν τους εαυτούς τους», αποδείχθηκε κούφια, σε ό,τι αφορούσε στα ήδη αιχμάλωτα έθνη. Οι γεμάτες αγωνία κραυγές των Ούγγρων για βοήθεια, μεταδιδόμενες από τον ραδιοφωνικό σταθμό της Βουδαπέστης, αγνοήθηκαν. Το 1961, όταν Γερμανοί από το Ανατολικό τμήμα ξεχύθηκαν μαζικά προς το Δυτικό τμήμα, κτίστηκε το τείχος για να παρεμποδίσει την έξοδό τους. Ο Πρόεδρος Τζον Φ. Κένεντι, επηρεασμένος μετά από την συνάντησή του σε μια σύνοδο κορυφής στην Βιέννη δύο μήνες νωρίτερα με τον Nikita S. Khrushchev, χρειάστηκε τρεις μέρες αγωνιώδους συλλογισμού πριν διατάξει τις ένοπλες δυνάμεις των ΗΠΑ που βρίσκονταν στο Βερολίνο να μην κάνουν τίποτα. Επτά χρόνια αργότερα, η «Άνοιξη της Πράγας» το 1968 οδηγήθηκε σε ακόμα μια εποχή των παγετώνων μέσω της εισβολής του Συμφώνου της Βαρσοβίας, με την συμμετοχή και του Στρατού του Λαού της Ανατολικής Γερμανίας.

Όμως τα γεγονότα επιβεβαίωσαν επίσης το γεγονός πως δεν μπορεί να υπάρξει σοσιαλισμός με ανθρώπινο πρόσωπο. Με το Solidarnocz**, το Charta 77*** και έναν Πολωνό Πάπα στο Βατικανό, αναπτύχθηκε ένα ανανεωμένο αντικομουνιστικό αστικό κίνημα σε ολόκληρη την Σοβιετική αυτοκρατορία. Χωρίς αμφιβολία, κατά τις δεκαετίες του 1950 και του 1960, αναρωτιόμασταν συχνά, γιατί η Δύση έλαβε τόσο λίγα μη στρατιωτικά μέτρα για να επιδείξει την ξεκάθαρη εναντίωσή της, αντί να επιδεικνύει βασικά την συναίνεσή της για όσα γίνονταν. Μας υπενθύμισε επίσης ότι ένας αυξανόμενος διαχωρισμός της ηπείρου αποτελούσε μια προσωρινή ιστορική κατάσταση, η οποία θα άλλαζε αν όλες οι πρώην Συμμαχικές Δυνάμεις αποδέχονταν ένα επίσημο τέλος της μεταπολεμικής κατάστασης και μια ενωμένη Γερμανία επέστρεφε στην Ευρωπαϊκή οικογένεια.

Οι προσπάθειες του Σοβιετικού Προέδρου Mikhail Gorbachev, αρχίζοντας από την δεκαετία του ’80, για φιλελευθεροποίηση της Σοβιετικής Ένωσης και μεταρρύθμιση της οικονομίας, αντιμετωπίστηκαν με εχθρικότητα από την ηγεσία της Ανατολικής Γερμανίας. Τα μηνύματα αυτών των μέτρων, μολαταύτα, έφτασαν μέχρι τα αντιπολιτευτικά κλιμάκια της Ανατολικής Γερμανίας.

Ένα παράδειγμα για το νέο επίπεδο ρίσκου μέχρι το οποίο έφτανε ο κόσμος, θυμάμαι, έλαβε χώρα σε μια επίσημη πολιτική δεξίωση μπροστά από Δυτικές τηλεοπτικές κάμερες στις 17 Ιανουαρίου το 1988, όταν ακτιβιστές υπέρ των αστικών ελευθεριών άνοιξαν ένα πανό με τα διάσημα λόγια της Rosa Luxemburg: «Η ελευθερία, είναι πάντα η ελευθερία των διαφωνούντων». Αστυνομικοί της Στάζι με πολιτική περιβολή έσκισαν το πανό και κατά την συμπλοκή που ακολούθησε συνελήφθησαν 120 διαδηλωτές. Το πολιτικό κίνημα και η Στάζι αντέδρασαν αμείλικτα μετά από αυτό το περιστατικό. Ακολούθησαν περαιτέρω συλλήψεις και πολλοί επικριτές του καθεστώτος εξορίστηκαν στην Δυτική Γερμανία. Πολλοί ιστορικοί θεωρούν αυτά τα πειθαρχικά μέτρα κατά της ανεξάρτητης γνώμης ως το μικρόβιο της ειρηνικής επανάστασης που ακολούθησε την επόμενη χρονιά στην Ανατολική Γερμανία. Μια μικρή ομάδα ανθρώπων μάζεψαν το κουράγιο να εκφράσουν την διαμαρτυρία τους. Από τότε, εκείνη η χούφτα ανθρώπων άρχισε να ανεβαίνει ασυγκράτητα. Παρά την διακήρυξη του Honecker ακόμα και μέχρι τον Ιανουάριο του 1989 πως: «Το Τείχος θα παραμείνει για πενήντα, και ακόμα για εκατό χρόνια», οι επιδράσεις της glasnost και της perestroika άρχισαν να είναι εμφανείς στην Σοβιετική Ένωση και σε κάθε σημείο της Ανατολικής Ευρώπης. Οι μανιώδεις προσπάθειες του καθεστώτος της Ανατολικής Γερμανίας για απόρριψη της πραγματικότητας ήταν και πάλι έκδηλες στο Βερολίνο, στις 7 Οκτωβρίου, όταν γιορτάστηκε η τεσσαρακοστή επέτειος από την ίδρυσή του. Στην ομιλία του, ο Honecker καταδίκασε αυστηρά την Δυτική Γερμανία για παρεμβάσεις στις εσωτερικές υποθέσεις της Ανατολικής Γερμανίας και για παροτρύνσεις εκ μέρους της προς τους διαδηλωτές, δήλωσε άτοπα: «Ο σοσιαλισμός δεν θα παρεμποδιστεί ούτε θα σταματήσει την πορεία του, ούτε με βόδια, ούτε με γαϊδούρια». Ο προφητικός αντίλογος του Gorbachev, ο οποίος ήταν παρών στην εκδήλωση, απεικόνισε την άμεση πραγματικότητα: «Αυτός που θα έρθει πολύ αργά, θα υποφέρει τις συνέπειες της ιστορίας».

Μέχρι το δεύτερο μισό του 1989, στην αντιπολίτευση της Ανατολικής Γερμανίας υπήρχε αριθμός ομάδων με ποικιλία στόχων, αρκετά δυνατές για να οργανώσουν μεγάλες διαδηλώσεις. Οι συνέπειες της αποτυχίας να τεθούν υπό έλεγχο πρωτύτερες μεγάλες διαδηλώσεις κατά της ακαμψίας του καθεστώτος ήρθαν στις 9 Οκτωβρίου το 1989, όταν 70,000 διαδηλωτές, διαδήλωσαν στην Λειψία φωνάζοντας «Εμείς είμαστε ο λαός». Όταν ο Σοβιετικός Στρατός παραμέρισε και η αστυνομία δεν ανέλαβε δράση κατά αυτές τις ιστορικές ώρες, έγινε ξεκάθαρο σε όλους πως οι μέρες της δεύτερης Γερμανικής δικτατορίας ήταν μετρημένες. Αφότου τα πλήθη στην Λειψία ξεπέρασαν τους 100,000 διαδηλωτές στις 16 Οκτωβρίου, ο Honecker παραιτήθηκε και όλες οι ενέργειες κατά των διαδηλωτών διακόπηκαν.

Είναι εμφανές, πως η ένδειξη πρόθεσης για διάλογο και αλλαγή (Wende) ήρθαν αργά. Οι συνέπειες της ιστορίας είχαν διανοίξει για μια πανευρωπαϊκή τροχιά ελευθερίας, ευημερίας, ειρήνης και ασφάλειας.

Haus: Η μαζική ροή Ανατολικογερμανών προς την Δύση μέσω γειτονικών σοσιαλιστικών χωρών κατά το καλοκαίρι και το φθινόπωρο του 1989 -ειδικά μέσω της Ουγγαρίας- αποτέλεσε στοιχείο της αυξανόμενης δημόσιας εναντίωσης προς το καθεστώς. Σε συνδυασμό με τα τεράστια οικονομικά προβλήματα και αφού η Σοβιετική ηγεσία κατέστησε ξεκάθαρο πως δεν θα έπρεπε να περιμένει βοήθεια εκ των έξω, το καθεστώς κατέρρευσε υπό τις μαζικές και συνεχώς αυξανόμενες διαδηλώσεις του λαού. Μετά τις εκλογές κατά την άνοιξη του 1990, η αντιπολίτευση, η Χριστιανοδημοκρατική «Συμμαχία για την Γερμανία», ανέλαβε τα ηνία της διακυβέρνησης του κράτους. Ως προϋπόθεση για την Γερμανική ενότητα, οι συζητήσεις των Δύο Συν Τέσσερις ανάμεσα στις δύο Γερμανικές κυβερνήσεις και τις τέσσερις νικήτριες δυνάμεις του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου ξεκίνησαν την 5η Μαΐου. Κατά την διάρκεια τεσσάρων συνόδων, εκ των οποίων η τελευταία έγινε στις 12 Σεπτεμβρίου, οι συζητήσεις κατέληξαν στην υπογραφή της Συνθήκης της Τελικής Επίλυσης όσον αφορά στην Γερμανία (η Συνθήκη των Δύο Συν Τέσσερις). Αυτές οι συνομιλίες πρόσφεραν λύσεις σε ερωτήματα όσον αφορούσε στα ανατολικά σύνορα της Γερμανίας, στην ισχύ των Γερμανικών στρατιωτικών δυνάμεων και στο σχέδιο της απόσυρσης των Συμμαχικών στρατευμάτων από το Γερμανικό έδαφος. Σε μια θερμή συνάντηση ανάμεσα στον Gorbachev και τον Καγκελάριο Kohl στις 16 Ιουλίου, ενοποιήθηκε η Γερμανική παρουσία στο ΝΑΤΟ και η απόλυτη εθνική αυτονομία παραχωρήθηκε από τον Σοβιετικό πρόεδρο. Η μεταπολεμική κατάσταση έφτασε επιτέλους στο τέλος της. Στις 3 Οκτωβρίου το 1990, το Σοβιετικό ανδρείκελο που υπήρχε ως καθεστώς έπαψε να υπάρχει και η περιφέρεια και λαός του είχαν επιτέλους την ελευθερία να συνενωθούν με την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας. Η διαίρεση του έθνους μας, που κράτησε για δεκαετίες, τερματίστηκε.

* Potemkin: Tα χωριά Potemkin ήταν ψεύτικοι οικισμοί που ανεγέρθηκαν υπό τις οδηγίες του Ρώσου υπουργού Grigory Potyomkin για να ξεγελάσει την Αυτοκράτειρα Catherine II κατά την επίσκεψη της στην Κριμαία το 1787, δίνοντας μεγαλύτερη αίγλη στα εδάφη του.

** Solidarnocz: H «αλληλεγγύη» στα ελληνικά, ήταν το πρώτο μη κομμουνιστικά ελεγχόμενο εργατικό σωματείο σε χώρα της Συνθήκης της Βαρσοβίας.

*** Charta 77: Μια ανεπίσημη πρωτοβουλία των πολιτών στην Τσεχοσλοβακία από το 1977 μέχρι το 1992.

στην Ελένη Οδυσσέως

Με την ευκαιρία του Θεατρικού Εργαστηρίου που διοργάνωσε το Κυπριακό Κέντρο του Διεθνούς Ινστιτούτου Θεάτρου πάνω στον Bertolt Brecht από την 1η μέχρι την 8η Σεπτεμβρίου 2008 πήραμε συνέντευξη από τον γνωστό και διακεκριμένο Γερμανό σκηνοθέτη Heinz-Uwe Haus.

Ποιοι ήταν οι κυριότεροι στόχοι για το θεατρικό εργαστήρι με θέμα τον Brecht που διεξάχθηκε στην Καστελλιώτισσα στο Σεπτέμβριο του 2008 μέσω του Διεθνές Ινστιτούτου Θεάτρου; Επιτεύχθηκαν αυτοί οι στόχοι;

Ο στόχος του εργαστηρίου ήταν να εκπαιδεύσει τους ηθοποιούς πώς να διαβάζουν ένα έργο και πώς να το απεικονίζουν. Η αναλυτική μεθοδολογία που εστιάζει στην έρευνα/αναζήτηση των αντιθέσεων εφαρμόστηκε στο διάλογο, τη δράση, το ρυθμό, το χαρακτήρα και τη φραγή/παύση. Οι συγκριτικές προσεγγίσεις του Brecht για την ανάπτυξη της αισθητικής του, εξετάστηκαν στο πολιτιστικό τους, κοινωνικό και ιστορικό πλαίσιο. Αυτό μας ενθάρρυνε να μάθουμε και να λάβουμε υπόψη το παρόν, συμπεριλαμβάνοντας τις προκλήσεις στην Κύπρο σήμερα.

Είναι δύσκολο να πω, εάν οι στόχοι έχουν επιτευχθεί. Η ουσία των στόχων κέρδισε το μυαλό και τις καρδιές: να αμφισβητήσει κανείς αυτό που φαίνεται να είναι σίγουρο, ασφαλές και γνωστό. Το να εκπαιδεύεις το μυαλό και να δοκιμάζεις κάτι που δεν είναι οικείο/γνωστό, χρειάζεται μονιμότητα. Μια βδομάδα είναι απλά το πρώτο βήμα.

Αλλά πιστεύω ότι όλοι δοκίμασαν και κατάλαβαν ότι το ‘Μπρεχτικό’ δεν είναι ένα ύφος ή στυλ, αλλά μια μέθοδος. Είναι καταστρεπτικό για τους ηθοποιούς αν οκνηροί ή στενόμυαλοι σκηνοθέτες πλασάρουν τη γνώμη τους για τον Brecht αντί να εφαρμόζουν τον τρόπου του να βλέπει την ανθρώπινη και κοινωνική πραγματικότητα.

Είναι φανερό ότι το βρίσκετε πολύ ενδιαφέρον να κάνετε συνεργασίες στην Κύπρο. Έχετε δουλέψει με ανθρώπους του Θεάτρου στην Κύπρο σε διάφορα επίπεδα και χώρους. Τι έχετε να πείτε για την ακαδημαϊκή γνώση και εμπειρία των Κυπρίων για το Θέατρο, και νομίζετε ότι το ‘νέο αίμα’ ηθοποιών θα συμβάλει σημαντικά στην εξέλιξη του Θεάτρου στην Κύπρο;

Η έννοια του θεάτρου του Brecht έχει διπλή σημασία στο ότι αλλάζει διαλεκτικά όλο το υλικό σε μόνιμη κρίση, διδάσκει ότι οι κρίσεις αξίας έχουν νόημα, μόνο όταν είναι «απαιτητικές». Το σοκ της Τουρκικής εισβολής το 1974 επέβαλε ριζοσπα-στικές αναλύσεις των ιστορικά ανεπτυγμένων εσωτερικών κοινωνικών δομών της Κύπρου. Η ‘δεσμευμένη σκέψη’ έγινε αναγκαία, ‘για να προγνώσει σωστά και να πάρει αποφάσεις’. Η επιλογή του ‘Καυκασιανού Κύκλου με την Κιμωλία’ για την επαναλειτουργία του ΘΟΚ το φθινόπωρο του 1975, ήταν τόσο πολιτική όσο και αισθητική πρόκληση.

Η προσέγγιση του Brecht έχει το πλεονέκτημα ότι προσπαθεί να διαγνώσει την προβλεψιμότητα των κοινωνικά επί μέρους συστημάτων και το σύνολο της συνεργασίας τους, τη συμπεριφορά κοινωνικών συνόλων (όπως κοινότητες πίστης/θρησκείας, οργανώσεις χωριών, κοινωνικές τάξεις, και στρώματα), καθώς επίσης, τους κανόνες και τα όργανα, και τους κοινωνικούς μηχανισμούς που μεταβιβάζουν την κοινωνική συμφωνία. Μέσα από την αναταραχή του 1974, η τέχνη, η κουλτούρα και η ιδεολογία στο σύνολό τους έχουν γίνει ένα σοβαρό θέμα για έρευνα, πολύ πιο κρίσιμο παρά στα προπολεμικά χρόνια. Η προσοχή στράφηκε σε πράγματα όπως την έρευνα εκείνων των κοινωνικών παραγόντων που προωθούν ή εμποδίζουν τον ερχομό της δημιουργίας/ύπαρξης καλλιτεχνικών εργασιών που ενδυναμώνουν ή αδυνατίζουν το αποτέλεσμά τους στην κοινωνία.

Δεν υπήρχε καθόλου ακαδημαϊκή γνώση για τον Brecht σε κείνα τα χρόνια. Αλλά αυτό ήταν πλεονέκτημα. Υπήρχε πολιτικό ενδιαφέρον για μια θεατρική μέθοδο που επιτρέπει να καταλάβει κανείς τα γεγονότα στη σκηνή ως μεταβλητά. Το θέατρο ως παιδική χαρά με ενδιαφέρον. Αυτό φαινόταν γνωστό σε ανθρώπους που είδαν Αρχαίο Ελληνικό Δράμα και τη σχέση του με την ‘πόλη’ ως σημαντική για την κατανόηση της θεατρικής κληρονομιάς. Με τον Brecht τα ενδιαφέροντα του θεατή έγιναν ευχαρίστως κομμάτι της αισθητικής του απόλαυσης. Το ‘Επικό Θέατρο’ άνοιξε το δρόμο στη δημοκρατική σκέψη στην παραγωγή θεάτρου.

Σήμερα, όπως έχει δείξει και η δουλειά στο εργαστήρι μας στην Καστελιώτισσα, υπάρχει ακόμα, και ξανά, ανάγκη για «νέο αίμα» η μέλλουσα γενιά ανθρώπων του θεάτρου έχοντας τον Brecht σύμμαχό τους για να βρουν κατάλληλους τρόπους να ειπωθεί η ιστορία.

Με λίγα λόγια, περιγράψετε μας την μεθοδολογία του Brecht, έτσι ώστε όλοι μας οι αναγνώστες που δεν ασχολούνται επαγ-γελματικά με το Θέατρο, να είναι σε θέση να κατανοήσουν κάποια πράγματα γι’ αυτό το σημαντικό συγγραφέα.

Η μεθοδολογία του Brecht υπηρετεί στην επίδραση/ανάπτυξη σημαντικής κοινωνικής συνειδητοποίησης για συλλογική αυτοσυνει-δητοποίηση και αυτογνωσία. Δημιουργημένη μέσα από την παράδοση και το κατεστημένο, η δουλειά της τέχνης δεν έχει πλέον εμπειρική αξία. Είναι ένα μέσο επικοινωνίας για να μεταφέρει στους άλλους απεικόνιση, συμπεριφορά, διανοητικές τοποθετήσεις/συμπεριφορές, αισθήματα, κ.ά με τη βοήθεια των συστημάτων της, των συμβόλων.

Ενάντια σε μια υπαρξιακή είδους σκέψη και τον επερχόμενο μεταμοντέρνο σχετικισμό, ο Brecht απαίτησε «λειτουργική αξία» (αξία χρήσης) της καλλιτεχνικής δουλειάς:

Α) Τα έργα τέχνης είναι για να γίνονται αντιληπτά ως αντικειμενικές πραγματικότητες, ανεξάρτητα από τη συνείδηση των παρατηρητών. Η ανάλυση είναι, επομένως, λιγότερο επηρεασμένη από υποκειμενικές κρίσεις αξίας προτίμησης.

Β) Τα έργα τέχνης δεν εξετάζονται πλέον σαν απομονωμένα αντικείμενα, αλλά μάλλον σαν κοινωνικές διασυνδέσεις και διαδικασίες.

Γ) Η τέχνη κρίνεται σύμφωνα με την αντικειμενική κοινωνική της επίδραση και αποτελέσματα. Το αντικείμενο της εξέτασης της τέχνης είναι να διαπιστώσει κατά πόσον η τέχνη επηρεάζει την κοινωνική συνειδητοποίηση ή την εμποδίζει προς κατεύθυνση που προωθεί την ανάπτυξη του κοινωνικού συστήματος.

Κατά τη γνώμη σας, πώς θα μπορούσε καλύτερα ένας ηθοποιός να προσεγγίσει ένα έργο του Brecht και ένα συγκεκριμένο χαρακτήρα του έργου, και πώς θα μπορούσε να δουλέψει προοδευτικά πάνω σ’ αυτά;

Κατά τη διάρκεια της Κυπριακής υποδοχής του Brecht, έγινε όλο και περισσότερο σαφές ότι η δουλειά του είναι το προϊόν ενός συγκεκριμένου κοινωνικού δια- συγγενικού περιβάλλοντος. Αυτό το περιβάλλον υπηρετεί σαν ένας θησαυρός εμπειριών για το σημερινό ρεαλιστικό καλλιτέχνη για να διακρίνει την συνοχή και την αίσθηση της κατεύθυνσης της κοινωνικής και πολιτικής ανάπτυξης. Η προσπάθεια δεν ήταν για ένα αρχειακό αντίγραφο του μοντέλου του Brecht, ούτε μια ακατέργαστη σχετικότητα των διαφόρων σταδίων, αλλά αυτό που επιτεύχθηκε ήταν παραστάσεις των έργων του Brecht οι οποίες αύξησαν τη συνειδητοποίηση της διαλεκτικής της ιστορικής αλήθειας και της σύγχρονής της θέσης. Στην περίπτωση / στο παράδειγμα του Brecht στην Κύπρο, γίνεται πειστικά ξεκάθαρο τι είχε επιλύσει, με έναν ασύγκριτα χρήσιμο τρόπο, σε ένα άλλο περιβάλλον για την ανάπτυξη της κοινωνικής προοπτικής. Αυτή η προοπτική επιτρέπει να δεχτεί κανείς και να χειριστεί τα χτυπήματα στο συνεχιζόμενο αγώνα μεταξύ των τάξεων όσο και να αντέχει και τις κοινωνικές αντιφάσεις. Η ασχολία με τη δουλειά και μέθοδο του Brecht στην Κύπρο, παρείχε μια νέα αντίληψη / κατανόηση, των στόχων και των δυνατοτήτων για τον πολιτισμό στην Κυπριακή κοινωνία.

Αναφέροντας αυτή τη γενική σύνδεση, το τι σημαίνει για την πρακτική προσέγγιση του ηθοποιού και πως κάτι Μπρεχτικό μπορεί να επιτύχει την κατάρτιση του ηθοποιού στο ‘επικό’ παίξιμο, χρειάζεται, ξέρετε, ειλικρίνεια, ανοιχτό πνεύμα και προθυμία για την αμφισβήτηση εμπειριών.

Στο εργαστήρι διευκρινίστηκε ότι ο Brecht δεν ήταν συνήγορος με τα αισθητικά μέσα ή μόνο τεχνικές, αλλά μάλλον με μια μέθοδο θεατρικής αντιπροσώπευσης που βασίστηκε πάνω σε έναν ιδιαίτερο τρόπο του να βλέπει κανείς τον κόσμο. Εστιάσαμε στο δημιουργικό συνδυασμό επικών στοιχείων, συγκρίσιμο πρακτικό πειραματισμό στο μη Μπρεχτικό Θέατρο (όπως τη δημοφιλή χρήση του Shakespeare «συμπληρωματική προοπτική»), και στη συγκεκριμένη εφαρμογή μιας διαλεκτικής φιλοσοφίας στο γράψιμο (δραματουργία για ηθοποιούς), παρατηρώντας και παίζοντας. (εστίαση σε «αντιθέσεις» στις τοποθετήσεις/ συμπεριφορές των ανθρώπων και των χαρακτήρων).

Θα λέγατε ότι είναι πιο ενδιαφέρον να δουλεύετε με ανθρώπους από διαφορετικό θεατρικό παρελθόν σε τέτοια εργαστήρια όπως αυτό που συμμετείχαμε στην Καστελλιώτισσα, ή είναι καλύτερο το αποτέλεσμα εάν υπάρχουν συγκεκριμένες προϋποθέσεις συμμετοχής?

Μου αρέσουν οι άνθρωποι να είναι όσο το δυνατόν πιο διαφορετικοί. Κάτι τέτοιο εμπλουτίζει τη δυναμική και τους διαλόγους. Αλλά όλοι πρέπει να θέλουν και να δοκιμάζουν. ΟΛΟΙ πρέπει να έχουν κάποιο επίπεδο σφοδρής επιθυμίας για την παρατήρηση της πραγματικότητας. Ο κωμωδός, ο ηθοποιός, το θεατρικό ταλέντο, αρχίζει όπου ένας θέλει να δείξει, να παρουσιάσει περίεργη, παράξενη, ασυνήθιστη συμπεριφορά. Τέτοιο είδος απαιτήσεων ανοίγει την αντίληψη για το ευδιάκριτο δραματουργικό λεξιλόγιο «η επίδραση της αποξένωσης», «πράξη/ gestus», «κοινωνική πράξη», «όχι αυτό/ αλλά μάλλον», «μύθος», «συμπεριφορές» και «κοινωνική έννοια» σαν μια βοήθεια που κτίζει μια ιδέα για ανάπτυξη στη θεατρική μεσολάβηση

Ποια θα ήταν η συνεργασία σας ΄όνειρο΄στην Κύπρο; Έχετε κάτι συγκεκριμένο που θα θέλατε να κάνετε στην Κύπρο; Όπως να σκηνοθετήσετε ένα άλλο έργο, ή να κάνετε μια σειρά από σεμινάρια κτλ;

Η συνεργασία μου «όνειρο» στην Κύπρο, έγινε όταν άρχισε και η συνεργασία μου με το Κυπριακό Θέατρο. Οι ηθοποιοί, οι τεχνικοί, το προσωπικό, οι συνεργαζόμενοι καλλιτέχνες και το κοινό τους, με λίγα λόγια, όλοι όσοι περιλήφθηκαν στον «Καυκασιανό Κύκλο με την Κιμωλία» άνοιξαν όλες τις ευκαιρίες για τη μακρόχρονη εμπιστοσύνη, κατανόηση, φιλία και αγάπη, που καθορίζουν τις προσωπικές μου και θεσμικές μου σχέσεις με την Κύπρο. Είναι μια εξερεύνηση και ακόμα ένα «όνειρο». Αλλά όλοι ξέρουμε ότι τα όνειρα προκαλούνται από τους ανθρώπους, είναι χειροποίητα, πρέπει να τα υλοποιούμε μέσα από τη δουλειά συνέχεια, διαφορετικά εξαφανίζονται όπως τα σύννεφα.

Για τον «Κύκλο με την Κιμωλία» η ερμηνεία του προλόγου στο μέλλον της Κύπρου μετά από την τακτοποίηση των αποτελεσμάτων της Τουρκικής κατοχής και σαν σύγκρουση μεταξύ των Τούρκων και των Ελληνοκυπρίων για ένα συνεταιριστικό πρόγραμμα για την καψαλισμένη γη, -ήταν πολύ βοηθητικό για την κατανόηση της πλοκής της ιστορίας. Το κοινό ήταν ικανό να ‘συλλογιστεί’ το μήνυμα με τη δική του εμπειρία.

Στην παράσταση χρησιμοποιήθηκαν παραδο-σιακά μέσα για την καθιέρωση της απόστασης (αποξένωσης), όπως σχισμένα λεπτά παλιά υφάσματα (κουρούκλες) που δείχνουν μια ξεσκισμένη Κύπρο, όπως επίσης και η παρουσία ενός διάσημου τραγουδιστή του Azdak, που ήταν και ο ίδιος πρόσφυγας. Ή στη «Μάνα Κουράγιο». Ο «Κύπριος Χαρακτήρας» για παράδειγμα, του δίτροχου κάρου του αγρότη, των προβολών φωτογραφιών με τα περιστατικά της εισβολής του 1974 σαν σκηνικό των τραγουδιών, η μουσική, οι γνωστοί ήχοι και οι κοινωνικές εντάσεις των Ρεμπέτικων, δεσμεύει και δένει τα αισθήματα του κοινού στην ξένη πλοκή της ιστορίας και εξυπηρετεί στο να αποστασιοποιήσει τον αναγνώστη με την πλοκή της ιστορίας.

Επίσης στον «Καλό Άνθρωπο του Σετσουάν» έχουμε αναπτύξει την αίσθηση της καλλιτεχνικής ανακάλυψης σύμφωνα με τα Μπρεχτικά πρότυπα τα οποία μας φάνηκαν σημαντικά για να μας πουν: ότι το έργο είναι παραβολή ‘που δείχνει πόσο δύσκολο και πόσο ακριβό είναι να είναι κανείς καλός άνθρωπος στις μέρες μας’(Brecht 1941). Η πραγματική καλλιτεχνική και πολιτική ανακάλυψη του Ensemble (θέατρο στο Βερολίνο) και του κοινού ήταν το πώς ένα θέατρο καθιερώνει μια σύνδεση με τα αληθινά ενδιαφέροντα του ‘ανθρώπου στο δρόμο’ , και να κινητοποιήσει την ικανότητά του να ενημερωθεί και να διασκεδάσει.

Σας έχω πει την ιστορία στο εργαστήρι: Μια κυρία στο αεροδρόμιο στο Βερολίνο που περίμενε ενώ εγώ ήμουν στο check-in, ήρθε και με ρώτησε: ‘Δεν είστε ο σκηνοθέτης που σκηνοθέτησε τον Καυκασιανό Κύκλο με την Κιμωλία το 1975?’ Και μετά μου είπε, ότι τα παιδιά της, ο γιός της που ήταν 46 τότε ετών και η κόρη της λίγο πιο μικρή, μιλούν ακόμα για την παράσταση που είδαν στην εφηβική τους ηλικία. Με άλλα λόγια, αυτοί όπως και άλλοι, θυμούνται ακόμη τον αντίκτυπο που είχε πάνω τους η δουλειά του Brecht.

Και αυτό δεν έχει αλλάξει. Μετά το εργαστήρι, μια μέρα πριν φύγω από την Κύπρο, έλαβα ένα τηλεφώνημα από μια νεαρή ηθοποιό, που μου ζητούσε να κάνω μια παραγωγή με εκείνην και την ομάδα της, υπενθυμίζοντας μου, ότι είχε δει τις παραγωγές μου όταν ήταν παιδί. Πώς να μη θέλω να δουλέψω στην Κύπρο; Μερικοί συμμετέχοντες του πρόσφατου εργαστηρίου ρώτησαν, αν, και πότε θα γυρίσω να συνεχίσω την κατάρτιση/ εκπαίδευση. Κ’ εγώ πιστεύω, ότι θα ήταν καλό και θα είχε νόημα να καθιερωθεί ένα εβδομαδιαίο εργαστήρι για τον Brecht για μερικά χρόνια σαν μόνιμο γενονός. Οι φίλοι μου στο ΔΙΘ Κύπρου (Διεθνές Ινστιτούτο Θεάτρου), γνωρίζουν ότι είμαι πάντα πρόθυμος να ανταποκριθώ στις προ-σκλήσεις τους.