Πρόκειται για μια πολύ ωραία και πολύ ώριμη ποιητική συλλογή, κατά την γνώμη μου, η οποία επανέρχεται με ένταση και επιμονή γύρω από δύο μεγαθέματα που τα χειρίζεται -στις καλύτερες στιγμές της- απλά θαυμάσια: Τον έρωτα και την πατρίδα. Και τα δύο με τρόπο ουσιαστικό, όπως ουσιαστικός ανακαλύπτω ότι είναι πάντα ο λόγος της ποιήτριας, με βλέμμα βαθύ και διεισδυτικό, κάποτε σχεδόν εγκεφαλικό, αλλά και με την καρδιά ανοικτή, έτοιμη να δοθεί σε πυρά θυσίας για ό,τι αγάπησε. Θα επανέλθω στα δύο αυτά θέματα.

Πριν από αυτό θα ήθελα να τονίσω την αριστοτεχνική ματιά στα πράγματα που επιτυγχάνεται στην ποιητική συλλογή μέσα από την χρήση του ιστορικού πρίσματος. Η Νάσα Παταπίου μιλά για θέματα που μας αφορούν και σήμερα αλλά μέσα από το πρίσμα άλλων εποχών, συνήθως της Βενετοκρατίας ή της Φραγκοκρατίας στην Κύπρο και ιδιαίτερα του κρίσιμου σημείου της Τουρκικής εισβολής του 1570-1. Η Βενετοκρατία είναι και το αντικείμενο των επιστημονικών ερευνών της Νάσας Παταπίου, άλλωστε, και έτσι οι γνώσεις της οι ιστορικές καθώς και η ποιητική ευαισθησία της στα ιστορικά πράγματα διαφαίνονται με τρόπο περίλαμπρο στην συλλογή. Στην ποίησή της, όμως, η Νάσα κοιτά πέρα από την αυστηρότητα του ιστορικού και εντοπίζει με τρόπο μικροσκοπικό και αριστοτεχνικό καινούρια πράγματα: Ονόματα, πράξεις και συναισθήματα που χάνονται στο ιστορικό πλαίσιο της εποχής. Το ιστορικό αυτό πρίσμα λειτουργεί, λοιπόν, διπλά στην ποιητική συλλογή: Μας επιτρέπει να γνωρίσουμε και να κατανοήσουμε καλύτερα την περίοδο ταυτιζόμενοι με τα συναισθήματα, τα όνειρα και τις ανησυχίες των ηρώων της φέρνοντας μας πιο κοντά στην Ενετοκρατία με τρόπο σχεδόν μαγικό. Από την άλλη, η βενετική αυτή πρόσοψη των ιστοριών μας επιτρέπει να καταλάβουμε με τρόπο αποστασιο-ποιημένο και, ίσως ακριβώς για τον λόγο αυτό, πιο ξεκάθαρο τον εαυτό μας, την δική μας ιστορική περίοδο, τα σημερινά μας προβλήματα και ανησυχίες. Η απόσταση καθαρίζει τα πράγματα και τονώνει τα συναισθήματα και αυτό είναι γνώρισμα που το συναντώ σε πολλούς ποιητές που αγαπώ.

Θα ξεκινήσω από το μεγάθεμα «πατρίδα» που ορίζει την ποιητική συλλογή. Μην σας τρομάζει ο όρος «πατρίδα», δεν έχει τίποτα από τις εθνικιστικές συνδηλώσεις και υποδηλώσεις που μας έμαθαν τα τελευταία χρόνια να φοβόμαστε. (Η Νάσα Παταπίου είναι κόρη γνωστού εκπαιδευτικού-λόγιου της Κύπρου, γνωστού και κατατρεγμένου κομμουνιστή, στον οποίο αφιερώνεται η συλλογή, με πληγές στα παιδικά της χρόνια από αυτή την κοινωνική απόρριψη). Η Καρπασία, τόπος καταγωγής της ποιήτριας, γίνεται στην συλλογή το σύμβολο της Κύπρου, το δεινάρετο άκρο της. Η Καρπασία και ό,τι την ορίζει ως πατρίδα: Τα γλυκά νερά της θάλασσάς της, ο ουρανός της, η μάνα της ποιήτριας, οι ιστορικές στιγμές της, οι περιγραφές της στα ιστορικά κείμενα, όλα συνθέτουν μια ιδανική Καρπασία, η σημερινή απουσία της οποίας από την ζωή της ποιήτριας απλά επιτείνει την ομορφιά και την μοναδικότητά της. Απλά επιτείνει την αγάπη.

Πώς προσεγγίζει η Νάσα την πατρίδα σε αυτή την ποιητική συλλογή; Συχνά με φωνή γυναικεία. Άλλοτε γίνεται η προσωποποίηση της ελληνικής σημαίας που πολλά χρόνια περίμενε κάτι που ποτέ δεν ήλθε, μέχρι που τώρα πια γονατισμένη από τις κακουχίες στο νοτιότερο σημείο της Κύπρου φωνάζει στο ποίημα Λευκό και Μπλε:

Έλα Ελλάς

Στην ακρότατη άκρη

Της Κύπρου

Γονάτισα και σήκωσέ με

Σημαία ελληνική έστω αιματόβρεκτη

Στο ακρωτήριο Δεινάρετο

Έλα Ελλάς

Έλα κυμάτισέ με

Άλλοτε συνομιλεί με την ιστορική της, υποθέτω, ιδιότητα με τον Φλώριο Βουστρώνιο, τον Στέφανο Λουζινιάν και τον εικοσαετή Λεονάρδο, δηλαδή τον Λεονάρδο Ντονά, μετέπειτα δόγη, που άφησε σπουδαίο ιστορικό υλικό για την Κύπρο. Όλοι ιστορικοί που αναλύουν τα μύρια όσα για την Καρπασία και την γη της, την βλάστησή της και τα νερά της, για να υψώσει στο τέλος την φωνή της για να αντιπαραβάλει στον διδακτικό και αποστασιοποιημένο τόνο τους την δική της βιωματική αλήθεια στο ποίημα με τον πετυχημένο τίτλο Μάθημα Ιστορίας.

Τα Νερά της Ρίζας

Τα Νερά της Πλάκας

Τα Νερά τα Σέλενα

Σύρριζα μας ξερίζωσαν

Από το χώμα

Όσο για το καταπληκτικό Τα Μετά Την Άλωση ποίημα όπου σειρές ολόκληρες Ελλήνων περνάνε μπροστά από τον Τούρκο κατακτητή, πραγματικό γεγονός που μαρτυρείται από τις ιστορικές πηγές, ο οποίος κόβει μια – μια τις γλώσσες τους ενώ αυτοί με τα ματωμένα τους στόματα φωνάζουν την ακατα-νόητη φράση Λα ζει, Λα ζει, παραθέτω απλά τους τελευταίους στίχους:

Το αιματωμένο στόμα

Έστω μπορεί να πει

Λα ζει. Λα ζει

Που πάει να πει

Στη γλώσσα την ελληνική

Ζει, ζει

Η Ελλάς ζει

Αυτά στην γλώσσα την ελληνική. Στην γλώσσα την κομμένη την ελληνική.

Στο υπέροχο ποίημα Προς τα Νερά τα Σέλενα, η ποιήτρια ορίζει και πάλι αυτή την στενότατη σχέση της με την πατρίδα που δεν μπορεί παρά να συγκινήσει με την απλότητα και την βαθύτητά της.

Και η ανάσα μου

Θάμπωσε τον καθρέφτη σου Πατρίδα

Εξίσου βαθύς είναι και ο έρωτας στην ποίηση της Νάσας Παταπίου. Πρόκειται για τον έρωτα που δίνει περισσότερο πόνο από χαρά. Για τον έρωτα που σε οδηγεί ταυτόχρονα στο ποίημα Ασάνδαλη.

Με φωτοστέφανο μόνο τον πόθο

Στην εξύψωση

Και στην Άκρα Ταπείνωση

Πρόκειται για τον έρωτα που βρίσκεται στα πιο απίθανα μέρη αλλά ορίζει με βία το άτομο και τις επιλογές του. Για τον έρωτα που θέλοντας και μη σε ακολουθεί παντού χωρίς να το επιλέξεις και χωρίς να το επιτρέψεις στο ποίημα Κωπηλατώντας στα Πελά-γη.

Στα χέρια τ’ ανδρειωμένου ρήγα

Που οδοιπορεί με το πλεούμενό του

Προς τη Δύση

Φέροντας το άρωμα

Ίχνη ιδρώτα δηλαδή

Από της ερωμένης του το σώμα

Στο ποίημα Η παπαρούνα της Ασίας ορίζεται και πάλι ο έρωτας

Θωπείες χνουδωτές

Βαθύρριζα φιλιά

Και θείες περιπτύξεις

Για να καταλήξουμε στην πρόκληση του έρωτα, του πραγματικού έρωτα, που έχει να κάνει μόνο με τους γενναίους στο ποίημα Η Θαυματοποιός του Έρωτα. Ένα ποίημα που έχει να κάνει με την ένταση και το επικίνδυνο του έρωτα λόγω αυτής ακριβώς της έντα-σης.

Έχω ένα περιβόλι μαγικό

Περιφραγμένο

Το ορέγονται πολλοί

Και τριγυρνούν απέξω

Μα δεν τολμούν να μπουν

Δεν θα σας πω περισσότερα. Καλύτερα να σας δημιουργηθεί η ανάγκη να δείτε μόνοι σας την συλλογή, που κυκλοφόρησε από τις Εκδόσεις Αιγαίον τις τελευταίες μέρες του 2009. Επιστρέφοντας από τον ωραίο ποιητικό, ιστορικό κόσμο της Νάσας Παταπίου στον «απάνω κόσμο, τον Αρνιστή και Ψεύτη της αγάπης» κατά την Νάσα, σας προτρέπω να διαβά-σετε το ποίημα Ιερώνυμος Maggi, για το οποίο δεν δύναμαι να σας μιλήσω. Να το διαβάσετε και να μείνετε στους στίχους:

Μα πάνω απ’ όλα ήμουν ποιητής

Και θηρευτής ονείρων

Και αντιπαραβάλετέ τους με εκείνο το υπέροχα απόλυτο και σκανδαλιστικά μηδενιστικό του Οδυσσέα Ελύτη:

Ποίηση μόνο είναι κείνο που απομένει.

Είναι σκόπιμο να αναφέρουμε ότι, σύμφωνα με υπολογισμούς, οι παραστάσεις που δόθηκαν, στην Αθήνα του πέμπτου αιώνα μόνο, ξεπερνούν τις χίλιες, επιβίωσαν 300 τίτλοι και σώζονται λιγότερα από πενήντα έργα, 33 τραγωδίες. Ένας τεράστιος αριθμός έργων χάθηκε τελείως ή επιβίωσε σε μικρότερο ή μεγαλύτερο αριθμό αποσπασμάτων. Οι Επιτρέποντες του Μένανδρου, για παράδειγμα, σώζονται σε περισσότερο από χίλιους στίχους ενώ οι Νηρηίδες του Αισχύλου σε εννιά μόλις στίχους.

Τις τελευταίες δεκαετίες, ιδιαίτερα, υπάρχει μια τάση να γίνονται προσπάθειες παρουσίασης και των αποσπασματικών έργων επί σκηνής. Η χρησιμότητα αυτών των προσπαθειών, στο σύνολό τους, είναι χωρίς αμφισβήτηση, τεράστια. Πρωτίστως γιατί βοηθά το κοινό να αντιληφθεί ότι αυτό που γνωρίζουμε σήμερα ως αρχαίο δράμα δεν είναι παρά μόνο ένα απειροελάχιστα μικρό δείγμα του αρχαίου δράματος στο σύνολό του και, δευτερευόντως, γιατί δεν γνωρίζουμε σε ποιο βαθμό αυτό το δείγμα θα ήταν αντιπροσωπευτικό. Επιπλέον, καταλαβαίνουμε και μόνο από τους τίτλους που σώζονται τις επιλογές κάθε συγγραφέα όσον αφορά στους μύθους που αποτελούσαν την έμπνευσή του. Συχνά συναντούμε στα χαμένα έργα λιγότερο γνωστούς ήρωες αλλά και μύθους που δεν διασώθηκαν στα σωζόμενα. Ενίοτε μπορούμε να αποκαταστήσουμε την πλοκή ενός από αυτά τα έργα σε ικανοποιητικό βαθμό και έτσι να εντοπίσουμε ακόμη και τεχνικές ή και μεγαθέματα ενός ποιητή που είτε συνάδουν με ό,τι ήδη γνωρίζουμε για την δουλειά του είτε μας εκπλήσσουν και εμπλουτίζουν τις γνώσεις μας. Οι παραστάσεις των αποσπασματικών έργων μας βοηθούν ακόμη στο να καταλάβουμε ότι τα αποσπασματικά έργα που διαβάζουμε σε σκόρπια κομματάκια λίγων στίχων υπήρξαν κάποτε ολοκληρωμένα έργα, θεάματα με λόγο, κίνηση, μουσική, και μάλιστα κάποια από αυτά, όπως μαρτυρεί συχνά η αρχαιότητα, ήταν πολύ υψηλού επιπέδου και τρομερά επιτυχημένα στην εποχή τους αλλά συχνά και σε μεταγενέστερες επαναλήψεις τους. Τέλος, τα αποσπασματικά έργα αποτελούν μια ευκαιρία να έρθει το ευρύτερο κοινό σε επαφή με την δουλειά των κλασικών φιλολόγων και τις σκληρότατες προσπάθειες που καταβάλλουν για αποκατάσταση των έργων μέσω της μελέτης των παπύρων και των πηγών.

Στο σύγχρονο κυπριακό θέατρο έχουν γίνει τα τελευταία χρόνια αρκετές προσπάθειες αποκατάστασης και παράστασης αποσπασματικών αρχαίων δραμάτων. Καθοριστικός παράγοντας επιτυχίας ή αποτυχίας στις παραστάσεις αυτές, και στην κυπριακή σκηνή όπως και παντού, είναι το κείμενο. Μικρής έκτασης κενά σε ένα αρχαίο κείμενο είναι φυσικά ευκολότερο να αποκατασταθούν. Οι προσπάθειες αποκατάστασης όμως περιλαμβάνουν και αρχαία έργα που σώζονται σε πολύ λίγους στίχους. Για παράδειγμα, τόσο οι Επιτρέποντες του Μένανδρου με τους χίλιους σωζόμενους στίχους τους όσο και οι Νηρηίδες του Αισχύλου με τους μόλις εννιά σωζόμενους στίχους τους έχουν ανέβει τα τελευταία χρόνια σε παραστάσεις στην Κύπρο.

Υπάρχουν πολλά θέματα που χρήζουν συζήτησης όσον αφορά στα έργα αυτά και τις παραστάσεις που προκύπτουν από αυτά. Πότε μια αποκατάσταση εξυπηρετεί το αρχαίο κείμενο και λειτουργεί συμπληρωματικά ως προς αυτό και πότε πρέπει το κείμενο να θεωρείται αυτόνομο έργο ενός σύγχρονου συγγραφέα; Μπορεί μια αποκατάσταση, παραδείγματος χάριν, να αναπληρώσει περισσότερο από το μισό κείμενο; Θα έπρεπε να αναπληρώνει περισσότερο από το 80% ή 90 % ενός χαμένου αρχαίου κειμένου; Θα πρέπει να υπολογίσουμε, σύμφωνα με τις μετρήσεις που γίνονται με βάση τα σωζόμενα έργα, ότι μια τραγωδία θα είχε κανονικά έκταση αναμεσα στους 1000-1500 στίχους. Κάποτε μπορεί να έχουμε μόνο δέκα από τους τουλάχιστον χίλιους στίχους μιας τραγωδίας. Κάποτε μπορεί να έχουμε μόνο δέκα λέξεις. Το ερώτημα είναι: Σε ποιο σημείο θα πρέπει να τραβήξουμε την γραμμή της αποκατάστασης; Είναι εννιά – δέκα αρχαίοι στίχοι αρκετοί για να ονομαστεί ένα έργο αποκατάσταση αρχαίου κειμένου; Επιτρέπεται ένα τέτοιο έργο να διαφημίζεται σαν αρχαίο; Να συμπεριλαμβάνεται σε φεστιβάλ αρχαίου δράματος;

Σίγουρα, οι πιθανότητες επιτυχίας των προσπαθειών αποκατάστασης είναι περισσότερες όταν έχουμε σημαντικό μέρος του έργου και έναν σύγχρονο, ταλαντούχο συγγραφέα που αντιλαμβάνεται, κατά το δυνατόν, το στυλ γραφής του συγγραφέα του αρχαίου κειμένου. Και φυσικά προαπαιτούμενο είναι ο σύγχρονος συγγραφέας να έχει καλή γνώση των κανόνων του αρχαίου θεάτρου.

Τα έργα που σώζονται σε ικανοποιητικό βαθμό μπορούν, με την σωστή καθοδήγηση, με επιστημονική αποκατάσταση, με έναν εμπνευσμένο σύγχρονο συγγραφέα ο οποίος να έχει καλή και βαθιά γνώση αρχαίου δράματος να αποτελέσουν καλή βάση για μια επιτυχημένη παράσταση. Τα έργα που σώζονται σε λίγους στίχους, ακόμη και με τις αγνότερες προθέσεις, είναι δύσκολο να μετατραπούν στο αρχαίο δράμα που κάποτε υπήρξαν. Τέτοια έργα όμως δεν πρέπει να τεθούν εκτός έρευνας, ούτε και εκτός παραστάσεων. Μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως έμπνευση για έργα σύγχρονων θεατρικών συγγραφέων που να φέρουν όμως την δική τους υπογραφή και να μην είναι ψευδεπίγραφα. Βασική αρχή θα πρέπει να είναι η ειλικρίνεια, η επιστημονικότητα και η διαφάνεια. Μπορεί κανείς να χρησιμοποιήσει τα αποσπάσματα όπως θέλει αλλά να είναι σαφής στο τι παραλαμβάνει, πώς το χειρίζεται και τι αποτέλεσμα προτείνει.

Λαμπρά έργα έχουν γραφτεί από σπουδαίους σύγχρονους με έμπνευση την αρχαία τραγωδία και τους μύθους της. Ένα πρόσφατο παράδειγμα είχαμε το 2004 στο Abbey Theatre, το Εθνικό Θέατρο του Δουβλίνου. Το θέατρο επέλεξε να ανεβάσει μια εκδοχή σύγχρονη, Ιρλανδική, της Αντιγόνης του Σοφοκλή. Ως καταλληλότερος για την απόδοση της γνωστής τραγωδίας, επελέγη ο τιμημένος με Νόμπελ Λογοτεχνίας ποιητής Σέημους Χήνυ (Seamus Heaney). Όπως λέει ο ίδιος, η έμπνευση του ήλθε μόνο όταν άλλαξε τον τίτλο από Αντιγόνη σε Η ταφή στην Θήβα. «Η αλλαγή του τίτλου μου έδωσε ενέργεια. Έδωσε στο έργο ανθρωπολογικό βάρος. Το έργο απομακρύνθηκε από την έκφραση απόψεων και διαφωνιών σχετικά με συγκεκριμένα ζητήματα και επέστρεψε σε κάτι αρχέγονο που έχει ακόμα σημασία: Το ζήτημα της ταφής» (Σύγχρονη Άποψη, Μάιος 2008, τεύχος 2, σσ. 112-3). Μπορούμε να δουλέψουμε πολλαπλώς το αρχαίο δράμα, σωζόμενο ή αποσπασματικό, χρειάζεται όμως όραμα, γνώση και προγραμματισμός και, ίσως, να ανοίξουμε και εμείς οι ίδιοι τους ορίζοντές μας.

Ένα τεύχος του περιοδικού Λέξη έπεσε τυχαία στα χέρια μου και σκέφτηκα ότι θα ήταν κρίμα να μην το μοιραστώ μαζί σας. Πρόκειται για ένα τεύχος του 1989 αφιερωμένο στην Κύπρο. Δεν θέλω να πω πολλά, οι πνευματικοί άνθρωποι που καταθέτουν την αγάπη τους για την Κύπρο, την ιστορία, την ντοπιολαλιά, τους ανθρώπους, την λογοτεχνία, είναι τόσοι πολλοί που περιττεύω. Δύο-τρία βασικά που με συγκίνησαν μόνο θα πω:

1.Ο ρόλος των πνευματικών ανθρώπων, η συναίσθηση της ευθύνης τους απέναντι σε ένα θέμα εθνικό και όχι μόνο. Γιατί το να είσαι πνευματικός άνθρωπος αποδεικνύεται πολύ δύσκολο στις μέρες μας. Μέρες στις οποίες περισσεύουν οι μορφωμένοι, περισσεύουν τα διδακτορικά, περισσεύουν τα πανεπιστήμια. Ακούω δε συχνά ακαδημαϊκούς στην Κύπρο και αλλού, και ανθρώπους των γραμμάτων γενικά, να παραπονιούνται για την έλλειψη πνευμα-τικότητος και απορώ: Ποιον άλλον περιμένουν πέρα από τον εαυτό τους να δημιουργήσει πνευματική κίνηση; Απορώ τι δεν βρίσκουν εντός τους αυτοί οι άνθρωποι ώστε να το αφήσουν να λάμψει και να φωτίσει τον κόσμο που περιμένει από αυτούς και, εν αγνοία τους ίσως, ελπίζει σε αυτούς;

2.Η Κύπρος ως έμπνευση. Για τους ανθρώπους που έχουν την δυνατότητα να αγαπήσουν, πράγμα όχι αυτονόητο, η Κύπρος μπορεί να γίνει η μεγάλη τους αγάπη, μια αιώνια αγαπημένη. Στην ίδια Κύπρο, όπως πολλοί άλλοι επισκέπτες, δεν ήρθε και ο Σεφέρης και δεν ξεπέρασε ποτέ το θαύμα της; Η Κύπρος είναι σύμβολο μέσα στους αιώνες θέτοντας πάντα καυτά ερωτήματα εθνικού, ανθρωπιστικού και ιστορικού χαρακτήρα. Το πόσο μπορεί κανείς να την αγαπήσει ή να την απαξιώσει δεν έχει να κάνει με το ίδιο το νησί αλλά με το τι κουβαλά ο αγαπών ή απαξιών μέσα του. Η πνευματικότητα αγαπά την Κύπρο, δεν μπορεί να μην την αγαπά γιατί αντιλαμβάνεται μόνο την ουσία και όχι τα στολίδια που προσπαθούν -μάταια- να κρύψουν τον πόνο. Η ψευτοπνευματικότητα, από την άλλη, φοβάται την Κύπρο. Δεν μπορεί να μην την φοβάται. Η Κύπρος αποκαλύπτει το ψέμα των ψευδομένων και την επιφανειακότητα των επιφανειακών. Πάντα. Δεν επιτρέπει μικρά συναισθήματα. Δεν επιτρέπει γκρίζες περιοχές. Ο πόνος και η ιστορία εδώ έχουν τεράστιο βάρος. Και ενίοτε συνθλίβουν.

Ευχαριστώ τους πνευματικούς ανθρώπους που συμμετείχαν στο αφιέρωμα της Λέξης του 1989 γιατί μου θύμισαν την διαφορά της αληθινής μόρφωσης και την διαφορά που αυτή μπορεί να επιφέρει για την καλυτέρευση του κόσμου. Μένω με σεβασμό στα ακόλουθα από αυτό το αφιέρωμα:

Η σκληρά ρεαλιστική ματιά στα ιστορικά δρώμενα και η αποκωδικοποίησή τους. Ο Μάριος Πλωρίτης, για παράδειγμα, γράφει, με διαυγέστατη ματιά και βαθύτατη γνώση του ιστορικού περιγράμματος που μας εγκλώβισε: «Η κυπριακή κρίση έγινε κρισιμότατη όχι μόνο για την ακεραιότητα και την επιβίωση της (ήδη σφαγιαμένης) Κύπρου, αλλά και της χώρας μας ολόκληρης. Οι σύμμαχοι και η Συμμαχία που θα μας οχύρωνε απέναντι στις υποθετικές επιθέσεις των ‘εχθρών’ μας, μας παροπλίζει και εξοπλίζει τους θετικότατους ‘φίλους’ μας, ευλογεί κι ανταμείβει τους βανδαλισμούς τους και την απιστία τους και απεργάζεται τον ακρωτηριασμό μας και τον πολιτικό και εθνικό μηδενισμό μας».

Η ενσυναίσθηση στα λόγια του Ιάκωβου Καμπανέλλη όταν γράφει μετά από επίσκεψή του στην Κύπρο: «Εκεί ανακάλυψα το τι Ελλάδα είναι η Κύπρος και το τι Κύπρος είναι η Ελλάδα. […] Η κυπριακή ποίηση και πεζογραφία, τόσο πριν την εισβολή όσο και μετά την εισβολή, έχει έναν σπαραγμό, μιαν ορμή και μια δύναμη που η δική μας δεν είχε λόγο να τα έχει, γιατί, δεν είχε το δράμα, το πίσω δράμα. […] Η ορμή και ο σπαραγμός που είχε η κυπριακή λογοτεχνία στα μετά την εισβολή χρόνια, είναι ο σπαραγμός που υπάρχει ακόμη κι όταν μιλούν σήμερα για άλλα πια πράγματα».

Ή στα λόγια του Τάκη Ανδρουτσόπουλου μετά από επίσκεψή του: «Η Λευκωσία ήταν βουβή. Την ίδια μέρα το πρωί είχα δει την πανέμορφη Πάφο να ταξιδεύει μέσα στην ιστορία και τα μάτια μου είχαν γεμίσει φως στις άδειες κερκίδες του Κούριου. Αν θες να νιώσεις τι σημαίνει ‘πληγή’ πήγαινε στην Κύπρο».

Η άδολη αγάπη στα λόγια του ναυτικού-ποιητή Νίκου Καββαδία: «Τελευταία περνάω πληχτικές μέρες περιμένοντας το πρώτο δεκαήμερο του Μαρτίου για να φύγω από την Αθήνα. Η μόνη μου ευχαρίστηση είναι να κάνω παρέα με Κυπρίους ανθρώπους που δεν λένε ποτέ ψέματα – και να μιλάω με ενθουσιασμό για τον καλύτερο μου φίλο».

Η αυτοκριτική του Θ. Δ. Φραγκόπουλου όταν γράφει: «Θα προβώ σε μια εξομολόγηση: Είμαι αγιάτρευτα ερωτευμένος με την Κύπρο, όσο και αν δεν διατυμπανίζω τούτο τον καημό μου. Κι όσες φορές και αν πήγα στο νησί αυτό, αισθάνθηκα την λαβωματιά τούτου του καημού, δηλαδή την ενοχή μου, συλλογική ή ατομική ως Έλληνας».

Διάλεξα να μείνω στο αφιέρωμα στον Albert Camus, τον Νικηφόρο Βρεττάκο, τον Αλέκο Φασιανό και την συμπαράσταση στον Τεύκρο Ανθία από πνευματικούς ανθρώπους του Καΐρου. Μεταξύ πολλών και συγκινητικών επέλεξα να μείνω σε αυτούς.

Τα ερωτήματα στα οποία θα πρέπει να καταλήξουμε διαβάζοντας το αφιέρωμα αυτό είναι τα ακόλουθα:

Άραγε η Κύπρος συγκινεί ακόμη;

Άραγε υπάρχουν ακόμη πνευματικοί άνθρωποι που θα υποστηρίξουν το δίκαιο της Κύπρου, και όχι απλά να την συζητήσουν;

Εμείς πού φταίμε;

Ο Άνθος Λυκαύγης γράφει τον Αύγουστο του 1974 τους πολύ ωραίους στίχους μιας οδυνηρής ενδοσκόπησης.

Ποιος απάτησε ποιον;

Οι όρκοι εμάς; Εμείς τους όρκους;

Τα όνειρα εμάς; Εμείς εκείνα;

 

Νικηφόρος Βρεττάκος

Ο Νικηφόρος Βρεττάκος γεννήθηκε το 1912 και είναι γόνος αγροτικής οικογένειας, η οποία ξέπεσε οικονομικά όταν ο ίδιος ήταν ακόμη παιδί.

Στους στίχους του μιλά πάντα για την αγάπη, την ειρήνη και την πίστη του στον άνθρωπο. Λαχταρώντας την αγάπη και την επικοινωνία με τους ανθρώπους, ο Βρεττάκος τραυματίζεται και πονά πολλάκις από τον κυνισμό του ανθρώπινου είδους. Τα συναισθήματα αυτά τα βιώνει όχι μόνο από προσωπικές καταστάσεις αλλά και από τα πολιτικά γεγονότα στα οποία συμμετέχει ενεργά.

Ο Βρεττάκος πιστεύει ψυχή τε και σώματι ότι ο ποιητής έχει μια αποστολή στον κόσμο. Μια αποστολή δύσκολη αλλά σπουδαιότατη. Να σταθεί δίπλα στον καθένα, γιατί «σε αυτόν βλέπει όλο το σύμπαν».

Ο άνθρωπος που δήλωσε ότι: «Στην ποίηση έδωσα την ψυχή μου. Και χωρίς να είμαι βέβαιος ότι είμαι ποιητής, ξέρω τώρα πως δεν είμαι τίποτε άλλο», ο ποιητής που είδε ότι η κυπριακή ποίηση κρύβει αίμα μέσα της. Αγάπησε την Κύπρο όσο τίποτα άλλο και συχνά την τραγούδησε.

Κύπρος

Τριγυρνώ εξήντα χρόνια μες στην Κύπρο του κόσμου,

η Κύπρος παντού, αλλά Κύπρος εσύ,

παραφόρτωσες την καρδιά μου με ερείπια και με άταχτα

ριγμένους νεκρούς, πεσμένους ανάσκελα ή μπρούμυτα κάτω

απ’ το φως

μες στο πράσινο, μέσα στα χρώματα του έρωτα, εμπρός

στις ανταύγες της Κύπριδας που αναδύεται, μες στα αιωρούμενα

ζαφείρια της θάλασσας. Τόση ομορφιά,

πώς γίνεται Θεέ μου, να μην

ακούγεται ο λόγος της. Θεέ μου, δεν είναι

δεν είναι για όπλα ο τόπος αυτός, δεν ειναι για βόμβους,

δεν είναι για ουρλιάγματα τσακαλιών, για κραυγές

μαρτύρων, δεν είναι, εδώ όπου νίκας κατά

βαρβάρων δωρούμενος χάραξες έντονα

σημεία ειρήνης και σημεία φωτός και της κέντησες

το χώμα με λεμονιές, την έκαμες όμορφη

όπως είναι η ψυχή του ποιητή, όταν εμπνέεται.

Φωτιά! Δικαιοσύνη φωτιά κατά τόπους, φωτιά!

Μες στην Κύπρο του κόσμου, η Κύπρος αμύνεται!

 

Αλπέρ Καμύ

Ο Αλμπέρ Καμύ γεννήθηκε στο Μοντοβί τον Νοέμβριο του 1913. Ο Μιχαλάκης Καραολής γεννήθηκε τον Φεβρουάριο του 1933 στο Παλαιχώρι. Τι κοινό έχουν αυτοί οι δύο άνθρωποι; Ποια μοίρα τους ένωσε; Η τυραννία της αγγλικής αποικιοκρατίας εξώθησε τον Καμύ, ένα άνθρωπο με τεράστια επιθυμία για ζωή και συνεπή σε μια υψηλών αρχών εντιμότητα, να διεκδικήσει το δικαίωμα κάποιου άγνωστου στη ζωή. Ο Καμύ προσπάθησε να υψώσει το ανάστημά του μπροστά στην κρεμάλα που ετοίμαζαν για τον Μιχαλάκη Καραολή.

Ένα κομμάτι από το λόγο του κατά την τελετή απονομής του βραβείου Νόμπελ βρίσκει απόλυτα την εφαρμογή του στην περίπτωση Καραολή.

«Ο ρόλος του συγγραφέα δεν διαχωρίζεται από τα δύσκολα καθήκοντα. Εξ ορισμού δεν μπορεί σήμερα να τεθεί στην υπηρεσία εκείνων που δημιουργούν την ιστορία, αλλά μόνο στην υπηρεσία εκείνων που την υφίστανται. Διαφορετικά, βρίσκεται μόνος και χωρίς την τέχνη του. Ούτε όλοι οι στρατοί των τυραννικών καθεστώτων δεν μπορούν να τον βγάλουν από την μοναξιά του, ακόμη κι αν, και κυρίως αν, συμφωνήσει να τους ακολουθήσει. Όμως η σιωπή ενός αγνώστου φυλακισμένου, αφημένου στις ταπεινώσεις, στην άλλη άκρη του κόσμου, αρκεί για να επαναφέρει τον συγγραφέα από την εξορία, κάθε φορά τουλάχιστον που καταφέρνει, μέσα από τα προνόμια της ελευθερίας του, να μη λησμονεί αυτή την σιωπή και να την συγκρατεί μέσα από την τέχνη του.

Κανείς από εμάς δεν είναι αρκετά σημαντικός για κάτι τέτοιο. Αλλά σε κάθε περίσταση της ζωής του, σκοτεινής ή πρόσκαιρα λαμπερής, δεμένος χειροπόδαρα από την τυραννία ή ελεύθερος για κάποιο χρόνο να εκφραστεί, ο συγγραφέας μπορεί να ξαναβρεί την αίσθηση μιας ζωντανής κοινότητας η οποία θα τον δικαιώσει, με μόνη προϋπόθεση να αποδεχτεί, όσο μπορεί, τα δύο φορτία που διαμορφώνουν το μεγαλείο του επαγγέλματός του: Την υπηρεσία της αλήθειας και της ελευθερίας. Αφού η φιλοδοξία του είναι να συνενώσει τον μεγαλύτερο δυνατό αριθμό ανθρώπων, δεν μπορεί να βολευτεί με το ψεύδος και την υποταγή, τα οποία, όπου βασιλεύουν, αυξάνουν την μοναξιά. Οποιες κι αν είναι οι προσωπικές μας αδυναμίες, η ευγένεια του επαγγέλματός μας, θα ριζώνει πάντα σε δύο σκοπούς δύσκολους να υπηρετήσεις: Την άρνηση να ψεύδεσαι για όσα γνωρίζεις και την αντίσταση στον καταναγκασμό. (…)

Κάθε γενιά, αναμφίβολα, πιστεύει ότι θα αλλάξει τον κόσμο. Η δική μου γνωρίζει όμως ότι δεν πρόκειται να το κάνει. Ωστόσο, ο ρόλος της είναι ίσως μεγαλύτερος. Πρέπει να εμποδίσει τον κόσμο να φθαρεί.

Κληρονόμος μιας διεφθαρμένης ιστορίας όπου εμπλέκονται αποτυχημένες επαναστάσεις, τεχνικές που ξεστράτισαν, πεθαμένοι θεοί και παρωχημένες ιδεολογίες, όπου μέτρια καθεστώτα μπορούν σήμερα να καταστρέψουν τα πάντα, χωρίς να γνωρίζουν πώς να πείσουν, όπου το πνεύμα ταπεινώθηκε μέχρι που έγινε η υπηρέτρια του μίσους και του καταναγκασμού, αυτή η γενιά όφειλε, στην ίδια και γύρω της, να επανορθώσει, ξεκινώντας από τις δικές της αρνήσεις, κάτι από αυτό που κάνει να ζεις και να πεθαίνεις αξιοπρεπώς».

 

Αλέκος Φασιανός

Ο Αλέκος Φασιανός γεννήθηκε στην Αθήνα το 1935. Το προσωπικό ύφος του καλλιτέχνη διαμορφώνεται στις αρχές της δεκαετίας του ’60. Τρία βασικά θέματα έμειναν αναλλοίωτα στην διάρκεια της πορείας του: Άνθρωπος, φύση, περιβάλλον. Η σπουδή του ελληνικού πολιτισμού και η ενασχόληση με τις γραφικές τέχνες και την χαρακτική επηρέασαν και το ζωγραφικό του έργο.

Γράφει με μια αθωότητα και απλότητα που απλώς ενισχύει την ουσία και την δύναμη των λόγων του στο αφιέρωμα της Λέξης του 1989: «Η θεία μου η Κατίνα ήταν παντρεμένη και έμενε εκεί (στην Κύπρο), απ’ όπου μας έστελνε γράμματα με ωραία γραμματόσημα. Ήταν Άγγλοι τότε εκεί και ήμουν κάπως υπερήφανος που κάποιοι συγγενείς μου έμεναν στο νησί αυτό, που εθεωρείτο κάτι σαν το εξωτερικό, γιατί είχε κοσμοπολίτικο χαρακτήρα. Κάποτε η θεία μου γύρισε στην Ελλάδα, όταν ο στρατάρχης Χάρτινγκ άρχισε να κρεμά τους Έλληνες γιατί ζητούσαν την ελευθερία τους». Η συνέχεια, ιστορική, καλλιτεχνική και άλλη, στο χαρακτικό που ακολουθεί με ημερομηνία 23 Ιουλίου 1974.

Τεύκρος Ανθίας

Η διαμαρτυρία για την φυλάκιση του Τεύκρου Ανθία

Το 1931, στην μεγάλη εξέγερση των Οκτωβριανών ο Τεύκρος Ανθίας συγκαταλέγεται ανάμεσα στους τραυματίες από τα αποικιακά πυρά και στην συνέχεια εκτοπίζεται ως καθεστωτικά επικίνδυνος στην Ανδρολύκου της Πάφου, ενώ αργότερα τελεί υπό περιορισμό στο ίδιο το χωριό του.

Αργότερα μεταβαίνει στο Λονδίνο, όμως το 1955 εγκαταλείπει την ασφάλεια της αγγλικής πρωτεύουσας και έρχεται πάλι στην Κύπρο για να συλληφθεί πάραυτα από τους Άγγλους αποικιστές και να κλειστεί στα κρατητήρια. Εκεί κινδυνεύει να χάσει τη ζωή του από δύο καρδιακές προσβολές. Ο πνευματικός κόσμος στην Ελλάδα και το εξωτερικό σύσσωμος απαιτεί την απελευθέρωσή του.

Και όμως. Στην μαυρίλα ήρθαν οι κάτοικοι να προσθέσουν τα κάτασπρα σπιτάκια τους, που τα σκάψανε μέσα στους βράχους -για προστασία από τους πειρατές που λυμαίνονταν αιώνες το νησί- να κρέμονται πάνω από την θάλασσα της Καλντέρας. Το άσπρο των σπιτιών πολλαπλασιάζει το φως του ήλιου και το εξελίσσει σε μια καθαρότητα τόσο δυνατή, τόσο άσπιλη και αμόλυντη, που ξεφεύγει από το τοπίο και μπορεί να φτάσει μέχρι και την ψυχή. Το φως αντανακλάται από την αγάπη αυτών των ανθρώπων που ήρθαν πίσω μετά την καταστροφή και περιέθαλψαν την Σαντορίνη, προσάρμοσαν τις ανάγκες τους και την αισθητική τους στο καμένο κατεστραμμένο νησί τους. Και έγινε το θαύμα. Η Σαντορίνη έχει μια ομορφιά περίεργη, δεν είναι η αντικειμενική τελειότητα, αλλά παραδόξως και περιέργως νιώθεις την ανάγκη να την ορίσεις ως τελειότητα.

Η Σαντορίνη είναι ένα νησί «cursed and blessed» που λένε οι Αγγλοσάξωνες. Η μεγάλη καταστροφή που της έμελλε να ζήσει, η δοκιμασία που την άλλαξε, την ξαναγέννησε από το μηδέν, την επαναπροσδιόρισε, ήταν τελικά ευλογία. Αυτό είναι το μεγαλείο της. Η Σαντορίνη μας φαίνεται πανέμορφη μόνο γιατί οι πληγές της και τα βάσανά της την έκαναν ιδιαίτερη. Γιατί δεν τα έβαλε κάτω η ανθρώπινη ψυχή που κρύβει στα χώματά της και στέκεται ακόμη και σήμερα περήφανη και δείχνει στον ήλιο τα καμένα κομμάτια της. Τα πλένει, τα καθαρίζει, τα ασπρίζει, επιμελώς και με αγάπη, δύο-τρεις φορές τον χρόνο, και τους φυτεύει γλάστρες με χρωματιστά μικρά λουλούδια.

Το ηφαίστειο φυσικά δεν έχει σβήσει, είναι ακόμη ενεργό. Σε βάθος ορίζοντα, σε βάθος χρόνου, οι ειδικοί προβλέπουν το μοιραίο τέλος της: Θεωρητικά για πολλούς αιώνες δεν κινδυνεύει. Μπορείς ποτέ να αγνοήσεις τον κίνδυνο, όμως, και να ζήσεις αμέριμνος βλέποντας το ηφαίστειο απέναντί σου; Ερώτημα: Πρέπει να ζεις αμέριμνος; Μήπως η αμεριμνησία είναι η παγίδα για να πάψει κανείς να εκτιμά την ζωή; Μήπως ο κίνδυνος και το επερχόμενο μοιραίο τέλος σε κρατά σε εγρήγορση, σε κρατά παραγωγικό και ευγνώμωνα;

Να σας πω κάτι τελευταίο, τα βράδια με πανσέληνο η Σαντορίνη είναι παράδεισος. Το θειάφι που βρίσκε-ται άφθονο στην θάλασσα της, λόγω του ηφαιστεί-ου, την κάνει να λάμπει με τρόπο απίστευτο και απερίγραπτο. Με τρόπο που αντανακλάται στα σπίτια, επί αιώνες στο γενετικό υλικό των κατοίκων της και φευγαλέα στα μάτια των επισκεπτών. Καμιά φωτογραφία δεν μπορεί να το αποδώσει.

Να σας πω και κάτι τελευταίο-τελευταίο και ελαφρώς απειλητικό: Αν δεν μπορείτε να συντονιστείτε με την ποίηση, με την τέχνη, με την ομορφιά, να μην πάτε στην Σαντορίνη. Ο «Πολιτισμός» της Άποψης θα σας εντοπίσει και αμείλικτα θα σας τιμωρήσει. Πλέον στην ζωή μάθαμε και τηρούμε με αυστηρότητα και ευλάβεια το εξής, είτε αφορά σε συναισθήματα, σε ιδέες, σε άλλα αγαθά: «Μη δότε τα άγια τοις κυσίν». Στην Σαντορίνη να τολμήσετε να πάτε μόνο αν μπορείτε να καταλάβετε το μεγαλείο της Δημιουργίας και της Επιβίωσης.

Ξεκίνησα την συζήτηση για αυτό το θέμα με εκνευρισμό για το γεγονός ότι πολύ συχνά εντοπίζω ανθρώπους γύρω μου που αρέσκονται να εντοπίζουν συνεχώς σφάλματα στις ζωές άλλων ανθρώπων και να τα κατακρίνουν, δήθεν καλοπροαίρετα. Στην πορεία μου να ψέξω αυτούς τους ανθρώπους και μελετώντας τον ορισμό του Get a Life κατέταξα με ευκολία και σχετική ικανοποίηση, το ομολογώ, αυτούς τους ανθρώπους στην πρώτη και τρίτη κατηγορία του ορισμού. Ένιωσα ότι δικαιώνομαι. Με έκπληξη, και σχετική αυτογνωσία, συνειδητοποιώ ότι κατατάσσοντας τους εκεί αυτομάτως γίνομαι ένα με αυτούς και εμπίπτω και εγώ στην κατηγορία 1 και 3 του ορισμού. Ακόμη πιο απογοητευτική είναι η συνειδητοποίηση ότι προσωπικά εμπίπτω και στην δεύτερη κατηγορία του ορισμού, τον τελευταίο ένα χρόνο σίγουρα. Άρα, η ιστοριούλα μου είναι τραγική. Είναι ώρα για αναθεώρηση.

Τι περίεργη η ανθρώπινη φύση. Αγνοούμε, όταν κρίνουμε άλλους, το γεγονός ότι όλοι εμπίπτουμε σε μια από τις πιο πάνω κατηγορίες, κάποιοι από μας σε περισσότερες ίσως από μια. Σπαταλούμε χρόνο για να ανησυχήσουμε, να συμβουλεύσουμε και να κατακρίνουμε άλλους. Βλέπουμε το ξυλαράκι στο μάτι του άλλου αλλά όχι το καρφί στο δικό μας και μας κάνει αυτό να νιώθουμε πιο καλά για τις ζωές μας για τις οποίες συχνά δεν έχουμε πολύ αυτογνωσία ή, για διάφορους λόγους, δεν μας γεμίζουν.

Η φράση Get a Life θα μπορούσε να μεταφραστεί στα ελληνικά, κατά την γνώμη μου, ως «ψάξε την ουσία». Ποια είναι όμως η ουσία; Καταλήγω ότι ουσία είναι η αθωότητα. Η απλή αγνή ματιά στα πράγματα και στα συναισθήματα. Η ικανότητα να χαίρεσαι σαν παιδί με τα μικρά, να εκπλήσσεσαι και πάντα να μαθαίνεις με ανοικτή καρδιά. Να πονάς πολύ αλλά το επόμενο λεπτό να το ξεχνάς και να το συγχωρείς. Να ονειρεύεσαι και να διατηρείς την φαντασία σου αδάμαστη. Οι φόβοι σου να σβήνουν όταν κλείνουν τα παραμύθια με τους δράκους. Να κατανοείς ότι όλοι οι φόβοι μας, και στην ενήλικη ζωή, είναι εξίσου γελοίοι με τους δράκους των παραμυθιών. Ότι απλά χρειάζεται να κλείσεις το συγκεκριμένο παραμύθι και να γράψεις εσύ την επόμενη ιστορία.

Καταλήγω ότι γύρω από δύο άξονες θα έπρεπε να περιστρέφεται για όλους μας η ουσία και η αθωότητα: Αγάπη και δημιουργία. Αγάπη σημαίνει μια πορεία προσωπική, αλλά καθόλου μοναχική. Μια πορεία σε συνάρτηση με τον εαυτό μας και τους γύρω μας, αλλά όχι σε ανταγωνισμό με όσους περπατάνε ή τρέχουν αγχωτικά γύρω μας. Να αγαπάς χωρίς να συγκρίνεις και να αγαπάς παρόλο που οι άλλοι θα συγκρίνονται μαζί σου. Να αγαπάς προσφέροντας τον εαυτό σου και συγχωρώντας αυτούς που σε απογοητεύουν στα μικρά ή στα μεγάλα: Απαραίτητο αυτό για να διατηρήσεις καθαρή την καρδιά σου.

Δεύτερος άξονας, η δημιουργία. Να κρατάς το μυαλό σου ζωντανό, καθαρό και παραγωγικό. Δηλαδή να ζεις δυναμικά και ενεργά, με διάθεση θετική. Η ζωή δεν μας δίνεται απλά, πρέπει να την διεκδικήσουμε και να την τιμήσουμε, να της δώσουμε αξία, την αξία μας. Πρέπει να βρούμε ή να δημιουργήσουμε τις ασχολίες που μας γεμίζουν, πρέπει να γνωρίσουμε καλά τον εαυτό μας και τις ανάγκες του και τα ταλέντα του και να φροντίσουμε να λειτουργούν θετικά σε συνδυασμό τα δύο. Να κατανοήσουμε ότι έχουμε όλοι πολλά ταλέντα και ικανότητες, τα οποία όμως μπορούν να μας παρασύρουν. Πρέπει συνεχώς να σταματάμε την φρενώδη πορεία μας και να ρωτάμε τον εαυτό μας αν τα πράγματα τα οποία κάνουμε μας ευχαριστούν, σε ποιο βαθμό, αν μας ευχαριστούν όλα. Θέλουμε να κάνουμε κάτι άλλο για το οποίο δεν υπάρχει χρόνος; Αναθεώρηση, ανακατανομή του χρόνου μας πρέπει να γίνεται συνεχώς. Ας μην μπερδευόμαστε με τα όνειρα άλλων ανθρώπων, ας ξεκαθαρίσουμε μέσα μας ποια είναι τα δικά μας και με πείσμα να τα κυνηγήσουμε. Ακόμα και αν τα όνειρά μας δεν ταυτίζονται με τα όνειρα των πολλών. Το όνειρο κάποιου να γίνει πολιτικός ή να γίνει πλούσιος δεν είναι το δικό μου όνειρο και ούτε θα έπρεπε να γίνει. Το δικό μου όνειρο μπορεί να είναι να ζήσω για πάντα δίπλα από την θάλασσα, να ερωτευθώ ένα ψαρά, να διαβάζω ποίηση και να γράφω βιβλία. Και άσχετα αν το διαβάζετε και χαμογελάτε για την χαζή μου επιλογή, το όνειρό μου για μένα είναι σημαντικό και κινητήριός μου δύναμη.

Είμαι λοιπόν σε αυτό το παραδεισένιο καφέ, που φέρει το υπέροχο όνομα του Αιγαίου, και σκέφτομαι την ανακατανομή του χρόνου μου για την καινούρια χρονιά, την αναζήτηση της ουσίας. Κατάφερα να πείσω τον εαυτό μου να αρνηθεί κάποιες δεσμεύσεις επαγγελματικές για του χρόνου για να μπορέσω να αναπνεύσω και να αναδιοργανωθώ. Θέλω χρόνο, πιο πολύ ελεύθερο χρόνο για να κάνω τα πράγματα που με ευχαριστούν. Επιστροφή στα λίγα, επιστρο-φή στην ουσία. Στόχος μας θα έπρεπε να είναι να φύγουμε από αυτή την ζωή (γιατί αυτό μοιραία θα συμβεί) έχοντας διατηρήσει όσο το δυνατό περισσότερη από την αθωότητα με την οποία ήλθαμε προικισμένοι. Κάτω από αντίξοες συνθήκες. Η ζωή είναι το παιχνίδι που προσπαθεί με χίλιους τρόπους να αφαιρέσει από εμάς την αθωότητα με την οποία μας προίκισε ο Θεός. Η υποχρέωσή μας προς αυτήν την τεράστια προίκα που μας δόθηκε είναι να αγωνιστούμε να την διατηρήσουμε. Διατηρώντας γερό μυαλό (με αναζήτηση του μέτρου -ούτε η αργία, ούτε η υπερκόπωση είναι σωστές λύσεις) και καθαρή καρδιά. Εύχομαι για όλους μας με την καινούρια χρονιά να γίνει η αρχή για μια καινούρια ζωή. Απολογούμαι σε όσους, χωρίς να το γνωρίζετε, σας κατέταξα στις κατηγορίες που ανέφερα πριν. Αν σας παρηγορεί, εσχάτως κατέταξα και τον εαυτό μου εκεί μαζί σας. Ας αγωνιστούμε όλοι, ω συνοδοιπόροι στον λάθος δρόμο, να βγούμε.

Κάθομαι εδώ και βλέπω τα ψαροκάϊκα να βγαίνουν, τα πλοιαράκια να μεταφέρουν τον κόσμο στο απέναντι νησί κάτω από ήχους περιπλανώμενων μουσικών (το ακορντεόν ταιριάζει πολύ στα κύματα του Αιγαίου, ανακαλύπτω), τους γλάρους να πετούν, ενίοτε δελφίνια να εμφανίζονται στιγμιαία με τρομερή ηρεμία στην επιφάνεια του νερού. Εύχομαι η φύση να με συγχωρέσει που χαλώ την αρμονία της κρατώντας τον φορητό υπολογιστή μου και θορυβώντας με τα πλήκτρα του. Δεν ξεχνιέμαι, όμως. Το ονειράκι μου για τον ψαρά και την ποίηση ισχύει. Δεν θέλω να αφήσω την ζωή να με πα-ρασύρει.

Το δικό σας;

Κεραμωτή, Καβάλα, 2009

Μέσα σε αυτή την μοναδική για το αρχαίο θέατρο της Σαλαμίνας βραδιά εγκιβωτίζονται όλες οι σημαντικές του στιγμές: Το 1952 που ο Καραγιώργης αρχίζει τις ανασκαφές, τα ίδια χρόνια που ο Σεφέρης γράφει για την Σαλαμίνα και περπατά στην παραλία της αναπολώντας την Σκάλα της Σμύρνης, τα ίδια χρόνια που βράζει το καζάνι του αγώνα της ΕΟΚΑ. Αιώνες πριν ο Ονήσιλος, βασιλιάς της αρχαίας Σαλαμίνας, αγωνίζεται στο ίδιο σημείο ενάντια στους βάρβαρους και τους προδότες. Αιώνες πριν φτάνει στο ‘γυρογιάλι’ ο Τεύκρος, κουβαλώντας το δράμα της εξορίας του και τον χαμό του αδελφού του στις πλάτες του, όπως φτάνουν αργότερα στο ίδιο άθλιο και επικίνδυνο λιμάνι, το 1878, οι πολιτισμένοι Άγγλοι κατακτητές κουβαλώντας στα μπαγκάζια τους το μελλοντικό δικό μας δράμα.

Όλες τραγωδίες που παίχτηκαν στο αρχαίο θέατρο της Σαλαμίνας. Το 1974 θα παιχθεί εκεί και η εισβολή. Τα είχε πει ο Σεφέρης στην Ελένη του:

αν είναι αλήθεια

Πως κάποιος άλλος Τεύκρος, ύστερα από χρόνια,

ή κάποιος Αίαντας ή Πρίαμος ή Εκάβη

ή κάποιος άγνωστος, ανώνυμος που ωστόσο

είδε ένα Σκάμαντρο να ξεχειλάει κουφάρια,

δεν το ‘χει μες στην μοίρα του ν’ ακούσει

μαντατοφόρους που έρχουνται να πούνε

πως τόσος πόνος τόση ζωή

πήγαν στην άβυσσο

Για ένα πουκάμισο αδειανό για μιαν Ελένη

Είχε δίκαιο ο Σεφέρης, ο μαντατοφόρος που κανείς μας δεν ήθελε ήλθε τελικά το καλοκαίρι του 1974 και έφερε τα νέα για τον ματωμένο Σκάμανδρο. Το αρχαίο θέατρο της Σαλαμίνας έγινε και πάλι τόπος τραγωδίας, τόπος κακών μαντατοφόρων.

Θέλει ταλέντο να μπορείς να αφουγκραστείς στην ησυχία ενός άδειου θεάτρου τις τραγωδίες που ανέβηκαν εκεί επί αιώνες. Θέλει να αγαπάς το θέατρο και τις πέτρες του. Να μπορείς να μείνεις στις κερκίδες, λίγο ακόμη, όσο χρειαστεί, να περάσει ο μεσαίωνας και να’ ρθει η αναγέννηση. Το μάθαμε πια αυτό από την ιστορία και την ζωή: Οι μεσαίωνες πάντα τελειώνουν και όταν έρχεται η αναγέννηση που πάντα έρχεται- είναι λαμπρή. Θέλει να μπορείς να μείνεις ζωντανός στην σκηνή και να περιμένεις σαν χαρακτήρας αρχαίου δράματος τον δεύτερο μαντατοφόρο.

Η παράσταση, άλλωστε, δεν τελείωσε ποτέ στο αρχαίο θέατρο της Σαλαμίνας και εμείς δεν λείψαμε ποτέ από εκεί. Μας έφερε ο Τεύκρος μετά τον Τρωικό πόλεμο και μας φύτεψε. Εκεί. Μέσα στις πέτρες. Παντού στα διαζώματα. Σε κάθε σειρά. Και είμαστε πολλοί -επίμονοι, αχόρταγοι, ακούραστοι- φιλοθεάμον κοινό. Κατά καιρούς, στις επιτυχίες, χειροκροτάμε και στα δύσκολα μαζευόμαστε πιο κοντά και γευόμαστε τον αέρα της θάλασσας, απαγγέλλουμε από μέσα μας στίχους τραγωδιών που ξέρουμε απ’ έξω και περιμένουμε να ξαναχειροκροτήσουμε. Έναν Αισχύλο που θα παρουσιάσει και απόψε την ήττα των Περσών λόγω του μοιραίου λάθους της ύβρεώς τους. Έναν Αίαντα ακόμη του Σοφοκλή -η Σαλαμίνα, άλλωστε, του ταιριάζει πολύ. Μια Ελένη του Ευριπίδη δίπλα μας να κάθεται ο Σεφέρης και να σιγοψιθυρίζει με τον ηθοποιό αυτά που επανέλαβε στη δική του Ελένη.

ες γην εναλίαν Κύπρον ου μ’ εθέσπισεν

οικείν Απόλλων, όνομα νησιωτικόν

Σαλαμίνα θέμενον της εκεί χάριν πάτρας.

Δεν θα φύγουμε αν η παράσταση δεν ολοκληρωθεί. Δεν θα δεχθούμε να φύγουμε πριν έλθει η κάθαρσις. Όπως την περιγράφει ο Αριστοτέλης στην Ποιητική και όπως την υπόσχεται ο Σεφέρης στην Σαλαμίνα της Κύπρος.

Θα περιμένουμε τα βράδια στις πέτρες του θεάτρου της Σαλαμίνας μαζί με τον Σεφέρη. Μαζί με τον Μάρκο Αντώνιο Βραγαδίνο και τον Ονήσιλο και θα είναι και οι δύο νέοι, αρτιμελείς και ωραίοι, παρά τους ακρωτηριασμούς και τα βασανιστήρια. Θα περιμένουμε μαζί με τον ίδιο τον Τεύκρο, να μπει κάποια στιγμή από την είσοδο, λαχανιασμένος αλλά χαρούμενος, ο δεύτερος μαντατοφόρος. Αυτός που ο δρόμος του ήταν μακρύς.

Ο ποιητής, που ξενιτεύτηκε βίαια από την Σμύρνη το 1922 για να ξαναβρεί το θαύμα της μόνο στην Κύπρο την δεκαετία του πενήντα, μας το είπε και αυτό. Θα είναι μακρύς ο δρόμος. Αλλά φοβερό, όταν τελικά έλθει, το μήνυμα…

Ναι όμως ο μαντατοφόρος τρέχει

κι όσο μακρύς κι αν είναι ο δρόμος του, θα φέρει

σ’ αυτούς που γύρευαν ν’ αλυσοδέσουν τον

Ελλήσποντο

Το φοβερό μήνυμα της Σαλαμίνας.

Το καλοκαίρι του 1974, όταν εισέβαλε στην Κύπρο ο Τουρκικός στρατός, κάθε αρχαιολογική έρευνα στο χώρο της Σαλαμίνας διακόπηκε. Τραγική συνέπεια της εισβολής υπήρξε η λεηλασία του υποστατικού ανασκαφής του Τμήματος Αρχαιοτήτων, όπου φυλάγονταν έγγραφα και αρχαιολογικό υλικό. Η Γαλλική αρχαιολογική αποστολή επίσης δεν είχε πρόσβαση στο δικό της υποστατικό ανασκαφής όπου φυλάσσονταν τα έγγραφα, τα σχέδια, οι φωτογραφίες και τα ευρήματα από τις ανασκαφές στη Σαλαμίνα.

Η παράνομη και καταστροφική δραστηριότητα των κατοχικών δυνάμεων δεν περιορίστηκε με την εισβολή του 1974. Το 1999 το Πανεπιστήμιο της Άγκυρας, παραβιάζοντας διεθνείς συνθήκες και εισηγήσεις, οργάνωσε αρχαιολογικές έρευνες στην Σαλαμίνα υπό την διεύθυνση του Καθ. Coskun Ozguner. Ο Ozguner διεξήγαγε μεγάλης κλίμακας ανασκαφές σε όλη την έκταση του αρχαιολογικού χώρου με την μορφή δοκιμαστικών τομών. Ο Ozguner ήθελε να βρει κάποιο σημείο στο οποίο θα αποκαλύπτονταν αμέσως εντυπωσιακά ευρήματα. Επικεντρώθηκε σε ένα κτίσμα Ρωμαϊκής περιόδου, πιθανόν μια έπαυλη (villa) με λουτρά, η οποία βρίσκεται στα δυτικά του Γυμνασίου. Το Τμήμα Αρχαιοτήτων έχει καταγγείλει την πιο πάνω παράνομη δραστηριότητα στην UNESCO και έχει πάρει μέτρα για να επικριθεί το Πανεπιστήμιο της Άγκυρας.

Στοιχεία από το Γραφείο Τύπου και Πληροφοριών

στην Ιωάννα Χατζηκωστή

Η Αθηνά Χατζή, πέρα από μια νέα και πολλά υποσχόμενη συγγραφέας, είναι μια προσωπικότητα πολύ ισχυρή μέσα στην ήρεμη ευγένειά της και πολύ απλή μέσα στην τρομακτική πολυπλοκότητά της. Με κατανόηση για την ανθρώπινη φύση, ένα μικρό σαρκασμό για τα ποταπά ανθρώπινα και την απαραίτητη ανοχή. Περιέργως και με τρόπο χαριτωμένο, μέσα στον κυκεώνα της σημερινής κοινωνίας, η Αθηνά διατηρεί πάντα την αθωότητα του πρώτου σοκ μπροστά στην ανθρώπινη κακία. Και μια ουσιαστική σοβαρότητα που της επιτρέπει τον αυτοσαρκασμό και την ανατροπή σάπιων ιδεών και καταστάσεων. Ξεκίνησε την πορεία της από τον Θέρμο Αιτωλίας, το μέρος που μέχρι και σήμερα την ξεκουράζει πραγματικά, για να περιδιαβεί την Αμερική και να καταλήξει στην Αθήνα, γνωρίζοντας ότι πατρίδα μας είναι στην πραγματικότητα η παιδική μας ηλικία.

Συζητώντας μαζί της γίνεσαι φίλη της, γιατί τελικά τις φιλίες δεν τις καθορίζουν τα χρόνια-αντιθέτως τα χρόνια μπορεί καμιά φορά και να μας απομακρύνουν. Τις φιλίες τις καθορίζουν οι κοινές αξίες, οι ταυτόσημοι κώδικες και οι ωραίοι στόχοι- τα δύσκολα και ανεκτίμητα εύγε: Η ενσυνείδητη πορεία προς κάποιου είδους τελείωση που μετατρέπει αγνώστους σε πραγματικούς φίλους.

Η ενασχόληση σας με την λογοτεχνία πώς προέκυψε και ποιες ανάγκες σας εξυπηρετεί; Πώς συνδυάζεται ή πώς συμπληρώνει την ενασχόλησή σας με την επιστήμη σας;

Η συγγραφή προέκυψε από την αγάπη μου για το διάβασμα κυρίως και ύστερα από την αγάπη μου για το γράψιμο. Πάντοτε με συνάρπαζε η διαδικασία της ανάγνωσης, η ανέλπιστη χαρά να βιώνεις πάθη, έργα και ημέρες ανθρώπων μη πραγματικών που θα μπορούσαν κάλλιστα να είναι πραγματικοί. Επιπλέον, η ικανότητα του συγγραφέα να δημιουργεί μια νέα πραγματικότητα, που, όση ώρα διαρκεί η ανάγνωση του βιβλίου, είναι πιο πραγματική από την ίδια την πραγματικότητα, ενώ μετά χάνεται και μένει η ανάμνηση κι αν είσαι τυχερός αναγνώστης, μια-δύο καλές ατάκες που θα θυμάσαι. Η χαρά να ανακαλύπτεις νέους κόσμους, που ίσως δε θα πας ποτέ, νέες λέξεις, νέες έννοιες, μια νέα, πιο πλούσια και συνολικότερη εκτίμηση της πραγματικότητας.

Η συγγραφική μου ιδιότητα λειτουργεί συμπληρωματικά με την επιστήμη μου το δίχως άλλο. Εξάλλου η τέχνη εξ ορισμού είναι ένας τρόπος θεώρησης και ερμηνείας του κόσμου εξίσου σημαντικός με τον τρόπο της επιστήμης. Επειδή δε το επιστημονικό μου πεδίο εντάσσεται στις ανθρωπιστικές επιστήμες, συχνά και όχι κατ’ ανάγκην συνειδητά χρησιμοποιώ υλικό στα βιβλία μου, ενώ η άσκηση στην ακρίβεια του επιστημονικού λόγου σίγουρα έχει βοηθήσει τη λογο-τεχνική μου γλώσσα. Από την άλλη, η λογοτεχνία λειτουργεί ως αντίβαρο: Ο επιστημονικός λόγος και οι μέθοδοι της επιστήμης διέπονται από κανόνες συγκεκριμένους τους οποίους ακολουθεί κανείς με ευλάβεια. Η λογοτεχνία δίνει την δυνα-τότητα δημιουργικής χρήσης του λόγου, αφήνει πεδίο γόνιμο στην φαντασία και ερμηνεύει ενίοτε με μεγαλύτερη ενάργεια τα φαινόμενα του κόσμου των ανθρώπων.

Ποια θέματα σας απασχολούν όταν γράφετε; Ποια θέματα θέλετε να ανοίξετε στο κοινό σας;

Όσα ταλανίζουν τον άνθρωπο από πάντα: Η μοναξιά, ο θάνατος, ο έρωτας, η θέση του ανθρώπου στον σύμπαντα κόσμο. Ιδιαίτερα με απασχολεί η εξερεύνηση των αποχρώσεων του συναισθήματος. Με ενδιαφέρουν οι στιγμές κατά τις οποίες λαμβάνονται οι μεγάλες αποφάσεις, το μεγάλο ναι ή το μεγάλο όχι, για να θυμηθώ τον Αλεξανδρινό, και πάντοτε επιδιώκω οι ήρωές μου να βρίσκονται μπροστά σε μεγάλα διλήμματα, και να πράττουν αναλόγως. Με ενδιαφέρουν οι συνέπειες των ανθρωπίνων δράσεων και η διάρκεια ή μη των ανθρωπίνων σχέσεων. Πάνω από όλα με απασχολεί η έννοια της απώλειας, από την απώλεια των αγαπημένων έως την απώλεια ταυτότητας του ατόμου. Αυτή είναι η μεγαλύτερη λαχτάρα και αγωνία μου. Η κατάλυση της ψευδαίσθησης έτσι κι αλλιώς του «για πάντα» που όμως όταν το ευαγγελίζεσαι ή όταν σου προσφέρεται ακούγεται αληθινό. Μέσα από τα θέματά μου προσπαθώ να απαντήσω στα θεμελιώδη των ερωτημάτων για το βίο μου που συμβαίνει άπαξ: Η λογοτεχνία λειτουργεί και ως πρόβα για κα-ταστάσεις που ίσως δεν θα βιώσω ποτέ, αλλά αναμετριέμαι με το ενδεχόμενο και τις συνέπειές του.

Ποια είναι η θέση της τέχνης γενικότερα αλλά και της λογοτεχνίας ειδικότερα, σε καιρούς κυνικούς, όπως είναι οι μέρες που ζούμε, που δεν εκτιμούν πια όσο θα έπρεπε τους ποιητές και τους λογοτέχνες;

Είναι πιο αναγκαία από ποτέ. Καιρός χωρίς ποιητές είναι χαμένος καιρός. Δεν είναι η εποχή της μεγάλης λογοτεχνίας, δεν είναι η εποχή των μεγάλων συγκυριών. Εξακολουθεί όμως να είναι εποχή που χαρακτηρίζεται από συγκινήσεις, μεγάλες και μικρές, κι αυτές οφείλει να αποτυπώνει κτήμα ες αιεί η τέχνη του λόγου, έμμετρου και πεζού.

Μπορεί η τέχνη να μας καθαρίσει από τις μικρότητες της ζωής και να μας εξαγνίσει; Με ποιο τρόπο;

Η τέχνη είναι η μέγιστη παραμυθία, καταφυγή και κάθαρση, με την αριστοτελική έννοια. Δεν μπορεί να αλλάξει την ανθρώπινη φύση, μπορεί όμως να μας εκπαιδεύσει στην επιδίωξη του ωραίου, με τη διττή αρχαιοελληνική έννοια του «καλός καγαθός»: Στην ομορφιά ως ηθική στάση. Μπορεί να αποτελέσει ανάπαυλα από μια καθημερινότητα που δεν είναι κατ’ ανάγκην τραγική ή ανυπόφορη, είναι συνήθως ανιαρή και ισοπεδωτική. Μπορεί να προσφέρει τις εξάρσεις εκείνες που ενδέχεται να στερούμαστε στον «πραγματικό» μας βίο, να μας «αναγκάσει» να μετρηθούμε με τα ελλείμματά μας και εν τέλει να τα βρούμε λιγότερα από ό,τι πιστεύαμε.

Μπορούμε με την λογοτεχνία ως τρόπο ζωής να αλλάξουμε τη ζωή μας, ζώντας την τέχνη όχι μόνο διαβάζοντας ή γράφοντας την, και ίσως και κάποτε τον κόσμο;

Μπορούμε να «σημαδέψουμε ένα νησί», για να παραφράσω το στίχο του Ελύτη, όπου θα χωράνε τα διαβάσματα και τα όνειρά μας, οι μνήμες και τα τοπία των παιδικών μας χρόνων, αυτά που εντυπώνονται ανεξίτηλα. Δυστυχώς, δεν πιστεύω ότι αρκεί η τέχνη για να αλλάξει η ζωή μας, ούτε συνεπώς η τέχνη του λόγου. Μπορούμε να βρούμε απαντήσεις, την αίσθηση ότι κάποιος αφουγκράζεται και τα πλέον ασήμαντα των παθών μας και περιγράφει και τα πλέον τετριμμένα των παθημάτων μας. Ο κόσμος μετασχηματίζεται και μαζί και η τέχνη του. Η λογοτεχνία αποτυπώνει μετασχηματισμούς και αναπλαισιώνει πράγματα φαινομενικά ασύνδετα κάποτε. Δεν γράφουμε για ν’ αλλάξουμε τον κόσμο, γράφουμε για να διευρύνουμε τα όριά του. Καταθέτουμε τον οβολό μας στην κοινή ανθρώπινη εμπειρία, ελπίζοντας ότι το μήνυμά μας θα ταξιδέψει μαζί με τους ήρωές μας. Διαβάζουμε δε για να πεισθούμε ότι δεν είμαστε οι μόνοι πάσχοντες άνθρωποι, ότι είναι κοινός τόπος ο πόνος για το ανθρώπινο γένος, κοινή και η ανακούφισή του. Γράφουμε και διαβάζουμε για να διορθώσουμε τα κακώς κείμενα του έτσι κι αλλιώς ατελούς κόσμου.

Ανήκετε σε μια γενιά τριαντάρηδων που μεγάλωσε λιγότερο ρομαντικά από ότι οι προηγούμενες γενιές, με λιγότερη επαφή στο σύνολό της και λιγότερη εκτίμηση για την λογοτεχνία. Βλέπετε ελπίδα για αυτή την γενιά, πέρα από τις μονάδες, στο σύνολό της; Πώς θα επιβιώσει αυτή η γενιά «αλογοτέχνητη και άτεχνη»;

Οι σημερινοί τριαντάρηδες είναι γενιά μεταιχμιακή, εξ ου και αιχμηρά ισοπεδωτικοί απέναντι στο βίο και τις προοπτικές τους. Το σύνολο με την παρα-δοσιακή έννοια δεν υφίσταται.

Χαρακτηριστικό θεμελιώδες της μετανεωτερικότητας την οποία βιώνουμε κατά μια θεώρηση είναι ο κατακερματισμός. Οι σημερινοί τριαντάρηδες είναι η γενιά που επένδυσε όσο καμία στην μόρφωση και στην πράξη απογοητεύτηκε.

Λειτουργούμε ως μονάδες και στην άμυνά μας πολλές φορές γινόμαστε επιθετικοί. Είμαστε μια γενιά σίγουρα όχι ρομαντική, που όμως είχε την πολυτέλεια να περάσει την δεκαετία των 20 αναλογιζόμενη τις προοπτικές της. Αργήσαμε να ωριμάσουμε, δεν ήμασταν προετοιμασμένοι για την ισοπέδωση, ούτε για το συμβιβασμό, ούτε καν για την σύμβαση που είναι ο βίος των ανθρώπων. Πέσαμε ορμητικά στο κυνήγι του αιώνιου και καταλήξαμε να λατρεύουμε το εφήμερο. Σιγά-σιγά αρχίζει να διαφαίνεται ο προσανατολισμός μας. Δεν είναι τυχαίο ότι πλην ελαχίστων εξαιρέσεων, μόλις τώρα αποκτά φωνή η γενιά μας στην ελληνική λογοτεχνία.

Επιβιώνει δε ο καθένας με τους τρόπους του: Υποχωρώντας ή ανυποχώρητοι, πάντως στο τέλος όλοι επιβιώνουμε και μετράμε απώλειες, αποχαιρετάμε και καλωσορίζουμε, και μόνο ότι έχουμε το κουράγιο να το κάνουμε, με κάνει αισιόδοξη για τον μετέπειτα βίο της γενιάς μας. Δεν είμαστε αδιάφοροι απέναντι στην τέχνη, αναζητούμε αγωνιωδώς την τέχνη εκείνη που θα κατορθώσει να μας συγκινήσει βαθιά σε ένα κατά τα λοιπά άνυδρο τοπίο.

Η Αθηνά Χατζή γεννήθηκε τον Νοέμβριο του 1975 στον Θέρμο Αιτωλίας. Σπούδασε αρχαιολογία και ιστορία της τέχνης στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, καθώς και αρχαιολογία και ανθρωπολογία στο Πανεπιστήμιο Μπέρκλεϊ των ΗΠΑ, του οποίου αναγορεύθηκε διδάκτωρ το 2004. Διδάσκει ανθρωπολογία στην Αρχιτεκτονική Σχολή του Πανεπιστημίου Πατρών, αρχαιολογία στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο και Ιστορία της Τέχνης στο Ανοικτό Πανεπιστήμιο Κύπρου. Κατά περίσταση, μεταφράζει κείμενα κυρίως των κοινωνικών επιστημών, γράφει, διαβάζει και διασχίζει τον Ατλαντικό κατά το δοκούν. Έχουν κυκλοφορήσει μέχρι τώρα δύο βιβλία της: Η Ελεγεία της Σαπουνόφουσκας και La Sagrada Familia. Μια πιο προσωπική φωνή της μπορείτε να αφουγκραστείτε στο

www.edoeinaitotaxidi.blogspot.com

Παρόλο που είχε βρει τους τρόπους της λοιπόν, η Λένα μπούχτιζε. Μερικές φορές απλώς μπούχτιζε. Και τότε δεν την έσωζε ούτε η μυωπία, ούτε η αλαλιά. Τότε έπιανε μολύβι και χαρτί κι έγραφε. Όταν δεν είχε τι να διαβάσει ή να ακούσει του κόσμου τούτου, η Λένα έγραφε πράγματα αλλόκοτα ενός άλλου κόσμου. Έγραφε ιστορίες με τέρατα και φυτά θηριώδη, που άπλωναν σάρκινα κλαδιά σαν πλοκάμια και τύλιγαν ασφυκτικά όποιον βρισκόταν στο διάβα τους. Εκείνη πάντα είχε ρόλο πρωτεύοντα στις ιστορίες της: Ρόλο Θεάς-ρυθμιστή, δημιουργού, υπερήρωα σε συσκευασία κοριτσάκι, ούσα η ίδια άτρωτη σε αντίθεση με τους σπαρασσόμενους άλλους των ιστοριών της. Κι όσο μεγάλωνε, τόσο πιο ζοφερές γίνονταν οι ιστορίες της, τόσο πιο αθώοι οι θυσιασμένοι, τόσο πιο αδυσώπητοι οι θύτες, τόσο πιο καταλυτική η δική της παρουσία στην έκβαση των ιστοριών. Κι αφού πνιγόταν στο αίμα αθώων και φχαριστιό-ταν μακελειά από το τίποτα, έσκιζε χίλια κομματάκια τα γραπτά της κι έβγαινε πάλι στην κουζίνα όπου κάθονταν όλοι οι της οικογενείας ζαβλακωμένοι σε παράταξη αθωότητας μπροστά στην τηλεόραση, με ύφος θριάμβου όχι ότι το πρόσεχε κανείς όχι ότι είχαν προσέξει την απουσία της.(απόσπασμα από το βιβλίο La Sagrada Familia)

Στέαρ

Στον Nίκο Eγγονόπουλο

H πλάστιγξ κλίνει εκεί που προτιμάμε

Kατά την ερμηνεία που της δίνουμε

Kάθε φορά που επιτυγχάνουμε στα ζάρια.

Kαι ιδού που επιτυγχάνουμε και πάλι

Aφού τα ζάρια πέσαν στην κοιλιά μιας γυναικός

Mιας γυναικός γυμνής και κοιμωμένης

Kατόπιν κολυμβήσεως στην άμμο.

Aυτή η γυναίκα καθώς λεν οι θρύλοι

Eίχε το θάρρος να περάση μοναχή της

Γυμνή με στέαρ των κολυμβητών στο σώμα

Mια θάλασσα πλατειά και φουσκωμένη

Aπό τους στεναγμούς του γλυκασμού πολλών αγγέλων.

Ανδρέας Εμπειρίκος

Ο ποιητής, ο θεωρητικός του υπερρεαλισμού, ο ψυχαναλυτής και ο φωτογράφος Ανδρέας Εμπειρίκος δεν είναι μια εύκολη περίπτωση ανθρώπου για να τον καταλάβεις. Ούτε και τότε, που δεν βρήκε πολλή κατανόηση, ούτε και τώρα. Βρίσκεται ακόμη και σήμερα σε μια ιλλιγιώδη πορεία, εν μέρει μοναχική, και σίγουρα τρομακτική για τα απλά μυαλά, για τα επιφανειακά συναισθήματα, για την πεπατημένη μη φιλοσοφημένη καθημερινότητά μας.

Του χρωστάμε την «Οκτάνα», την ιδανική πολιτεία που κατασκεύασε για μας, το καταφύγιό μας. Την κατασκεύασε, μαθαίνω, σε μια φάση μεγάλης κατάθλιψης, όταν προσπαθούσε απεγνωσμένα να επαναπροσδιορίσει τον στόχο του, ως ποιητή και ως ανθρώπου. Η «Οκτάνα» του γίνεται, λοιπόν, κάτι περισσότερο από την ιδεατή πολιτεία που αναζητούμε όσοι αναζητούμε. Γίνεται ο καλύτερος εαυτός μας που επιδιώκουμε.

Μιλήσαμε με τον γιο του, Λεωνίδα, σε μια επίσκεψή του στην Κύπρο, στο ομώνυμο καφέ στην καρδιά της παλιάς Λευκωσίας, για να ανακαλύψουμε ότι τελικά η «Οκτάνα» δεν βρίσκεται ούτε εκεί στα στενά μιας πόλης, καμιάς πόλης, αλλά μέσα μας. Μιλήσαμε με τον Λεωνίδα για την υπέροχη πορεία ενός ανθρώπου με πολλά συναισθήματα, λαμπρό μυαλό και ατελείωτες περιπλανήσεις, μια πορεία που δεν έχασε ποτέ τον προσανατολισμό της. Και που ίσως τελικά να έφτασε στον προορισμό της που δεν ήταν άλλος από «τ’ άστρα».

Τρία πράγματα χρωστάμε στον Εμπειρίκο: Την «Οκτάνα» ως καταφύγιο, «τ’ άστρα» ως προορισμό και την τόλμη του ως το καύσιμο. Με αυτά, ας πορευτούμε και εμείς – την μεγάλη ή την μικρή πορεία μας.

Να ξεκινήσουμε με την ανακάλυψη ενός ενδιαφέροντος αρχείου που εντοπίσατε τα τελευταία χρόνια και που είναι και η αφορμή για την επίσκεψή σας αυτή στην Κύπρο. Μαθαίνουμε για γράμματα, χειρόγραφα και άλλες σημαντικές μαρτυρίες για την ζωή και το έργο του Εμπειρίκου που θα έρθουν σύντομα στο φως. Ποια είναι τα σημαντικότερα στοιχεία που προστίθενται σε αυτό που ήδη έχουμε σχηματίσει στο μυαλό μας για τον ποιητή και εν μέρει για τον άνθρωπο Ανδρέα Εμπειρίκο;

Σημαντικότατο καινούριο στοιχείο που ήρθε στο φως όταν ανακαλύψαμε το χαμένο αυτό αρχείο του ήταν το χειρόγραφο κείμενο της διάλεξης που έδωσε το 1935 ο Ανδρέας Εμπειρίκος στην Λέσχη Καλλιτεχνών. Ξέραμε για την διάλεξη αλλά δεν είχε διασωθεί το κείμενο. Με την ανεύρεση του χειρογράφου αποκτήσαμε το ζητούμενο θεωρητικό υπόβαθρο για την εισαγωγή του υπερρεαλισμού στην Ελλάδα. Ανακαλύψαμε ότι ο υπερρεαλισμός του Ανδρέα Εμπειρίκου δεν ήταν ένας υπερρελισμός απολίτικος. Αντιθέτως. Μάθαμε περισσότερα, δηλαδή, για να κατανοήσουμε το είδος του υπερρεαλισμού που εισήγαγε ο Εμπειρίκος στην Ελλάδα, εντοπίζοντας την «ποιητική» του και την ιδεολογική διάσταση που της έδωσε. Ανακαλύψαμε επίσης ότι ήταν το 1932-33 που γνώρισε τελικά τον Μπρεττόν και τον υπερρεαλισμό στο Παρίσι, και όχι νωρίτερα όπως πιστεύαμε μέχρι τώρα.

Ο υπερρεαλισμός και η θεωρία του ήταν κάτι που επηρέασε γενικότερα την ζωή του Εμπειρίκου, όχι μόνο την τέχνη του. Ο υπερρεαλισμός ως κοσμοθεωρία και αυτή η ανανέωση στην ζωή, στην τέχνη, στην σκέψη, στην ηθική που πρέσβευε τον άγγιξε πολύ και σε πολλούς τομείς. Τι θα λέγατε για αυτό;

Ναι, ο υπερρεαλισμός τον επηρέασε σε όλες τις εκφάνσεις της ζωής του. Άλλαξε άρδην την ζωή του. Αφού γνώρισε τον υπερρεαλισμό αποφάσισε να μην δημοσιεύσει τίποτα από τα παλιά του έργα. Και είχε μια συλλογή ήδη έτοιμη στο τυπογραφείο τότε, της οποίας την έκδοση διέκοψε. Την διακόπτει για να βγει συνειδητά και προγραμματικά ως υπερ-ρεαλιστής.

Είμαστε τώρα 34 χρόνια μετά τον θάνατο του Εμπειρίκου. Τι θα λέγατε ότι προσκόμισε ο πατέρας σας στην ποίηση και την τέχνη γενικότερα (ασχολήθηκε και με την φωτογραφία);

Δεν μπορώ να απαντήσω εύκολα. Στην ποίηση εκόμισε την απελευθέρωση του στίχου, μαζί με τον Σεφέρη. Με διαφορετικό τρόπο ο καθένας αλλά και οι δύο πολύ συνειδητά. Με την Υψικάμινο λοιπόν ανοίγει με τολμηρό τρόπο αυτόν τον δρόμο. Η γλώσσα της Υψικαμίνου που διαφέρει από την γλώσσα των άλλων συλλογών είναι επίσης κάτι πολύ σημαντικό. Ο Εμπειρίκος ήταν δημοτικιστής. Όσο προχωράει μακριά από τον μεγαλοϊδεατισμό τόσο η γλώσσα του φέρνει στην δημοτική. Με τον υπερρεαλισμό όμως και την Υψικάμινο έρχεται και συνδυάζει διάφορα πρόσωπα της γλώσσας. Δημιουργεί μια μεικτή γλώσσα με πολλά καθαρευουσιάνικα στοιχεία που σοκάρει. Λειτουργεί έξω από την νόρμα της εποχής που είναι αυτή την περίοδο η δημοτική.

Πάντα έξω από την νόρμα… Κατά την γνώμη μου, το άλμα του υπερρεαλισμού στην Ελλάδα, γιατί περί άλματος επρόκειτο, ήταν το μεγαλύτερο που έγινε ποτέ στην ελληνική ποίηση. Υπήρξαν και άλλες «στροφές», αλλά αυτό ήταν «άλμα».

Ένα μεγάλο άλμα ήταν ο Καβάφης, ένα άλλο ήταν ο Σεφέρης και ένα άλλο ο Εμπειρίκος και όσοι το συνέχισαν.

Η τόλμη με την οποία αντιμετώπισε και εισήγαγε τον υπερρεαλισμό αλλά και την ψυχανάλυση νομίζετε ότι δικαιώθηκε;

Ζώντος του ιδίου, καθόλου. Σε στενό κύκλο φίλων, ναι δικαιώθηκε. Πολλοί τον αναγνώρισαν, ο Εγγονόπουλος, ο Ελύτης, ο Σαχτούρης και άλλοι. Ένας στενός κύκλος, που έγινε στενότερος τα χρόνια της γερμανικής κατοχής. Τότε διοργάνωνε συναντήσεις στο σπίτι του κάθε Πέμπτη, τότε που οι άνθρωποι είχαν ανάγκη να συνευρίσκονται περισσότερο. Το σπίτι του ήταν πολύ ζωντανό εκείνα τα χρόνια.

Πώς προσλαμβάνετε την εικόνα του ποιητή, κυρίως, εσείς σήμερα; Αυτή η άρνηση που συνάντησε σε δύο μεγάλες αγάπες του, την ποίηση και την ψυχανάλυση και εναντίον της οποίας έδωσε μάχες τον βρίσκει σήμερα δικαιωμένο;

Η αλήθεια είναι ότι ο υπερρεαλισμός στην Ελλάδα έχει ταυτιστεί με το δίδυμο Εμπειρίκος-Εγγονόπουλος. Σε όλες τις ανθολογίες έτσι παρουσιάζεται ο υπερρεαλισμός και αυτό καθόρισε τα πράγματα. Ήταν πολύ καλοί φίλοι οι δύο τους, είχαν και αυτή την λογοτεχνική συνάφεια αλλά ήταν και δύο πολύ διαφορετικές προσωπικότητες.

Η ψυχανάλυση και η ποίηση λειτούργησαν σαν συγκοινωνούντα δοχεία για τον Ανδρέα Εμπειρίκο; Συνδέει την αυτόματη γραφή με το φροϋδικό όνειρο, για παράδειγμα.

Τα τρία βασικά στοιχεία της ιδεολογικής του πορείας αρχίζουν να συνυφαίνονται κάποια στιγμή. Η αγάπη του για την ψυχανάλυση αρχίζει κάπου το 1925 στο Λονδίνο, εκεί σπούδασε φιλοσοφία. Μετά συναντήθηκε με τους Γάλλους υπερρεαλιστές και τέλος γνώρισε τον μαρξισμό και απέρριψε την μεγαλοϊδεάτικη βενιζελική ιδεολογία του πατέρα του. Παραιτήθηκε από τις οικογενειακές επι-χειρήσεις και καταλήγει μέσα από τα τρία αυτά στη δική του προσωπική ιδεολογία, την οποία και αποκρυστάλλωσε μετά την ομηρία του το 1944 από την ΟΠΛΑ. Πρόκειται για την απελευθέρωση της λίμπιντο και του έρωτα μέσα σε ένα ελευθεριακό πλαίσιο, το οποίο δεν θα διακατέχεται από τα συμπλέγματα τα οποία η ηθική είχε δημιουργήσει μέσω του «υπερεγώ» στον άνθρωπο. Όχι χωρίς την ηθική αλλά χωρίς τα συμπλέγματα. Η ψυχανάλυση, η ποίηση, η φωτογραφία, όλα τα ενδιαφέροντά του, είχαν την ίδια κατεύθυνση: Μια υπερρεαλιστική στάση ζωής.

Έχει παρέλθει η ανάγκη για «υπερρεαλισμό» όπως τον ορίζει πολλές φορές σε συνεντεύξεις και κουβέντες του ο Εμπειρίκος; Μήπως και πάλι διανύουμε μια φάση ντανταϊστικής αναρχίας και περιμένουμε το λυρικό μήνυμα κάποιου άλλου Μπρεττόν, όπως πολύ ωραία είχε ορίσει τα πράγματα ο Ανδρέας Εμπειρίκος;

Ναι, υπάρχει μια πολυδιάσπαση όλων των μέσων έκφρασης. Δεν είναι βασισμένη όμως αυτή η σημερινή αναρχία στην εξέγερση. Ο ντανταϊσμός γεννήθηκε από τις στάχτες του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου με σκοπό συγκεκριμένο: Την άρνηση των αξιών που προκάλεσαν την ανθρωποσφαγή. Σήμερα είναι η πρόσδεση της τέχνης σε μια καπιταλιστική λογική που δεν ξέρουμε σε ποια άγνωστη κατεύθυνση θα μας πάει. Άλλωστε η ίδια η έννοια της πρωτοπορίας σήμερα δεν μπορεί να είναι η ίδια με εκείνες τις δεκαετίες.

Βιογραφικό Ανδρέα Εμπειρίκου

1921-25 Εργάζεται στην οικογενειακή ναυτιλιακή εταιρία Byron Steamship Co Ltd του Λονδίνου όπου και σπουδάζει φιλοσοφία και φιλολογία.

1926-31 Ύστερα από διάσταση με τον πατέρα του πηγαίνει στο Παρίσι. Εκεί αποφασίζει να ασχοληθεί με την ψυχανάλυση. Κοντά στον Renι Laforgue, ιδρυτικό μέλος και πρώτο πρόεδρο της Ψυχαναλυτικής Εταιρίας Παρισίων, θα κάνει προσωπική και διδακτική ανάλυση. Γύρω στο 1929 γνωρίζει τον κύκλο των υπερρεαλιστών και μυείται στην τεχνική της αυτόματης γραφής τους.

1935 Δίνει διάλεξη «Περί σουρρεαλισμού» στην Λέσχη Καλλιτεχνών (Μάρτιος). Τυπώνεται η Υψικάμινος στις εκδόσεις «Κασταλία» σε 200 αριθμημένα αντίτυπα. Γνωριμία με τον Οδυσσέα Ελύτη, μαζί επισκέπτονται το σπίτι του ζωγράφου Θεόφιλου στην Mυτιλήνη. Αρχίζει να ασκεί ως επάγγελμα την ψυχανάλυση.

1944 Ο ζωγράφος και ποιητής Νίκος Εγγονό-πουλος κρύβεται στο σπίτι του. Τελειώνει την ιστορία Αργώ ή Πλους αεροστάτου. (31 Δεκεμβρίου).

Συλλαμβάνεται από την ΟΠΛΑ, περνά από ανάκριση και οδηγείται μαζί με άλλους ομήρους, που σχηματίζουν φάλαγγα, στο χωριό Κρώρα. Κοντά στη Θήβα ο Eμπειρίκος διαφεύγει και επιστρέφει στην Αθήνα εξαντλημένος.

1945 Αρχίζει να γράφει το μυθιστόρημα O Μέγας Aνατολικός. Τυπώνεται η Ενδοχώρα από τις εκδόσεις του περ. Τετράδιο

1948 Συμμετέχει στην πρώτη ελληνική ψυ-χαναλυτική ομάδα με τους Γ. Ζαβιτζιάνο και Δ. Κουρέτα. Πεθαίνει ο πατέρας του Λεωνίδας στην Γενεύη.

1949 Παρακολουθεί στην Ζυρίχη το Διεθνές Ψυχαναλυτικό Συνέδριο.

1950 Εκλέγεται μέλος της Ψυχαναλυτικής Εταιρίας Παρισίων.

1951 Διακόπτει την ψυχαναλυτική πρακτική. Τελειώνει στην Άνδρο το μυθιστόρημα Ο Μέγας Ανατολικός.Tο έργο αποτελείται από 1700 χειρόγραφες σελίδες στην πρώτη μορφή του. Θα συνεχίσει να το συμπληρώνει και να του προσθέτει νέα κεφάλαια ως το τέλος της ζωής του. Παρακολουθεί στο Άμστερνταμ το νέο Διεθνές Ψυχαναλυτικό Συνέδριο και λίγο αργότερα εγκαθίσταται στο Παρίσι.

1953 Επιστρέφει στην Ελλάδα.

1957 (Οκτώβριος) Γέννηση του γιού του Λεωνίδα.

1959-65 Γράφει τα περισσότερα ποιήματα των συλλογών Οκτάνα και Aι Γενεαί πάσαι ή Η σήμερον ως αύριον και ως χθες.

1960 Τυπώνονται τα Γραπτά ή προσωπική μυθολογία (1936-1946) από τις εκδόσεις

«Δίφρος».

1975 (3 Αυγούστου) Ο Ανδρέας Εμπειρίκος πεθαίνει στην Κηφισιά, σε ηλικία 74 ετών.

1976 Kυκλοφορεί το αφιέρωμα στον Aνδρέα Eμπειρίκο και τον ελληνικό υπερρεαλισμό του περιοδικού Hριδανός (αρ. 4, 1976).

1978 Tυπώνεται το σπουδαίο δοκίμιο του Oδυσσέα Eλύτη, Aναφορά στον Aνδρέα Eμπειρίκο («Eγνατία/Tραμ»).

1980 Δημοσιεύεται η Oκτάνα («Ίκαρος»).

Παράλληλα κυκλοφορεί και δεύτερος δίσκος με απαγγελίες του Eμπειρίκου από την συλλογή αυτή. «Kύκλος Eμπειρίκου»: σειρά ομιλιών στην Eταιρία Σπουδών Nεοελληνικού Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας της Σχολής Mωραΐτη, που δημοσιεύονται και στο Δελτίο της (αρ. 4, 1981). Eκδίδεται η Aργώ ή Πλους αεροστάτου με επιμέλεια του Δ. Kαλοκύρη από τις εκδόσεις «Ύψιλον/βιβλία».

1983 Kυκλοφορεί το βιβλίο του Γιώργη Γιατρομανωλάκη, Aνδρέας Eμπειρίκος. O ποιητής του έρωτα και του νόστου («Kέδρος»), που θέτει σε νέες βά-σεις την μελέτη του έργου του Eμπειρίκου. O ίδιος επιμελείται και την έκδοση της ποιητικής συλλογής: Aι γενεαί πάσαι ή H σήμερον ως αύριον και ως χθες («Άγρα»).

1984 Στον συλλογικό τόμο Ψυχανάλυση και Eλλάδα, επιμέλεια Θανάση Tζαβάρα, (Eταιρία Σπουδών Nεοελληνικού Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας της Σχολής Mωραΐτη, 1984) εξετάζεται ο ψυχαναλυτής Eμπειρίκος (και η ψυχαναλυτική πρακτική στην Eλλάδα κατά την περίοδο 1935-1950).

1990 Δημοσιεύονται οι δύο πρώτοι τόμοι του μυθιστορήματος O Μέγας Ανατολικός (επιμέλεια Γ. Γιατρομανωλάκης, εκδόσεις «Άγρα»). Το έργο ολοκληρώνεται σταδιακά σε οκτώ τόμους ως το 1992.

1991 Στο Kέντρο Georges Pombidou (Παρίσι) γίνεται αφιέρωμα στους Έλληνες Yπερρεαλιστές με ομιλίες και έκθεση ντοκουμέντων για τον Eμπειρίκο μιλούν οι J. Bouchard, A. Σκαρπαλέζου, N. Bαλαωρίτης και ποιήματά του διαβάζουν οι Gisele Prassinos και Blaise Gautier.

1995-59 Tην πενταετία αυτή τυπώνονται, πάντα από τις εκδόσεις «Άγρα», σε επιμέλεια Γ. Γιατρομανωλάκη το ποίημα EΣ-EΣ-EΣ-EΡ Pωσσία (1995), το πεζό Zεμφύρα ή Tο μυστικόν της Πασιφάησ (1998) και μαζί οι δύο ομιλίες Nικόλαος Εγγονόπουλος ή Tο θαύμα του Ελμπασσάν και του Βόσπορου και Διάλεξη για τον Νίκο Εγγονόπουλο (1999). Aκόμη, δημοσιεύονται ανέκδοτα ποιήματα στο περ. O πολίτης (αρ. 57-59, 1998) με σχόλια του Γ. Γιατρομανωλάκη.

Πηγή: http://www.embiricos2001.gr

Πολλές φορές στην Κύπρο μας πιάνει το παράπονο. Ότι ο τόπος είναι μικρός και μας πνίγει. Ότι άλλαξαν τα πράγματα πολύ τα τελευταία χρόνια και δεν αναγνωρίζουμε το μεταπολεμικό κράτος στο οποίο μεγαλώσαμε. Δεν αναγνωρίζουμε τα μέρη στα οποία κάποτε, όχι τόσο παλιά, ήταν στημένα τα τσαντίρια. Βλέπουμε τάσεις ωχαδελφισμού, αδιαφορίας, νεοπλουτισμού που μας πληγώνουν. Μας απαγοητεύουν. Υπάρχει μια κίνηση προς την ύλη και ένα είδος σνομπισμού, ή έστω συγκαταβατικής ανοχής, προς το πνεύμα. Το πνεύμα που δεν αποδίδει, που δεν εξαργυρώνεται εύκολα σε μεγέθη υλικά, και άρα δεν μπορεί ποτέ να είναι η οδός προς την ευτυχία.

Και μέσα-μέσα κάποιες λίγες ξεχωριστές μέρες, τυχαίνει στην ζωή μας, αν έχουμε τα αυτιά μας και την ψυχή μας ανοικτά, να ακούσουμε τον Κυριάκο Χαραλαμπίδη να απαγγέλλει το ποίημα του Το Μίζαρον. Ο Χαραλαμπίδης είναι ένας από τους λαμπρότερους ποιητές στον ευρύτερο Ελληνικό χώρο. Γράφει πολλά χρόνια, με συνέπεια και με επίπεδο που πια τον έχουν καταξιώσει διεθνώς. Ίσως διεθνώς πλην της Κύπρου, που αρέσκεται να τρώει τα λαμπρά παιδιά της γιατί δεν μπορεί να ανεχθεί το γεγονός ότι κάποιοι θα ξεχωρίσουν μοιραία. Τα τελευταία χρόνια, ευτυχώς για μας, ο Χαραλαμπίδης διδάσκεται στα σχολεία.

Ο Χαραλαμπίδης δεν γράφει πάντα στην διάλεκτο αλλά όταν το κάνει, όπως με Το Μίζαρον, αναδεικνύει την τραγικότητα μιας διαλέκτου με απίστευτη ιστορία, αρχαίο ελληνικό «πορίζιν» και καταβολές πολλών και διαφορετικών κατακτητών. Ακριβώς, γιατί η διάλεκτός μας φέρει την τραγικότητα της ιστορίας μας. Μια τραγικότητα την οποία ο Χαραλαμπίδης εντοπίζει με ταλέντο πηγαίο όπως εκείνο των λαϊκών μας ποιητών και ένα πάθος που μόνο Η Εννάτη Ιουλίου του Μιχαηλίδη έχει καταφέρει να παρουσιάσει.

Τότες, ο Αρχιεπίσκοπος εψήλωσεν το δειν του

στον ουρανόν, τζι’ εφάνησαν τα μμάδκια του κλαμένα,

εφάνην πως επόνησεν που μέσα στην ψυσιήν του,

τζι’ είπεν τα τούν’ τα δκυο λόγια με δκυο σιείλη καμένα:

“Θεέ, που νάκραν δεν έσιεις ποττέ στην καλωσύνην,

λυπήθου μας τζιαι δώσε πκιον χαράν στην Ρωμιοσύνην.”

Τζι’ ετρέξασιν τα ‘δρώματα απού το πρόσωπόν του,

απού του ήλιου την πολλήν την καψερήν την αύραν

τζι’ εβάλαν την συρτοθηλειάν ευτύς εις τον λαιμόν του

τζιαι τζιει πκιον ετελειώσασιν τα κάστια που ταύραν

Ψέματα, ξεχνώ τον Μόντη και την ορμή του διαλεκτικού του στίχου.

Χρόνια, σκλαβκιές ατέλειωτες

τομ πάτσον τζιαι τον κλώτσον τους.

Εμείς τζαμαί:

Ελιές τζιαι τερατσιές πάνω στον ρότσον τους.

Κι έπειτα Το Μίζαρον

Μένω με συγκλονισμό σε αυτό το μίζαρον. Στη φορεσιά που ετοιμάσαμε για την ψυχή μας αλλά μας την έκλεψαν. Χωρίς να τους είναι χρήσιμη, χωρίς να ξέρουν καν πως να την χρησιμοποιήσουν. Στο μόνο πραγματικά πολύτιμο που μας πήραν. Όχι την ψυχή μας, την φορεσιά της, που την τιμούμε όσοι τιμούμε και την ψυχή μας.

Ο Κυριάκος Χαραλαμπίδης «ποιεί ποιήματα» από εννιά χρονών. Πλησιάζει με συστολή σαν φοιτητής στην Αθήνα τον Βρεττάκο και εκδίδει με έρανο φίλων του την πρώτη του συλλογή. Σήμερα βρίσκεται σε μια φάση ωρίμανσης και αυστηρότατης απόσταξης της ουσίας. Έμαθα από αυτόν και την απόσταξή του ότι και στην κόλαση να είσαι αν έχεις ταλέντο και πιστεύεις σε αυτό θα επιβιώσεις. Ότι μόνο τον πρώτο στίχο μας δίνει ο Θεός, όχι τα υπόλοιπα. Τα υπόλοιπα; Με τον ιδρώτα του προσώπου μας.

Η ποίηση του Χαραλαμπίδη ανήκει σε όλους μας. Όχι μόνο στον ίδιο. Και είναι ο πολιτισμός μας και το μέλλον μας. Είναι η υπόσχεση της συνέχειας στην δημιουργία, και όχι απλά την διατήρηση, του πολιτισμού μας.

Η Κύπρος άλλωστε έπλασε τον Χαραλαμπίδη. Σε μεγάλο βαθμό, η εισβολή και το τραγικό αίσθημα που μας άφησε έπλασε τους ποιητές μας, κατά τον ίδιο. Γιατί «μόνο τραγικοί άνθρωποι μπορούν να αγγίξουν υψηλές κορυφές» και η ποίηση είναι, χωρίς αμφιβολία, μια από τις υψηλότερες. Η τραγωδία που «για να καταγραφεί δεν θέλει συναίσθημα αλλά αίσθημα» πλάθει τον ποιητή. Και γίνεται τελικά ο ποιητής «ο τραγικός που στέκεται όρθιος και αντιμέτωπος με Τον Θεό». Τον ίδιο Θεό που του δίνει τον πρώτο στίχο.

Με τον Χαραλαμπίδη και Το Μίζαρον, την ποίησή του γενικά και την γνωριμία του, πήρα θάρρος για τον ρόλο μας εδώ. Τι κάνουμε στην Κύπρο; Φυτοζωούμε απλά ως κομμάτι ξεχασμένο του Ελληνισμού -από όλους και από τον εαυτό μας- σε μια άκρη, στην ύστατη πέτρα, στην τελευταία γωνιά, αναμένοντας τους κατακτητές που θα έρθουν ή που θα τους καλέσουμε να μας απαλλάξουν από την ευθύνη; Να μας λυτρώσουν ίσως από την πλήξη; Φυτοζωούμε μέχρι να εξαφανιστούμε ως είδος, ως το περίεργο είδος που είμαστε ή γινόμαστε;

Τελικά, όχι. Είμαστε εδώ -σε αυτήν την άκρη την μικρή που μας πνίγει συχνά- και παράγουμε πολιτισμό. Ποιούμε ποιήματα. Κάνουμε ποίηση.

Ποίηση μόνο είναι κείνο που απομένει, κατά τον Ελύτη. Και έχει δίκαιο. Το τέλος των λαών έρχεται με το τέλος των πολιτισμών. Το τέλος των λαών ίσως τελικά να έρχεται με το τέλος της ποίησης.

Άρα τίποτα δεν έχει ακόμη χαθεί. Είμαστε εδώ, ζωντανοί και ακμαίοι -ελιές τζιαι τερατσιές-, και γράφουμε ποιήματα για την φορεσιά της ψυχής μας. Υψηλοτάτη έννοια το μίζαρον.

Για να το πούμε απλά, η φορεσιά της ψυχής μας είναι η Ποίηση.

Το μίζαρον της μάνας του ποιητή. Και εμείς το έχουμε ακόμη.

στην Ιωάννα Χατζηκωστή

Ο Χρήστος Λεοντής, ο συνθέτης που μελοποίησε μερικούς από τους σημαντικότερους Έλληνες ποιητές όλων των εποχών και επένδυσε με ήχους υπέροχους τα λόγια τους, δεν μιλά πολύ. Δεν μιλούσε ποτέ πολύ. Τα λίγα του λόγια είναι ανθρώπινα, απλά και με μεγάλη αγάπη για τον άνθρωπο, τον κάθε άνθρωπο. Η ψυχή του είναι ανοικτή προς όλους και όλα, μεγάλα ή μικρά. Τον χαρακτηρίζει η απλότητα ενός ανθρώπου που γνώρισε το Μέγα, μέσα από την τέχνη του και την τέχνη των ανθρώπων με τους οποίους δούλεψε και συγκλονίστηκε από αυτό.

Μιλώντας του κανείς, βλέπει ότι το μεγαλείο της Τέχνης και του Ανθρώπου κρύβεται τελικά στην απλότητα και από εκεί μας κοιτάζει κατάματα για να μας θέτει πάντα το ερώτημα: Υπάρχει το Μέγα ή μόνο το Έντιμο; Μήπως το μόνο τελικά Μέγα είναι το Έντιμο; *

Θέλετε να μας μιλήσετε γι’ αυτήν την ανάγνωση που δίνει ο μουσικός, την καινούργια δικιά του ανάγνωση σ’ ένα κείμενο, θεατρικό εργο ή ποίημα, το οποίο μελοποιεί και πώς θέλει αυτή η ανάγνωση να ακουμπήσει τον κόσμο; Υπάρχει, βλέπετε και αυτή η ευθύνη που φέρει κάποιος που προσφέρει μια καινούργια ανάγνωση ενός αγαπημένου έργου στον κόσμο.

Να σας πω εξαρχής ότι κώδικες σε αυτή την διαδικασία δεν υπάρχουν, κατά τη δική μου εκτίμηση. Αν υπήρχανε, θα τους χρησιμοποιούσα ο ίδιος για να αποφύγω όλη αυτήν την αγωνία την εκ του μηδενός κάθε φορά, το εκ του μηδενός ξεκίνημα κάθε φορά που καλούμε να γράψω μουσική σ’ ένα αρχαίο δράμα, για παράδειγμα. Τι προσπαθώ να κάνω εγώ, έτσι χωρίς κώδικα; Αυθαίρετα το έχω ονομάσει «λαϊκή συνείδηση». Ψάχνω δηλαδή να αισθανθώ, έρχομαι εγώ κάτω από την σκηνή, παρακολουθώ την σκηνή απάνω, σκέφτομαι τι προσδοκώ, τι θα ήθελα, τι φαντάζομαι, ότι αυτό θα μου δημιουργούσε όλη αυτή την αισθητική χαρά που αναμένω, δηλαδή γίνομαι θεατής του ίδιου μου του εαυτού. Όταν γράφω, οτιδήποτε που έχει σχέση με το θέατρο, το βλέπω σαν να είναι τελειωμένο. Το ακούω τελειωμένα. Βλέπω, δηλαδή, προσπαθώ να φανταστώ, τους ηθοποιούς να παίζουν αυτό το έργο και ακούω ήχους. Φυσικά πριν από το ανέβασμα του έργου, θα διαβάσεις για τον συγγραφέα, θα διαβάσεις αν μπορείς και περισσότερα έργα του για να δεις το ιδεολογικό του στίγμα, θα μιλήσεις με τον σκηνοθέτη, θα μιλήσεις με τους άλλους συντελεστές, τον σκηνογράφο, αυτόν που κάνει τα κοστούμια, τον μεταφραστή, τους ηθοποιούς. Άλλωστε, το θέατρο είναι μια δουλειά συνόλου, που ο καθένας εναποθέτει στην τράπεζα, ας πούμε, το δικό του ταλέντο, την δική του εμπειρία τη δική του γνώση. Και αυτό χτίζεται πέτρα την πέτρα.

Εγώ τις περισσότερες φορές τη μουσική μου για τις παραστάσεις στο θέατρο την γράφω. Δηλαδή πηγαίνω σε πρόβες. Παρακολουθώ τα πράγματα και τις δοκιμές από την αρχή αρχή. Από την ώρα που οι ηθοποιοί είναι καθισμένοι στις καρέκλες, δεν έχουν σηκωθεί ακόμη, που διαβάζουν. Διαβάζω κι εγώ μαζί τους. Πολλές φορές μου δημιουργεί ερεθισμό και ένα λάθος που θα κάνει ένας ηθοποιός. Το πώς θα αντιδρά. Πολλές φορές μάλιστα τους αφήνω, ιδιαίτερα στο αρχαίο δράμα, στον Αριστοφάνη κυρίως, όταν περάσει ένα επεισόδιο και φτάσει η ώρα του χορικού, πλέον, μέχρι να γράψω, τους λέω «τραγουδήστε ότι θέλετε, αν σας διευκολύνει». Πολλές φορές αυτό με βοηθάει γιατί διαισθάνομαι το ένστικτο πια των ηθοποιών, γιατί, για παράδειγμα, βρίσκουν το άλφα δημοτικό τραγούδι και όχι το βήτα. Δηλαδή βλέπω την αίσθησή τους, ας πούμε, βλέπω πού αυτή τους οδηγεί και βλέπω και από την άλλη μεριά το «πώς» αυτό, πώς η κίνηση που θα προέλθει από αυτό που λένε, πώς ζωντανεύει ένα κείμενο, ένα θεατρικό κείμενο, πάνω στη σκηνή. Δηλαδή είναι πολλά τα πράγματα που σε κάνουν σιγά σιγά να διαμορφώσεις μια συγκεκριμένη νότα.

Είχατε την τύχη να μελοποιήσετε έργα μεγάλων ποιητών. Πώς βιώσατε αυτήν την εμπειρία σας και την επαφή σας με την ποίηση, και πώς αντιλαμβάνεστε την σχέση μεταξύ μουσικού, ποιητή και κοινού;

Οι ποιητές που προσπαθώ τόσα χρόνια να επικοινωνήσω μαζί τους είναι πολλοί. Πρώτα πρώτα είναι οι αρχαίοι: Ευριπίδης, Σοφοκλής, Αισχύλος, Αριστοφάνης. Μετά, στους νεότερους δικούς μας ας πούμε, ο Ρίτσος. Σε μεταφράσεις ο Νερούδα, ο Λόρκα, λέω έτσι πιο ενδεικτικά ονόματα μεγάλων ποιητών. Στις επιλογές αυτές σε οδηγεί η αισθητική σου αναζήτηση και η φιλοσοφική σου αναζήτηση, για το τι ρόλο παίζει ένα τραγούδι στη ζωή μας. Δηλαδή τραγούδια υπάρχουνε και για να διασκεδάζει κανείς και για να χορεύει, είτε να χορεύει πάνω στο τραπέζι είτε κάτω από το τραπέζι και για να τραγουδάει και για να ντύνει όλες τις εκφράσεις της ζωής του, γιατί υπάρχουνε τραγούδια, νανουρίσματα, τραγούδια της δουλειάς, τραγούδια του θανάτου, τραγούδια του γάμου, δεν υπάρχει έκφραση της ζωής που να μην τραγουδιέται. (Φαίνεται ότι είναι η ανάγκη του ανθρώπου να εκφραστεί μέσα από τον ήχο.) Και βρίσκει κάθε φορά κανείς, όταν είναι σε μια έξαρση συναισθηματική, τον τρόπο να αρθρώσει και ποιητικό λόγο και μουσικό λόγο. Φυσικά πρέπει να έχει υπόψη του κανείς ότι απευθύνεται σε έναν κόσμο, ο οποίος κόσμος μπορεί να είναι οποιουδήποτε πνευματικού επιπέδου, χαμηλού ή υψηλού. Εκεί ακριβώς είναι η δυσκολία το να φέρεις ας πούμε, να καταφέρεις να συναντήσεις όλους τους ανθρώπους, που έρχονται με διαφορετική προέλευση ο καθένας.

Νομίζω πως αν υπάρχει μια δύναμη στον ποιητικό λόγο, που αυτή εκφράζεται με ισχυρότατες εικόνες, με ισχυρότατα συναισθήματα, με καταστάσεις που δεν αφορούν στον ποιητή αλλά αφορούν στο κοινωνικό σύνολο, ότι τότε είναι ένα ισχυρότατο κίνητρο για τον συνθέτη να μπορέσει και ο ίδιος να δημιουργήσει πράγματα, και να καταφέρει να επικοινωνήσει με το κοινό του.

Ας μείνουμε λίγο στον Ρίτσο. Πώς γνωριστήκατε μαζί του;

Με το Γιάννη Ρίτσο γνωρίστηκα τη μέρα που πρωτοβγήκα σαν μουσικός το 1963, στην πλαταϊκή μας συναυλία που είχαμε κάνει με το Λοΐζο στο θέατρο Ακροπόλ. Συγκεκριμένα στις 12 του Μάρτη 1963. Ήταν η πρώτη μας συναυλία εκεί πέρα και είχε έρθει σαν ακροατής ο Ρίτσος και ο Βρεττάκος. Ήταν δυο ποιητές που αγαπούσα και θαύμαζα και μάλιστα έχω και κάπου μια φωτογραφία, από την ημέρα εκείνη με το Ρίτσο.

Όταν μελοποιούσατε το «Καπνισμένο Τσουκάλι» του Ρίτσου, φανταστήκατε την τεράστια απήχηση που έχει σήμερα;

Την ώρα που το μελοποιούσα δεν σκεφτόμουνα τι απήχηση θα έχει. Ήταν μια έκφραση δική μου, που συμβάδιζε αν θέλεις με την ανάγκη έκφρασης του ίδιου του λαού. Το «Τσουκάλι» για μένα ήτανε αυτό που έκανε ο κόσμος τότε στην κατάληψη της Νομικής Σχολής το Φλεβάρη του 1973. Ο κόσμος περνούσε από κει πέρα και άλλος πετούσε τσιγάρα μέσα, άλλος σάντουιτς, ας πούμε, στα παιδιά που ήταν εσώκλειστοι στο Πανεπιστήμιο. Είχα κατέβει κι εγώ κι αμέσως βρέθηκα σε μια τέτοια έξαρση συναισθηματική και φόρτιση που σχεδόν αμέσως, το ίδιο βράδυ κιόλας, ήρθα εδώ και είχα μελοποιήσει ήδη το μισό.

Και μάλιστα δύο τρεις μέρες μετά, κατά την διάρκεια των γεγονότων, είχα συμμετάσχει σε ένα συλλαλητήριο, έχασα τα παπούτσια μου, μας κυνήγαγε η αστυνομία από δω, ρόπαλα από τη μια από την άλλη. Κάπου κατέληξα στην οδό Αθηνάς, ήτανε πια όλη η Αθήνα αστυνομοκρατούμενη, και εκεί απέναντι στη Βαρβάκειο, ήτανε ένα καρότσι με καφάσια εκεί πέρα παρατημένο, και μπήκα μέσα στο καρότσι, έριξα κάτι καφάσια από πάνω μου, μέχρι να περάσει η μπόρα. Φεύγοντας από κει κατέληξα στην Πλάκα σε μια μπουάτ, που τραγουδούσε ο Γιώργος ο Ζωγράφος. «Χρυσό βαρέλι» το λέγανε. Μπαίνω μέσα, καμιά πενηνταριά παιδιά ήτανε, με πρησμένα μάτια απ’ τα δακρυγόνα και με παρακάλεσε λοιπόν ο Ζωγράφος, μου λέει «παίξε κάτι δικό σου». Στο μυαλό μου εκείνη τη στιγμή μου ‘ρθε να παίξω αυτά τα κομμάτια. Εκεί είναι η πρώτη εκτέλεση του έργου όπου έπαιξα το ένα συνέχεια απ’ τ’ άλλο χωρίς διακοπή, σαν ένα τραγούδι, και τελειώνοντας δεν χειροκρότησε κανείς. Και γυρίζω έτσι σιγά σιγά και βλέπω, ήταν αγκαλιασμένα τα παιδιά κι έκλαιγαν κι έκλαψα κι εγώ μαζί τους, αυτή ήταν η πρώτη εκτέλεση.

Θα μας μιλήσετε για τη νέα σας δουλειά, την πρώτη μελοποίηση του ποιήματος «Πρωινό άστρο» του Γιάννη Ρίτσου;

Αυτή τη στιγμή δεν έχω να πω και πολλά πράγματα, γιατί είναι ατελείωτο. Δηλαδή τώρα προσπαθώ, να δουλέψω ίσως από τα τρυφερότερα πράγματα που έχω διαβάσει, το «Πρωινό άστρο» του Ρίτσου, που είναι γραμμένο για την κόρη του, για ένα μωρό, κι από κει μέσα περνάει μια ολόκληρη ιδεολογία ο Ρίτσος, για έναν άνθρωπο που αντικρίζει πρώτη φορά τον κόσμο, έναν κόσμο όπως εκείνος τον είχε αντιληφθεί τότε, και έναν κόσμο που οραματιζότανε ο ίδιος. Άλλα ζούσε, άλλα οραματιζότανε. Μέσα από την ματιά ενός πατέρα που τον έχει συνεπάρει η γέννηση του δικού του παιδιού και κάθε παιδιού. Γιατί το ποίημα ξεφεύγει από τη σχέση του πατέρα προς το νεογέννητό του και προχωρεί τα πράγματα πολύ πιο πέρα. Αυτή η μελοποίηση θα είναι και η συνεισφορά η δική μου φέτος, που γιορτάζεται το έτος Ρίτσου.

Όταν ξεκινούσατε, τι αναμένατε να κερδίσετε από την μουσική και τώρα τόσα πολλά χρόνια μετά τι είναι το σπουδαιότερο που κερδίσατε σαν άνθρωπος με την ενασχόληση αυτή με την μουσική τέχνη και, στο τέλος της ημέρας, με αυτήν την πνευματικότητα όλη με την οποία ήρθατε σε επαφή;

Δεν περίμενα τίποτα εγώ, ούτε ήξερα, ούτε με ενδιέφερε. Όταν είναι κανείς νέος δε σκέφτεται πως θα ζήσει αν θα βγάλει λεφτά ή δεν βγάλει λεφτά για να τρώει και να παντρευτεί, για να κάνει ένα σπίτι. Είχα την τρέλα του κάθε νέου, ας πούμε της εποχής. Αυτό που με ενδιέφερε ήταν να γράφω τραγούδια, να γράφω μουσική, γιατί έκανα κάποιες απόπειρες από μικρός. Από έντεκα δώδεκα χρονών επειδή έψελνα στην εκκλησία, μου έρχονταν και άλλαζα τις ψαλμωδίες. Τις έκανα για δύο τρεις φωνές και είχα ένα δύο φίλους που ήτανε κι αυτοί ψάλτες και τους έλεγα θα κάνεις αυτή τη φωνή εσύ, αυτή εσύ κ.λ.π. κι αρχίζαμε και κάναμε ένα μικρό τρίο, ας το πούμε. Μετά μπήκα στο Γυμνάσιο, εκεί στο σχολείο πρωτάκουσα πιάνο και είπα να γίνω μουσικός να γράφω μουσική. Τίποτα άλλο δεν περίμενα.

Πήγα να μάθω την τεχνική της μουσικής κι ήμουνα τυχερός γιατί συνεργάστηκα στη ζωή μου μ’ ένα σωρό ανθρώπους, ό,τι πιο αξιόλογο, με τον Κουν, με τον Τσαρούχη, με τον Μυταρά, με τον Φωτόπουλο, με την Συνοδινού με τον Κατσέλη, με τον Χατζηδάκη, τη Ζωζώ τη Νικολούδη, τη Ραλού Μάνου που χορογράφησα. Αισθάνομαι τυχερός γιατί όλο κι από κάτι έκλεβα απ’ τον καθένα. Με συγγραφείς όπως τον Καμπανέλη, τον Ντάριο Φω, στο Ρίτσο. Αυτό είναι μεγάλη επιτυχία, για έναν άνθρωπο που τ’ αυτιά του και το μυαλό του ήταν ανοιχτά να δεχτούν. Εγώ μικρός δε μιλούσα πολύ, σχεδόν τίποτα, άκουγα, δεν έλεγα, άφηνα τους άλλους να μιλάνε. Άκουγα. Και σήμερα ακόμη αν δε μου απευθύνεις το λόγο δε μιλάω. Μ’ αρέσει ν’ ακούω τους ανθρώπους, ξέρω ότι μπορώ να πάρω πολλά πράγματα και από τον πιο ασήμαντο κοινωνικά άτομο, ας πούμε, ή από πλευράς παιδείας, δεν με ενδιαφέρει αυτό, βλέπω τους ανθρώπους σαν μια οντότητα σαν μια ύπαρξη που έχει το δικό του πρόσωπο, το δικό του χαρακτήρα, τη δική του συγκρότηση και από τον καθένα κάτι μπορείς να πάρεις κι αυτό εμένα μου αρκεί.

Ποιες είναι τώρα οι προσδοκίες και τα όνειρά σας;

Την υγεία μας να ‘χουμε πρώτα πρώτα, γιατί είναι ουσιαστικό, το να έχεις την διάνοιά σου σε εγρήγορση, που είναι προϋπόθεση να ‘σαι υγιής. Πολλά πράγματα θέλω να κάνω. Πρώτα απ’ όλα θέλω να εκδώσω όλη τη δουλειά μου απ’ το θέατρο, η οποία είναι όλη σχεδόν στο συρτάρι κι είναι τεράστιος όγκος. Με την μορφή που έχουν πάρει σήμερα η δισκογραφία είναι αρκετά δύσκολο. Πρέπει να βρω δηλαδή χρήματα, για να εκδώσω τα έργα μου. Αυτό είναι ένας στόχος πολύ ουσιαστικός. Θέλω να τελειώσω ένα μεγάλο έργο που έκανα του Γιάννη του Νεγρεπόντη το «Φυλάτε Θερμοπύλες» που από μικρός το δουλεύω, από νέος τέλος πάντων, και επειδή είναι ακριβό το ανέβασμά του κι εκεί χρειάζονται χρήματα. Αυτά προς το παρόν, επειδή είναι πολύ δουλειά αυτή με απασχολεί από το πρωί μέχρι το βράδυ.

Αν μπορούσατε να απευθυνθείτε σε ανθρώ-πους που θέλουν να ασχοληθούν τώρα με την τέχνη, οποιαδήποτε τέχνη, όχι μόνο με τη μουσική, τι θα τους συμβουλεύατε; Τι θυσίες πρέπει να γίνουν, για να μπορέσει κάποιος πραγματικά να αφιερωθεί σε μια τέχνη;

Σήμερα ειδικά που είναι οι κοινωνικοπνευματικές συνθήκες τέτοιες δεν ευνοούν τους ανθρώπους, τα νέα παιδιά ιδιαίτερα να ασχοληθούν με την τέχνη. Βέβαια ένας που θέλει δεν τον κρατάει τίποτα. Έχω λοιπόν να πω, σ’ αυτόν που δεν τον κρατάει τίποτα, να πλουτίσει τον εαυτό του με όσο μεγαλύτερη γνώση μπορεί γύρω από την τέχνη του, να γνωρίσει τις δυσκολίες και να πάρει την απόφασή του γνωρίζοντας οτιδήποτε και όχι από άγνοια. Δεν επιτρέπεται η άγνοια είτε η επαγγελματική του, αν θέλετε, κατάσταση ή ακόμη και η πνευματική του συγκρότηση. Δηλαδή συνειδητά να πάει να ακολουθήσει και να μελετήσει την τέχνη που θέλει και το τελευταίο ότι η ενασχόλησή του αυτή χρειάζεται μια καλογερίστικη τελείως αφοσίωση. Δεν έχει άκρη αυτό. Ένας άνθρωπος που τελειώνει μια σχολή στο Γυμνάσιο, μια σχολή στο Πανεπιστήμιο είναι Φυσικός, θα μάθει φυσική, παρ’ όλο που κι εκεί τα πράγματα εξελίσσονται, αλλά, μπορεί να κάνει τη δουλειά του. Εδώ, στο ζήτημα της τέχνης δεν υπάρχει το «τελειώσαμε». Δεν υπάρχει ούτε αρχή ούτε τέλος. Χρειάζεται μια καλογερίστικη αφοσίωση για να μπορέσει να αντεπεξέλθει στον προορισμό του. Κουράγιο λοιπόν και καλό ταξίδι.

Ελπίδα όσο υπάρχουν νέα παιδιά πάντα υπάρχει. Και μπορεί να είναι δύσκολες οι συνθήκες, όχι όμως αν συνειδητοποιήσει και ο νέος άνθρωπος ακόμη αλλά και οι μεγαλύτεροι, ότι ένα πιάτο φαγητό του αρκεί.

* Παράφρασή του: «Δεν υπάρχει το Μέγα. Υπάρχει μόνο το Έντιμο».

Φράση από την αυτοβιογραφία του Κύπριου Ζωγράφου, Σολωμού Φραγκουλίδη