Πρόκειται για ένα από τα πιο σημαντικά βυζαντινά μνημεία του τόπου μας, ένα από τους δέκα ναούς που ανακυρήχθηκαν από την Ουνέσκο ως μνημείο παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς. Το Παλαιχώρι, χωριό με βυζαντινές καταβολές, εντοπίζεται σε γραπτές πηγές ήδη από το 1237, όταν γίνεται φέουδο αρχικά των Montbiliard και στην συνέχεια των Ιωαννιτών, του Στέμματος των Λουζινιάν, της Ελένης Grenier, των Οθωμανών και τέλος των Άγγλων. Κράτησε ζωντανή την ελληνικότητά του και διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στον απελευθερωτικό αγώνα του 1955-59.

Ο ναός της Αγίας Σωτήρας, κτίζεται και τοιχογραφείται κατά την Βενετοκρατία, περίοδο κατά την οποία το Παλαιχώρι γνωρίζει μεγάλη ακμή, αφού τότε ανεγείρονται και τοιχογραφούνται τα περισσότερα θρησκευτικά του μνημεία.

Ο ναός είναι κτισμένος στον χαρακτηριστικό τύπο του μονόκλιτου ξυλόστεγου ναού. Εκτός από τον κυρίως ναό, η στέγη του ναού καλύπτει επίσης την αψίδα στα ανατολικά και το προστώο σε σχήμα γάμμα, στα δυτικά και στα νότια.

Οι τοιχογραφίες στο εσωτερικό του ναού χρονολογούνται στην περίοδο της Βενετοκρατίας (1489-1571) και παρουσιάζουν έναν από τους πληρέστερους εικονογραφικά κύκλους αυτής της περιόδου στην Κύπρο: Το ιερό καταλαμβάνουν θέματα του ευχαριστιακού κύκλου, ενώ το εσωτερικό του ναού χωρίζεται σε δύο οριζόντιες ζώνες, όπου απεικονίζονται πάνω κυρίως ο χριστολογικός κύκλος και κάτω μεμονωμένοι άγιοι.

Ο εικονογραφικός κύκλος χαρακτηρίζεται από πληρότητα και άρτια οργάνωση. Η τέχνη των τοιχογραφιών αντανακλά τις καλλιτεχνικές τάσεις της εποχής με επιδράσεις από την Δύση, κυρίως από την Ιταλία, σε δευτερεύοντα σημεία των συνθέσεων και την σχετική αντίσταση του καλλιτέχνη στην κυπροαναγεννησιακή ζωγραφική που ακμάζει την ίδια περίπου εποχή στο Πελένδρι, στην Παναγία Ποδύθου, στον Λαμπαδιστή κ.α. Το πλούσιο εικονογραφικό πρόγραμμα είναι παλαιολόγειο και εμπλουτίζεται περαιτέρω με λεπτομέρειες, αρχιτεκτονήματα και τύπους που προέρχονται είτε από μικρογραφίες σε δυτικά χειρόγραφα, είτε από έργα τέχνης και τοιχογραφίες σε λατινικούς ναούς της Κύπρου.

Πρόκειται για καλλιτεχνικές αναζητήσεις και ανησυχίες που παρατηρούνται και σε άλλα μνημεία της περιόδου, όπως στον Τίμιο Σταυρό του Αγιασμάτη, στον Άγιο Μάμαντα στον Λουβαρά, στον Τίμιο Σταυρό στην Κυπερούντα κ.α.

Η παρουσίαση ενός ενδεικτικού αριθμού τοιχογραφιών από τον ναό σκοπό έχει να αναδείξει τα στοιχεία αυτά: Η σύνθεση της Θεοτόκου ως Κυρίας των αγγέλων στην αψίδα, παρουσιάζει την Θεοτόκο όρθια χωρίς το Βρέφος, με τα χέρια υψωμένα σε στάση δέησης ανάμεσα στους σεβίζοντες αρχαγγέλους, θέμα που παρουσιάζεται με πολλές ομοιότητες στον Λουβαρά (1495) και στην Γαλαταριά.

Η Κοινωνία και η Μετάληψη των Αποστόλων στον ημικύλινδρο της αψίδας ακολουθεί τον εικονογραφικό τύπο της κυπροαναγεννησιακής Παναγίας της Ποδύθου στην Γαλάτα, με την διπλή απεικόνιση του Χριστού. Στην περίπτωση του Παλαιχωρίου ο καλλιτέχνης απεικονίζει διπλά και τους μαθητές Του, σπάνιο εικονογραφικό στοιχείο, το οποίο παρουσιάζεται επίσης στη Γαλαταριά.

Στην καλλιτεχνική παραγωγή του Συμεών Αξέντη, που υπογράφει τις τοιχογραφίες του αγίου Σωζομένου το 1513 και της Θεοτόκου και αγίας Παρασκευής το 1514 στο χωριό Γαλάτα, εντοπίζονται πολλές ομοιότητες με τις τοιχογραφίες του Παλαιχωρίου, όπως στην Γέννηση του Χριστού και στην Έγερση του Λαζάρου, όπου ακολουθείται η ίδια εικονογραφία.

Οι τοιχογραφίες στο Παλαιχώρι παρουσιάζουν αρκετές εικονογραφικές και τεχνοτροπικές ομοιό-τητες με τα έργα του Φιλίππου Γουλ στον Αγιασμάτη και στον Λουβαρά. Σε σκηνές όπως η Σταύρωση, ακολουθούνται κοινοί εικονογραφικοί τύποι στην απόδοση του Εσταυρωμένου και των άλλων μορφών, ενώ στην σκηνή του Μυστικού Δείπνου ακολουθείται παρόμοια προοπτική απόδοση. Παρόμοια εικονογραφία παρουσιάζουν οι σκηνές του Εμπαιγμού, του Ελκομένου, του Επιταφίου Θρήνου, της Ανάληψης και της Πεντηκοστής. Στην σκηνή της Φιλοξενίας του Αβραάμ, παρά τα διαφορετικά αρχιτεκτονήματα του βάθους, ακολουθείται ανάλογη εικονογραφία.

Ομοιότητες ως προς την εικονογραφία και την τεχνοτροπία του Φιλίππου Γουλ εντοπίζονται επίσης και στις μορφές μεμονωμένων αγίων, όπως λ.χ. στην μορφή του Αποστόλου Παύλου και των άγιων Παρασκευής και Μαρίνας που εικονίζονται στον δυτικό τοίχο του ναού και απαντώνται πολύ συχνά μαζί και σε άλλους ναούς της Κύπρου. Οι μικροδιαφορές που παρουσιάζονται εντοπίζονται κυρίως στην έλλειψη χώρου. Όπως διαφαίνεται από την απεικόνιση του αγίου Μάμαντος, παρά τις τεχνοτροπικές ομοιότητες, ο άγιος απεικονίζεται και στα τρία μνημεία με εικονογραφικές πα-ραλλαγές.

Την σχέση του Φίλιππου Γουλ με το Παλαιχώρι υποδεικνύει μια εικόνα Άκρας Ταπείνωσης στο Μουσείο Παλαιχωρίου που προέρχεται από τον ναό της Χρυσοπαντάνασσας. Η εικόνα στην τεχνοτροπία του Φιλίππου Γουλ, φέρει την υπογραφή Φίλιππος. Η Άκρα Ταπείνωση στην εικόνα παρουσιάζει πολλές εικονογραφικές και τεχνοτροπικές ομοιότητες με την αντίστοιχη στην κόγχη της Προθέσεως του ναού, καθώς και με εκείνη του εικονιδίου που κρατά η αγία Παρασκευή στην παράσταση στον κυρίως ναό.

Δυστυχώς η καταστροφή της κτητορικής επιγραφής μας στέρησε τα ονόματα των δωρητών και του ζωγράφου, όπως και την χρονολογία. Από τα στοιχεία και τις συγκρίσεις που έχουν παρατεθεί πιστεύω ότι είναι καταφανείς οι σχέσεις των τοιχογραφιών του ναού της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος στο Παλαιχώρι με εκείνες του Φίλιππου Γουλ στον Αγιασμάτη (1494) και στον Λουβαρά (1495), στον οποίον αποδίδω τον ζωγραφικό διάκοσμο.

Τέλος, οι τοιχογραφίες στην εξωτερική πλευρά του δυτικού τοίχου (λιτή) χρονολογούνται στα 1612, σύμφωνα με επιγραφή στο υπέρθυρο της δυτικής εισόδου. Πρόκειται για τις παλαιότερες χρονολογημένες τοιχογραφίες της Τουρκοκρατίας στην Κύπρο και η απεικόνιση του Χριστού με τον Πρόδρομο στα δεξιά και της Θεοτόκου με τον Ιωάννη Θεολόγο στα αριστερά θυμίζουν γραπτό εικονοστάσιο.

Πρόκειται για τρίκλιτη βασιλική με υπερυψωμένο το μεσαίο κλίτος και εγκάρσιο κλίτος που δεν προεξέχει, η οποία στεγάζεται με σταυροθόλια. Το τετράγωνου σχήματος Ιερό του ναού διαμορφώνεται έμπροσθεν του κεντρικού κλίτους, πίσω από μεταβυζαντινό ξυλόγλυπτο τέμπλο και είναι υπερυψωμένο κατά τρεις βαθμίδες σε σχέση με τον κυρίως ναό. Το εικονοστάσιο, που χρονολογείται με επιγραφή 1884, αποτελείται από ζώνες δεσποτικών εικόνων, Δωδεκαόρτου και Αποστολικού και επιστέφεται με Εσταυρωμένο Λυπηρών. Όλες οι εικόνες που ευρίσκονται στον ναό σήμερα είναι του 19ου και του 20ού αιώνα και μεταφέρθηκαν πιθανότατα από άλλες λεηλατημένες εκκλησίες. Η εικόνα του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου, έργο του ζωγράφου Λεοντίου Ιερομονάχου του 1685, μεταφέρθηκε στις ελεύθερες περιοχές της Κύπρου από τους εκτο-πισμένους κατοίκους του χωριού και εκτίθεται στο Βυζαντινό Μουσείο ΙΑΜ στην Λευκωσία. Στο κέντρο του Ιερού σώζεται η αγία Τράπεζα του ναού με το ξύλινο μεγαλοπρεπές της κουβούκλιο και τα λειτουργικά ριπίδια. Επειδή δεν επιτρέπεται η πρόσβαση στο Ιερό είναι άγνωστο αν διατηρείται στην νότια πλευρά του το σπάραγμα της τοιχογραφίας με τη μορφή του αγίου Ιακώβου που υπήρχε πριν το 1974. Τον χώρο του Ιερού φωτίζουν με άπλετο φως τρία μεγάλα οξυκόρυφα παράθυρα στο κέντρο του ανατολικού τοίχου και δύο επάλληλα οξυκόρυφα παράθυρα στα νότια. Στην βόρεια πλευρά του Ιερού υπάρχει το διακονικό, μικρό ορθογώνιο δωμάτιο που συγκοινωνεί με θύρα με το βόρειο κλίτος.

Στον κυρίως ναό οι κιονοστοιχίες ανέχουν 2 γοτθικά τόξα στα βόρεια και νότια. Τα βόρεια και νότια μέτωπα των σταυροθολίων του υπερυψωμένου κεντρικού κλίτους φέρουν μονόλοβα οξυκόρυφα παράθυρα. Τον φωτισμό του ναού συμπληρώνουν επίσης οξυκόρυφο παράθυρο στον βόρειο τοίχο και δύο επάλληλα παράθυρα στα νότια: Τετράγωνο (κάτω) και οξυκόρυφο (άνω). Εκτός από τη θύρα του διακονικού στα ανατολικά και εκείνη του κεντρικού κλίτους στα δυτικά, υπάρχουν μία θύρα στα νότια και από μία θύρα σε κάθε τυφλό αψίδωμα στα βόρεια.

Στον ναό σώζεται η ξύλινη ναοσκευή η οποία χρονολογείται στον 18ο αιώνα (τέμπλο, προσκυνητάρια, επισκοπικός θρόνος, παγκάρι, άμβωνας, γυναικωνίτης, πολυέλαιοι). Στον πρώτο κιονα του βορείου κλίτους από δυτικά υπάρχει επιγραφή καθαγιασμού: «Επί Μακαριωτάτου/ Προέδρου Κυρηνείας/ Κ. Κυρίλλου Β΄. Δαπάνη Μαργαρόνας/ και των τέκνων/ Νοεμβρ. 21 1910».

Στην εσωτερική πλευρά του δυτικού τοίχου, πίσω από το παγκάρι, όπως εισέρχεται κανείς στον ναό, αριστερά, σώζονται σπαράγματα τοιχογραφιών στο οποίο διακρίνεται μετάλλιο αγίου και υποκάτω του σταυρός. Σπαράγματα τοιχογραφιών διασώζονται, επίσης, στην λίθινη θύρα που οδηγεί στον άμβωνα του ναού.

Στην εξωτερική πλευρά του δυτικού τοίχου υπάρχει εξωνάρθηκας που καλύπτεται με σταυροθόλια. Η δυτική όψη του ναού έχει είσοδο μόνο στο κεντρικό κλίτος, η οποία περιβάλλεται από γοτθικό περιθύρωμα. Στο υπέρθυρο του ναού υπάρχει τοιχογραφία του 19ου αιώνα και κάτω από αυτή διακρίνονται σπαράγματα μεσαιωνικών τοιχογραφιών. Βορείως της δυτικής εισόδου τα δείγματα τοιχογραφιών είναι ελάχιστα εν αντιθέσει με την νότια πλευρά της δυτικής όψης, στην οποία παρουσιάζονται σπαράγματα τοιχογραφιών από την σκηνή της Σταύρωσης ανάμεσα σε μορφές προφητών. Στη νότια πλευρά του προστώου δύο γοτθικά τόξα σχηματίζουν τυφλά αψιδώματα, στο ανατολικό εσωράχιο των οποίων υπάρχουν σπαράγματα τοιχογραφιών.

Στους χώρους του μοναστηριού μεταφέρθηκε αρχικά το νοσοκομείο της Κερύνειας κατά την πρώτη εισβολή της 20ής Ιουλίου 1974 μέχρι την κατάληψή του από τα Τουρκικά στρατεύματα κατά την δεύτερη εισβολή. Ο ναός ήταν σε λειτουργία μέχρι την Κυριακή 8 Ιουνίου 1975, όταν εκδιώχθηκε ο τελευταίος ιερέας του χωριού πατήρ Σάββας Χριστοφόρου μαζί με άλλους 1500 εγκλωβισμένους.

Η εκκλησία, όπως και το υπόλοιπο μοναστήρι, έχει κηρυχθεί από το Τμήμα Αρχαιοτήτων ως Μνημείο Β΄ Πίνακα Κ2/3.

Ο Ιωάννης Α. Ηλιάδης είναι Έφορος του Βυζαντινού Μουσείου

Εθνικό Μουσείο Palazzo Venezia, Ρώμη 9 Ιουνίου-19 Ιουλίου 2009

Επιμελητές της έκθεσης:Ιωάννης Ηλιάδης (Βυζαντινό Μουσείο

Ιδρύματος Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ΄) και Maria Giulia Barberini (Εθνικό

Μουσείο Palazzo Venezia)

του Ιωάννη Ηλιάδη

Σκοπός της έκθεσης «Η Κύπρος και η Ιταλία στην εποχή του Βυζαντίου. Το παράδειγμα της εικόνας του αγίου Νικολάου της Στέγης που συντηρήθηκε στη Ρώμη» είναι να αναδειχθούν οι καλλιτεχνικοί δεσμοί μεταξύ Κύπρου και Ιταλίας κατά την εποχή του Βυζαντίου, αλλά και αργότερα. Αφορμή για την έκθεση αυτή αποτελεί η μεγάλων διαστάσεων εικόνα του αγίου Νικολάου της Στέγης που συντηρήθηκε πρόσφατα από το ιταλικό κρατικό ινστιτούτο συντήρησης (ICR) της Ρώμης, που έδωσε την ευκαιρία για μια εις βάθος ανάλυση της τεχνικής της κατασκευής της εικόνας αυτής, η οποία χρονολογείται στο τέλος του 13ου αιώνα.

Η εικόνα του Βυζαντινού Μουσείου του Ιδρύματος Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ΄, που προέρχεται από τον ομώνυμο ναό στην Κακοπετριά, απεικονίζει τον άγιο με σκηνές από τον βίο του και δωρητές ένα σταυροφόρο ιππότη με την οικογένειά του.

Το έργο, προϊόν ενός πολυπολιτισμικού περιβάλλοντος που δημιουργείται στο νησί κατά την Φραγκοκρατία (1191-1489) και την Βενετοκρατία (1489-1571), αντανακλά την νέα κατάσταση με την εγκατάσταση της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας και των Ταγμάτων της και την συμβίωση των Κυπρίων με Φράγκους ιππότες και δυτικούς έμπορους, καθώς επίσης με πρόσφυγες από την Ανατολή, την ένταξή τους στην κυπριακή κοινωνία, όπως αποδεικνύεται με την χορηγία εικόνων από δυτικούς ευγενείς για εικόνες, οι οποίες αποδίδονται σύμφωνα με την ορθόδοξη εικονογραφία.

Το φραγκικό βασίλειο της Κύπρου με την πλούσια βυζαντινή κληρονομιά του και την ασφάλεια που παρείχε η θάλασσα που το περιβάλλει, εν αντιθέσει με τα άλλα σταυροφορικά κρατίδια που βρίσκονταν κάτω από συνεχή πίεση από τους Άραβες, κατέστη καταφύγιο ιερωμένων και κληρικών και σημαντικό καλλιτεχνικό κέντρο της εποχής, με την λειτουργία τοπικών εργαστηρίων για την μαζική παραγωγή εικόνων για τους προσκυνητές των Αγίων Τόπων. Το φαινόμενο αυτό κατέστη εντονότερο μετά την πτώση της Άκρας και την έξωση των Σταυροφόρων από τους Αγίους Τόπους.

Οι αλληλεπιδράσεις που παρατηρούνται στο κοσμοπολίτικο περιβάλλον της Κύπρου είναι εμφανείς και στην τέχνη που αποκτά ένα ιδιαίτερο ύφος, γνωστό ως «maniera Cypria». Αυτή εμπλουτίζει το κοσμοπολίτικο περιβάλλον έργων τέχνης του 13ου αιώνα σε δευτερεύοντα σημεία της σύνθεσης από την εικονογραφία είτε της Ανατολής, είτε της Δύσης. Εισάγεται στην τέχνη την περίοδο αυτή από τη Δύσην η τεχνική της pastiglia, για τη δημιουργία έξεργων διακοσμήσεων προς αντικατάσταση των μεταλλικών επενδύσεων των εικόνων.

Οι μεγάλων διαστάσεων εικόνες του Αγίου Νικολάου της Στέγης, με σκηνές από τον βίο του αγίου από την ομώνυμη εκκλησία στην Κακοπετριά και της Ένθρονης Παναγίας με καρμηλίτες μοναχούς και σκηνές από τα θαύματά της και από τον ναό του Αγίου Κασσιανού Λευκωσίας (και οι δύο στο Βυζαντινό Μουσείο Λευκωσίας), μαρτυρούν την ύπαρξη στην Κύπρο εργαστηρίων που ζωγράφιζαν εικόνες τόσο για Ορθόδοξους, όσο και για Ρωμαιοκαθολικούς.

Η εικόνα του Αγίου Νικολάου της Στέγης είναι ένα πολύ χαρακτηριστικό παράδειγμα: Το άλογο με τα οικόσημα και ο γονυπετής σιδηρόφραχτος ιππότης, με τον βασιλικό αετό της Δύσεως, βρίσκουν εικονογραφικά παράλληλα σε σταυ-ροφορικά χειρόγραφα. Πιθανόν η εικόνα να απεικονίζει ιππότη που έφτασε στην Κύπρο μετά την πτώση της Άκρας (1291). Όπως διαφαίνεται, ένας κύριος δίαυλος εξάπλωσης της συγκεκριμένης ιδιάζουσας «κυπριακής» τεχνοτροπίας στη Δύση είναι Δυτικοί καλλιτέχνες, οι οποίοι έχουν εργαστεί σε κυπριακά εργαστήρια και μεταφέρουν την νέα τεχνοτροπία από την Κύπρο και τα υπόλοιπα μεγάλα κέντρα της Mέσης Ανατολής, στη Νότια Ιταλία, όπως δείχνει το παράδειγμα της κρύπτης του Αγίου Βίτου στην Gravina της Απουλίας.

Για τον σκοπό αυτό την εικόνα του αγίου Νικολάου της Στέγης πλαισιώνουν έργα που βρίσκονται σε τρία Εθνικά Μουσεία του Mουσειακού Πόλου της πόλης της Ρώμης (Palazzo Venezia, Palazzo Barberini, Palazzo Corsini) και σχετίζονται με το Βυζάντιο ή έχουν επηρεαστεί από αυτό. Ιδιαίτερα σημαντική είναι η εικόνα της Παναγίας Αγιοσορείτισσας στο Palazzo Corsini, το τρίπτυχο από ελεφαντοστό Casanatense και το γαμήλιο κιβωτίδιο με σκηνές από τον βίο του Δαυΐδ στο Palazzo Venezia. Ιταλοί καλλιτέχνες εμπνευσμένοι από το Βυζάντιο άνοιξαν τον δρόμο την Αναγέννηση, όπως λ.χ. oι Paolo Veneziano, Baronzio, Giovanni da Rimini, Beato Angelico κ.ά.

Η διαδρομή που δημιουργείται στα τρία Μουσεία του Μουσειακού Πόλου της Ρώμης δεν περιορίζεται μόνο σε έργα ζωγραφικής και μικροτεχνίας, αλλά περιλαμβάνει και γλυπτά από την πλούσια συλλογή του Palazzo Venezia, ανάμεσα στα οποία έχουν εντοπισθεί πιθανά βυζαντινά γλυπτά. Η διαδρομή ολοκληρώνεται με έργα μετά την πτώση του Βυζαντίου, που δημιουργούνται από Έλληνες στην Ιταλία, όπως τα Εισόδια της Θεοτόκου και δύο πίνακες του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου, του γνωστού El Greco.

Οι πληροφορίες για την καταστροφή των ψηφιδωτών της Παναγίας Κανακαριάς που κατείχε το Τμήμα Αρχαιοτήτων ήταν ατράνταχτες: Ξένοι διπλωμάτες που είχαν επισκεφθεί το 1979 τον λεηλατημένο ναό είχαν φέρει στον Διευθυντή του Τμήματος σπαράγματα κονιάματος με ψηφίδες από τον φυτικό διάκοσμο της αψίδας της Παναγίας Κανακαριάς που βρέθηκαν εγκατελειμένα στο χώρο του εγκλήματος.

Το Βυζαντινό Μουσείο

Το Βυζαντινό Μουσείο που εγκαινιάστηκε στις 18 Ιανουαρίου 1982 στα πλαίσια της δημιουργίας του Πολιτιστικού Κέντρου του Ιδρύματος Αρχιε-πισκόπου Μακαρίου Γ΄ (18 Ιανουαρίου 1978) ήταν η απάντηση της Εκκλησίας της Κύπρου στη λεηλασία της πολιτιστικής κληρονομιάς του νησιού. Το Βυζαντινό Μουσείο, που πήρε τη σημερινή του μορφή το 1988, παρουσιάζει ανάγλυφα την βυζαντινή κληρονομιά της ολόκληρης Κύπρου με αντιπροσωπευτικά έργα βυζαντινής τέχνης (εικόνες, ξυλόγλυπτα, τοιχογραφίες, ψηφιδωτά και έργα μικροτεχνίας) που καλύπτουν χίλια πεντακόσια χρόνια ιστορίας και τέχνης της Κύπρου. Στο χώρο αυτό η Εκκλησία αποφάσισε να φυλάττει και να εκθέτει τους επαναπατριζόμενους βυζαντινούς θησαυρούς της. Στο Μουσείο εκτέθηκαν αρχικά εικόνες που μετέφεραν μαζί τους οι πρόσφυγες από τις κατεχόμενες περιοχές, όπως η εικόνα του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου με σκηνές από το βίο του, έργο του ζωγράφου Λεοντίου Ιερομονάχου του 1685 από το ναό της Παναγίας Ασπροφορούσας στο Μπέλλαπαϊς και η εικόνα της Παναγία Κανακαριάς του 19ου αιώνα από τον ομώνυμο ναό της Καρπασίας.

Στο Μουσείο μεταφέρθηκαν επίσης οι εικόνες που κατασχέθηκαν το 1979 από την οικία του πρίγκηπα Alfred zur Lippe, υπάτου αρμοστή των Ηνωμένων Εθνών στην Κύπρο για τους πρόσφυγες. Ο Αυστριακός διπλωμάτης που απελάθηκε από την Κύπρο διεξήγε παράνομο εμπόριο αρχαιοτήτων και εικόνων από τα κατεχόμενα Στην κατοχή του είχαν βρεθεί 28 εικόνες, οι οποίες μεταφέρθηκαν στην Ιερά Αρχιεπισκοπή.

Οι ανακαλύψεις των εικόνων και οι επανα-πατρισμοί

Στα μέσα της δεκαετίας του 1980 άρχισαν να παρουσιάζονται στις διεθνείς αγορές εκτός από εικόνες και οι πρώτες αποτοιχισμένες τοιχογραφίες και ψηφιδωτά. Η πρώτη ανακάλυψη αφορούσε στις τοιχογραφίες του 13ου αιώνα από την αψίδα και τον τρούλλο του ναού του Αγίου Ευφημιανού στη Λύση που απεικονίζουν στην αψίδα την Πλατυτέρα ανάμεσα στους Αρχαγγέλους Μιχαήλ και Γαβριήλ και στον τρούλλο τον Χριστό Παντοκράτορα, τη Δέηση, την Ετοιμασία του Θρόνου και το χορό των Αγγέλων. Οι τοιχογραφίες αυτές αφαιρέθηκαν αριστοτεχνικά και μεθοδικά από το ναό από έμπειρο συνεργείο που εργάστηκε για λογαριασμό του Aydin Dikmen με την προστασία του τουρκικού στρατού κατοχής και εξήχθησαν παράνομα στο εξωτερικό. Το Ίδρυμα Μenil στο Χιούστον του Τέξας αγόρασε τις τοιχογραφίες αυτές το 1985 από τον Τούρκο αρχαιοκάπηλο, για το ποσό των $850,000 σε συνεννόηση με την Κυβέρνηση και την Εκκλησία της Κύπρου. Τα 26 τεμάχια από τον Παντοκράτορα του τρούλλου και τα 12 τεμάχια από την Πλατυτέρα της αψίδας συντηρήθηκαν και επανασυγκολλήθηκαν για ένα εκατομμύριο δολάρια σε αγγλικό εργαστήριο. Με τη συγκατάθεση του Αρχιεπισκόπου Χρυσοστόμου, το Ίδρυμα Μenil έκτισε εκεί μικρό ναό-μουσείο, στο οποίο τοποθετήθηκαν οι τοιχογραφίες αποκατεστημένες για να εκτεθούν στο αμερικανικό κοινό. Το Ίδρυμα Menil ανέλαβε την υποχρέωση, σε δεκαπέντε χρόνια, από την έκθεσή τους να τις επιστρέψει στην Κύπρο. Κατά τα εγκαίνια του ναϋδρίου αυτού ο Αρχιεπίσκοπος Χρυσόστομος ανανέωσε την περίοδο έκθεσης των τοιχογραφιών στο εν λόγω Μουσείο για περίοδο 12 ετών. Οι τοιχογραφίες αναμένονται να επιστραφούν στην Κύπρο το 2012.

Ο διαμεσολαβητής του Ιδρύματος Menil για την αγορά των τοιχογραφιών, ο Έλληνας έμπορος έργων τέχνης, Γιάννης Πετσόπουλος, κατά τις διαπραγματεύσεις αγοράς των τοιχογραφιών του Αγίου Ευφημιανού, με τον Aydin Dikmen στο διαμέρισμά του στο Μόναχο της Γερμανίας αναγνώρισε ένα από τα αποτοιχισμένα τεμάχια ψηφιδωτών από το ναό της Παναγίας Κανακαριάς. Μετά τις πιέσεις του Πετσόπουλου ο Dikmen αναγκάστηκε να αποστείλει στην Κύπρο στις 30 Νοεμβρίου 1984 τέσσερα τεμάχια ψηφιδωτών εκ των οποίων μόνο εκείνα με τον Άγιο Βαρθολομαίο και τον Ευαγγελιστή Λουκά αποδείχθηκαν γνήσια. Τα ψηφιδωτά μετά τη συντήρησή τους μεταφέρθηκαν προς έκθεση στο Βυζαντινό Μουσείο.

Το 1988 η έμπορος έργων τέχνης Peg Goldberg αγόρασε τέσσερα τεμάχια ψηφιδωτών από το ναό της Παναγίας Κανακαριάς του 6ου αιώνα από τον Dikmen προς ένα εκατομμύριο δολάρια με τον σκοπό να τα μεταπωλήσει για είκοσι εκατομμύρια. Όταν έγινε προσφορά στο Paul Getty Museum η Επιμελήτρια των Συλλογών ενημέρωσε τις Κυπριακές Αρχές οι οποίες μαζί με την Εκκλησία της Κύπρου κατέφυγαν στην αμερικανική δικαιοσύνη για τον επαναπατρισμό των ψηφιδωτών. Το Δικαστήριο της Ινδιανάπολης καταδίκασε την Goldberg και τα ψηφιδωτά επέστρεψαν στην Κύπρο με λαμπρές δοξολογίες το 1991.

Το 1995 έγινε γνωστό ότι ζεύγος Ολλανδών επιχειρούσε να πωλήσει τέσσερις εικόνες από το ναό του Αρχαγγέλου Μιχαήλ Αντιφωνητή. Πρόκειται για τις εικόνες του Ευαγγελιστών Ιωάννη και Μάρκου και των Αποστόλων Πέτρου και Παύλου από τη Μεγάλη Δέηση του εικονοστασίου του ναού που χρονολογούνται στα μέσα του 16ου αιώνα. Δυστυχώς το 1997 με τη λήξη της αγωγής το δικαστήριο αθώωσε τους δύο Ολλανδούς γιατί έκρινε ότι αγόρασαν τις εν λόγω εικόνες καλή τη πίστη.

Ο θόρυβος της ολλανδικής δίκης οδήγησε στην επιστροφή, από ανώνυμο Ολλανδό συλλέκτη, στις Κυπριακές Αρχές στις 8 Σεπτεμβρίου 1997, μιας εικόνας του 16ου αιώνα με τον Αρχάγγελο Μιχαήλ μεταξύ αγίων Ευδοκίας και Μαρίνας, που προέρχεται από το ναό του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου στην Πλατανιστάσα και η οποία τον Ιούλιο του 1974 βρισκόταν στην Μητρόπολη Κερύνειας.

Την ίδια χρονιά εντοπίστηκε πετάμενη και αναποδογυρισμένη στο έδαφος στην αυλή του χανιού Κumarcilar, στην κατεχόμενη Λευκωσία, η εικόνα της Παναγίας Βλαχερνίτισσας, που χρονολογείται στις αρχές του 18ου αιώνα. Η εικόνα, που χρησιμοποιείτο πιθανότατα ως Ουρανία αγίας Τράπεζας, μεταφέρθηκε στις ελεύθερες περιοχές της νήσου χάρη στην ιδιωτική πρωτοβουλία σε συντονισμό με τις μυστικές υπηρεσίες της Δημοκρατίας.

Το 1997 ο Ολλανδός έμπορος τέχνης Van Rijn σε διαδοχικές συναντήσεις του με την επίτιμο Υποπρόξενο της Κύπρου στην Ολλανδία, κ. Τασούλα Γεωργίου Χατζητοφή την ενημέρωσε για την ύπαρξη ενός ψηφιδωτού με τον Απόστολο Θαδδαίο σε μετάλλιο του 6ου αιώνα από το ναό της Παναγίας Κανακαριάς και 32 τεμαχίων τοιχογραφιών από το ναό του Αρχαγγέλου Μιχαήλ Αντιφωνητή στην Καλογραία του 16ου αιώνα. Σύμφωνα με τον Ολλανδό αντικέρ, τα έργα αυτά βρίσκονταν στην κατοχή Γερμανών και Αυστριακών συλλεκτών και θα κανόνιζε να τους συγκεντρώσει στο Μόναχο για να τα αγοράσει εκ μέρους της Κυπριακής Δημοκρατίας. Η Εκκλησία της Κύπρου ενέκρινε την αγορά των έργων αυτών με την ελπίδα ότι θα οδηγούσε στην ανεύρεση ενός μεγαλυτέρου αριθμού κλαπέντων αντικειμένων. Η «εξαγορά» των τεμαχισμένων θησαυρών έγινε σε τράπεζα του Ρόττερνταμ για 124 χιλιάδες δολάρια (500,000 ολλανδικά φιορίνια), αφού προηγήθηκε η γνωμοδότηση του κ. Αθ. Παπαγεωργίου για τη γνησιότητα των έργων. Τα τεμάχια των τοιχογραφιών και του ψηφιδωτού με τον Απόστολο Ματθαίο μετά από έκθεση στην Ολλανδία επεστράφησαν στην Κύπρο το Δεκέμβριο του 1997.

Τον Δεκέμβριο του 1997 υπό την απειλή δικαστικής αγωγής ο Έλληνας έμπορος τέχνης Γιάννης Πετσόπουλος στο Λονδίνο που κατείχε παράνομα την εικόνα του αγίου Ιωάννη του Προδρόμου του 15ου αιώνα από το ναό της Αγίας Παρασκευής, στο χωριό Παλαιόσοφος της Κερύνειας αναγκάστηκε να την αποστείλει στην Κύπρο.

Στις 14 Σεπτεμβρίου 1998 με πρωτοβουλία του υπουργού Πολιτισμού της Ελλάδος κ. Ευάγγελου Βενιζέλου επαναπατρίστηκε η εικόνα της Ένθρονης Βρεφοκρατούσας από το ναό του Αρχαγγέλου Μιχαήλ Αντιφωνητή στην Καλογραία που χρονολογείται περί τα τέλη του 15ου αιώνα. Η εικόνα αγοράστηκε από τον Περβανά, Έλληνα μόνιμο κάτοικο Ελβετίας από τον Έλληνα έμπορο τέχνης Γιάννη Πετσόπουλο στο Λονδίνο. Στην κατοχή του Περβανά πιθανολογείται ότι ευρίσκεται και η εικόνα του Παντοκράτορα από το ίδιο εικονοστάσιο.

Το θόρυβο που προκάλεσε ο επαναπατρισμός από την Αθήνα της Βρεφοκρατούσας από τον Αντιφωνητή ακολούθησε η παράδοση στον Αρχιεπίσκοπο Χρυσόστομο την 1η Μαρτίου 1999 τεμαχίου τοιχογραφίας από τον Αντιφωνητή εκ μέρους της συλλέκτριας Μαριάννας Λάτση. Το τεμάχιο που τοποθετήθηκε από τη συλλέκτρια σε ειδικό πλαίσιο από πλέξιγκλας απεικονίζει κεφάλι Αγγέλου που αποτοιχίστηκε από τη σύνθεση της Δευτέρας Παρουσίας και χρονολογείται στα τέλη του 15ου αιώνα. Πρόκειται για χαρακτηριστικό παράδειγμα της προτίμησης των συλλεκτών στις μεμονωμένες μορφές και την έκθεση τους σε ειδικά πλαίσια ως προσωπογραφίες.

Στις 30 Σεπτεμβρίου 1999 επαναπατρίστηκε η εικόνα του Αποστόλου Ματθαίου από την Ζυρίχη της Ελβετίας που είχε αγοράσει ανώνυμος συμπατριώτης μας και την παρέδωσε μέσω του δικηγόρου του στους εκπροσώπους της Εκκλησίας της Κύπρου στο αεροδρόμιο της Ζυρίχης. Πρόκειται για εικόνα από τη Μεγάλη Δέηση του εικονοστασίου του Αρχαγγέλου Μιχαήλ Αντιφωνητή και χρονολογείται στα μέσα του 16ου αιώνα και φέρει μονογραφή Λ.Φ. στο πίσω της μέρος.

Την ίδια χρονιά επαναπατρίστηκε και η εικόνα του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου που χρονολογείται επακριβώς 1584. Πρόκειται για εικόνα που εκλάπη το 1973 από τη Μονή του Προδρόμου Μέσα Ποταμού και εντοπίστηκε το 1998 στο Diozesaner Muzeum του Freising. Η εικόνα επαναπατρίστηκε το 1999 με την προϋπόθεση να επιστραφεί στο ναό απ’ όπου εκλάπη.

Στη Γερμανία εκκρεμεί η υπόθεση των εικόνων, ψηφιδωτών και τοιχογραφιών από την κατεχόμενη Κύπρο που βρέθηκαν σε διαμερίσματα του Dikmen στο Μόναχο ανάμεσα σε άλλους παράνομους θησαυρούς τον Σεπτέμβριο και τον Οκτώβριο του 1997. Πρόκειται για τεμάχια ψηφιδωτών του 6ου αιώνα από την Παναγία Κανακαριά, σπάραγμα τοιχογραφίας με το κεφάλι του αγίου Ιγνατίου από το ναό της Παναγίας Αψινθιώτισσας στο Συγχαρί του 14ου αιώνα και σπαράγματα τοιχογραφιών από το ναό Αγίας Σολομονής του 9ου αιώνα, από το ναό της Παναγίας Περγαμηνιώτισσας στην Ακανθού που χρονολογούνται στο 12ο αιώνα, και σπαράγματα τοιχογραφιών από το ναό Αρχαγγέλου Μιχαήλ Αντιφωνητή (τέλη 15ου αι.).

Ανάμεσα στους ανευρεθέντες θησαυρούς υπάρχουν δεκάδες εικόνων από το 15ο μέχρι και τον 20ό αιώνα. Ξεχωρίζουν τα ενυπόγραφα βημόθυρα από το ναό του Αρχαγγέλου Μιχαήλ Αντιφωνητή, έργο του Παύλου Ιερογράφου του 1657 και το βημόθυρο από τη Μονή της Παναγίας στην Καντάρα, έργο του Λεοντίου Ιερομονάχου που χρονολογείται στο β΄ μισό του 17ου αιώνα.

Στην Γερμανία δέκα χρόνια μετά την εύρεση στα διαμερίσματα του Τούρκου αρχαιοκάπηλου Aydin Dikmen του μεγάλου αριθμού βυζαντινών θησαυρών από τις κατεχόμενες περιοχές της Κύπρου, η υπόθεση εκκρεμεί. Οι γερμανικές δικαστικές αρχές δείχνουν μεγάλη κωλυσιεργία στην έκδοση οριστικής απόφασης για την επιστροφή των κυπριακών θησαυρών, οι οποίοι φυλάσσονται στο Μόναχο από το 1997. Παρά την απόφαση του Εισαγγελέα της Βαυαρίας για την επιστροφή 150 αντικειμένων, τα οποία είναι πλήρως τεκμηριωμένα από την κυπριακή εισαγγελία και τον δρ. Αθανάσιο Παπαγεωργίου, πρώην Διευθυντή του τμήματος Αρχαιοτήτων και Υπεύθυνο του Γραφείου Καταγραφής Βυζαντινών Εικόνων και Ιερών Σκευών της Ιεράς Αρχιεπισκοπής. Στα υπό κατάσχεση έργα υπάρχουν 50 περίπου εικόνες των οποίων είναι αδύνατη η τεκμηρίωση με φωτογραφίες ή αρχειακά στοιχεία. Για τις εικόνες αυτές το Γραφείο Καταγραφής σε συνεργασία και με το Βυζαντινό Μουσείο ετοίμασε στοιχειοθέτηση και τεκμηρίωση της κυπριακής προέλευσης των εικόνων με βάση τεχνοτροπικά στοιχεία.

Ένα άλλο ενυπόγραφο βημόθυρο, εκείνο που υπογράφει το 1778 ο Ιερομόναχος Φιλάρετος και προέρχεται από το ναό του Αγίου Αναστασίου στην Περιστερώνα Αμ/στου εντοπίστηκε στο Japanese College of Art στην Οσάκα της Ιαπωνίας. Δυστυχώς όλες οι μέχρι σήμερα προσπάθειες επαναπατρισμού του έχουν αποτύχει.

Τέλος πέντε σπαράγματα ψηφιδωτών από το ναό της Παναγίας Κανακαριάς ακόμα δεν έχουν εντοπισθεί. Πρόκειται για τα μετάλλια με τις μορφές των Αποστόλων Ανδρέα, Μάρκου, Φιλίππου και Παύλου καθώς και το κάτω μισό της παράστασης της Θεοτόκου με τον Χριστό που είναι κρυμμένα πιθανότατα στα υπόγεια αδίστακτων συλλεκτών.

Χρειάζεται η Πολιτεία και οι Υπεύθυνοι στην Αρχιεπισκοπή και το Βυζαντινό Μουσείο να έχουν αγαστή συνεργασία για να επαγρυπνούν και να εξετάζουν έγκαιρα τις διάφορες πληροφορίες που τους δίδονται και προωθούν χωρίς χρονοτριβή τις δικαστικές μάχες που έπονται. Ήδη καθημερινά λαμβάνονται πληροφορίες για εικόνες που εκτίθενται σε συλλογές, σε αίθουσες πλειστηριασμού ή εκθέσεις στο εξωτερικό, όπως οι έξι εικόνες που επαναπατρίζει αυτές τις μέρες η Ιερά Μητόπολις Μόρφου. Οι τρεις εικόνες προέρχονται από το ναό της Παναγίας της Ασίνου (Παναγία Οδηγήτρια, Απόστολος Πέτρος και Απόστολος Παύλος), ενώ η εικόνα των αγίων Ανδρονίκου και Αθανασίας προέρχεται από το ναό του Αγίου Ανδρονίκου στον Καλοπαναγιώτη που κλάπηκε την δεκαετία του 1930. Οι άλλες δύο εικόνες, της Παναγίας και του Αρχαγγέλου, άγνωστης προέλευσης, ανήκουν σε χαρακτηριστικό τοπικό εργαστήριο της Κύπρου. Οι εικόνες αυτές εντοπίστηκαν το περασμένο φθινόπωρο σε Οίκο Δημοπρασιών με τη συνεργασία του Υπουργείου Εξωτερικών. Αφου έγινε η τεκμηρίωση της προέλευσης των εικόνων από τον Δρ Αθανάσιο Παπαγεωργίου και το Βυζαντινό Μουσείο, ενημερώθηκε η Ιερά Μητρόπολις Μόρφου και το Τμήμα Αρχαιοτήτων και ανέλαβαν τις διαδικασίες επαναπατρισμού των εικόνων.

Ο αγώνας συνεχίζεται

Δυστυχώς δεν έχουν πάντα οι προσπάθειες εντοπισμού των βυζαντινών μας θησαυρών το ίδιο αίσιο τέλος. Ευελπιστούμε ότι η δυναμική του επαναπατρισμού των εικόνων της Μητροπόλεως Μόρφου θα ενισχύσει τον αγώνα μας για διεκδίκηση και άλλων έργων τέχνης όπως λ.χ. οι εικόνες που παρουσιάστηκαν στην έκθεση Holy Image, Holy Space στην Βαλτιμόρη και την Ουάσιγκτον από το 1988 μέχρι το1990. Πρόκειται για δύο εικόνες με τον Άγιο Σπυρίδωνα και τον Αρχάγγελο Μιχαήλ του 12ου αιώνα που παρουσιάζουν εκπληκτικές ομοιότητες με την εικόνα του Προδρόμου από την Παναγία της Ασίνου. Ομοίως δύο άλλες εικόνες που απεικονίζουν τους Αγίους Ματθαίο και Μάρκο του 14ου αιώνα παρουσιάζουν τη χαρακτηριστική τεχνοτροπία της παλαιολόγειας τέχνης της Κύπρου, όπως λ.χ. εκείνη της εικόνας της Παναγίας Οδηγήτριας από το ναό του Αγίου Σάββα στη Λευκωσία και σήμερα στο Βυζαντινό Μουσείο.

Μια άλλη περίπτωση αφορά εικόνες από τις κατεχόμενες περιοχές της Κύπρου που εκτέθηκαν ανάμεσα σε άλλα εκθέματα το 1998 στην αρχιεπισκοπή της Βαμβέργης στη Γερμανία. Πρόκειται για μια ιταλοβυζαντινή Παναγία-Μαντόνα Γαλακτοτροφούσα του 16ου αιώνα, δύο εικόνες δωδεκαόρτου: Ευαγγελισμό και Υπαπαντή, που μπορούν να αποδοθούν στον ζωγράφο Θωμά Ιερογράφο του τέλους του 17ου αιώνα και μια εικόνα της Μεταμόρφωσης που χρονολογείται στο 19ο αιώνα στη χαρακτηριστική τεχνοτροπία της Σχολής Αγίου Ηρακλειδίου.

Το Βυζαντινό Μουσείο του Ιδρύματος Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ΄ επιτελεί χρέη θεματοφύλακα της πολιτιστικής κληρονομιάς του τόπου μας. Η δράση του κινείται κυρίως στους ακόλουθους τέσσερις άξονες:

Πρώτον: Τη συντήρηση και διατήρηση των υπαρχόντων θησαυρών σε συνεργασία με το Εργαστήριο Συντήρησης της Ιεράς Αρχιεπισκοπής, το Τμήμα Αρχαιοτήτων αλλά και με εργαστήρια συντήρησης του εξωτερικού.

Δεύτερον: Την Προβολή τους και συμμετοχή στην εκπαιδευτική διαδικασία για ενημέρωση και ευαισθητοποίηση των νεώτερων γενεών με εκπαιδευτικά προγράμματα που τροχιοδρομούνται σε συνεργασία με το Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού καθώς επίσης και με διαλέξεις, ξεναγήσεις, ραδιοφωνικές και τηλεοπτικές εκπομπές για το ευρύτερο κυπριακό κοινό όσο και για τους ξένους επισκέπτες του Μουσείου.

Τρίτον: Προβολή του θέματος των λεηλατημένων θησαυρών στα αντίστοιχα μουσεία του εξωτερικού μέσω Ημερίδων και Εκθέσεων σε συνεργασία με το Τμήμα Αρχαιοτήτων αλλά και με την παροχή πληροφοριών σε ενδιαφερόμενους.

Τέταρτον: Να διαδραματίζει ρόλο ως άτυπο παρατηρητήριο με σκοπό τον εντοπισμό λεηλατημένων θησαυρών στο εξωτερικό με σκοπό την καταγγελία τους και ευαισθητοποίηση της κοινής γνώμης.

Για το σκοπό αυτό το Βυζαντινό Μουσείο από το 2006 έχει καθιερώσει σειρά διαλέξεων στο εξωτερικό επ’ευκαιρία της συμμετοχής του σε διεθνείς εκθέσεις. Σε συνεργασία με τον βυζαντινολόγο δρ Χαράλαμπο Χοτζάκογλου, καθηγητή στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο και υπεύθυνο του ερευνητικού προγράμματος καταγραφής όλων των χριστιανικών ναών στα κατεχόμενα του Μουσείου της Ι. Μ. Κύκκου και με τη στήριξη των Υπουργείου Εξωτερικών και Γραφείου Τύπου και Πληροφοριών οι διαλέξεις με εποπτικό υλικό σε διαφορετικές γλώσσες (ελληνικά, αγγλικά, γερμανικά, ιταλικά) με σκοπό την προβολή του μεγέθους της καταστροφής στους χριστιανικούς ναούς στα κατεχόμενα, τις προσπάθειες του Βυζαντινού Μουσείου του Ιδρύματος Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ΄ για τον επαναπατρισμό βυζαντινών αρχαιοτήτων παράνομα εξαχθεισών και για την άσκηση πίεσης, ώστε να επιτραπεί η επισκευή και αναστήλωση των χριστιανικών ναών στα κατεχόμενα.

Ηδη έχουν πραγματοποιηθεί διαλέξεις στο Ελσίνκι, στο Βερολίνο, στο Ταλλίν (Εσθονία), στο Μπάρι (Ιταλία), στην Ουάσιγκτον και στη Ρώμη, ενώ τροχιοδρομούνται άλλες. Στο πλαίσιο της ενημέρωσης της κοινής γνώμης για τα θέματα αρχαιοκαπηλίας και της καταστροφής της πολιτιστικής κληρονομιάς του τόπου μας, εγκαινιάζεται στο Πολιτιστικό Κέντρο του Ιδρύματος Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ΄ στις 19 Ιανουαρίου 2009, ημέρα μνήμης του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ΄, η φωτογραφική έκθεση «Όμηροι στη Γερμανία- Λεηλατημένοι εκκλησιαστικοί θησαυροί από την τουρκοκρατούμενη Κύπρο». Η έκθεση έχει ως θέμα την υπόθεση αρχαιοκαπηλίας του γνωστότερου αρχαιοκάπηλου με τις μεγαλύτερες διασυνδέσεις που έδρασε στο τουρκοκρατούμενο τμήμα της Κύπρου, του Τούρκου Aydin Dikmen, ξεπουλώντας την πολιτιστική κληρονομιά της Κύπρου. Η έκθεση είναι ελεύθερη για το κοινό από Δευτέρα έως Παρασκευή (07.30-16.00) και Σάββατο (09.00-12.45).

Ο Ιωάννης Α. Ηλιάδης είναι έφορος του Βυζαντινού Μουσείου

Το Βυζαντινό Μουσείο και η Πινακοθήκη του Ιδρύματος Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ΄ ευρίσκονται στην καρδιά της παλαιάς Λευκωσίας, στο προαύλιο του καθεδρικού ναού του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου, δίπλα στο αρχιεπισκοπικό μέγαρο. Το Βυζαντινό Μουσείο και η Πινακοθήκη μαζί με τα άλλα Μουσεία που το πλαισιώνουν (Μουσείο Λαικής Τέχνης Κύπρου, Μουσεία Παγκυπρίου Γυμνασίου, Μουσείο Αγώνος, Αρχοντικό Χατζηγεωργάκη Κορνέσιου, Δημοτική Πινακοθήκη του Ιδρύματος Πιερίδη και αρχαιολογικός χώρος παλαιού Δημαρχείου), αποτελούν σημαντικό πολιτιστικό πόλο για χιλιάδες επισκέπτες και κατοίκους της πρωτεύουσας.

Το Βυζαντινό Μουσείο

Το Βυζαντινό Μουσείο που στεγάζεται στο ισόγειο του Ιδρύματος Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ΄, εγκαινιάστηκε στις 18 Ιανουαρίου 1982 από τον Αρχιεπίσκοπο Χρυσόστομο Α΄ και τον τότε πρόεδρο της Κυπριακής Δημοκρατίας Σπύρο Κυπριανού και παρουσιάζει την πλουσιότερη και αντιπροσω-πευτικότερη συλλογή κυπριακών έργων βυζαντινής τέχνης. Ο επισκέπτης του Μουσείου έχει τη δυνατότητα να περιδιαβάσει τα τελευταία χίλια πεντακόσια χρόνια ιστορίας του τόπου, μέσα από την τέχνη της παλαιοχριστιανικής περιόδου (4ος αι.-649), της Πρωτοβυζαντινής περιόδου (649-965), της Μέσης Βυζαντινής περιόδου (965-1191), της Φραγκοκρατίας (1191-1489.), της Βενετοκρατίας (1489-1571) και της Τουρκοκρατίας (1571-878). Πυρήνας της Συλλογής είναι σαράντα οκτώ εικόνες, που μαζεύτηκαν κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα από ναούς απ’ όλη την Κύπρο και από το Συνοδικό του ναού της Παναγίας Φανερωμένης στη Λευκωσία, το οποίο προοριζόταν να φιλοξενήσει αρχικά το Παγκύπριο Βυζαντινό Μουσείο. Οι εικόνες αυτές παρουσιάστηκαν στην έκθεση «Tresors de Chypre» , που έγινε στο Παρίσι το 1967 και μεταφέρθηκε έπειτα σε διάφορες ευρωπαικές πόλεις. Χάρις σ’ αυτή την έκθεση διασώθηκαν και εκτίθενται σήμερα στο Βυζαντινό Μουσείο σημαντικές εικόνες από το κατεχόμενο μέρος της Κύπρου. Η Συλλογή παρουσιάζει πέραν των 250 εικόνων από τον 9ο μέχρι τον 19ο αιώνα, αποτοιχισμένες τοιχογραφίες από τον 10ο αιώνα, καθώς επίσης και αντιπροσωπευτικά δείγματα της βυζαντινής μικροτεχνίας της Κύπρου, όπως ιερά κειμήλια, σκεύη και άμφια, που εκτίθενται σε τρεις μεγάλες αίθουσες στο ισόγειο του Πνευματικού και Πολιτιστικού Κέντρου του Ιδρύματος Αρχιεπι-σκόπου Μακαρίου Γ΄. Ιδιαίτερη θέση στη συλλογή κατέχουν τα επτά σπαράγματα ψηφιδωτών του 6ου αιώνα από την αψίδα του ναού της Παναγίας Κανακαριάς στη Λυθράγκωμη, τα τριάντα έξι σπαράγματα τοιχογραφιών του τέλους του 15ου αιώνα από το ναό του Χριστού Αντιφωνητή στην Καλογραία, καθώς και εικόνες από διάφορες κατεχόμενες εκκλησίες, που επανακτήθηκαν μετά από δικαστικούς αγώνες ή δωρεές από το εξωτερικό και μαρτυρούν τη βάναυση καταστροφή της πολιτιστικής μας κληρονομιάς από Τούρκους αρχαιοκάπηλους στο κατεχόμενο από τα τουρκικά στρατεύματα τμήμα της Κύπρου. Το Μουσείο συμμετέχει στην εκπαιδευτική διαδικασία με το εκπαιδευτικό πρόγραμμα «Ταξίδι στη Βυζαντινή Τέχνη» που διεξάγεται με τη συνεργασία του Υπουργείου Παιδείας και Πολιτισμού. Περίπου χίλια παιδιά της Δημοτικής Εκπαίδευσης παρακολουθούν κάθε μήνα το πρόγραμμα και κομίζουν χρήσιμες γνώσεις για τον πολιτισμό του τόπου μας..

Στο νέο εκθεσιακό χώρο του Πολιτιστικού Κέντρου, δίπλα από τη Βιβλιοθήκη του Κέντρου, θα εγκαινιαστεί στις 19 Ιανουαρίου 2009, ημέρα μνήμης του αείμνηστου εθνάρχη Μακαρίου Γ΄, η φωτογραφική έκθεση «Όμηροι στη Γερμανία Λεηλατημένοι εκκλησιαστικοί θησαυροί από την τουρκοκρατούμενη Κύπρο». Η έκθεση έχει ως θέμα την υπόθεση αρχαιοκαπηλίας στο τουρκοκρα-τούμενο τμήμα της Κύπρο από τον Τούρκο Aydin Dikmen και τα έργα που βρέθηκαν στην κατοχή του στο Μόναχο της Γερμανίας το 1997 και ακόμη δεν έχουν επαναπατρισθεί.

Η Πινακοθήκη

Η Πινακοθήκη του Ιδρύματος Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ΄ φιλοξενεί σε τέσσερις μεγάλες αίθουσες μια μοναδική συλλογή αντιπροσωπευτικών έργων από τον ευρωπαικό χώρο, από την Αναγέννηση μέχρι τη νεότερη εποχή, από τη σύγχρονη Ελλάδα και από την Κύπρο. Η συλλογή χωρίζεται σε τέσσερις ενότητες:

(α) Η δυτική Ευρωπαική ζωγραφική (15ος-19ος αιώνας) περιλαμβάνει θέματα κυρίων θρησκευτικά και μυθολογικά, καθώς επίσης προσωπογραφίες και τοπία. Η συλλογή δυτικοευρωπαικών έργων τέχνης, που αγοράστηκε το 1963 από τον αείμνηστο Εθνάρχη Μακάριο Γ΄, είναι ο κεντρικός πυρήνας της Πινακοθήκης του Ιδρύματος Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ΄. Τα έργα αυτά, που ανήκαν στον Πρόξενο της Κύπρο στη Λυών της Γαλλίας και γνωστό συλλέκτη και αρχαιολάτρη Νίκο Δίκαιο, επικεντρώνονται κυρίως σε θέματα που αφορούν στη νεώτερη Ελλάδα και στον αγώνα της Ανεξαρτησίας. Ο επισκέπτης έχει την ευχέρεια να γνωρίσει μέσα από τα έργα της συλλογής ένα μεγάλο χρονικό φάσμα της ευρωπαικής καλλιτεχνικής δημιουργίας από την όψιμη Αναγέννηση μέχρι και το Ρομαντισμό. Υπάρχουν έργα που αποδίδονται στον Sebastiano del Piombo, Francesco Vanni, Claude Lorrain, Nicolaw Poussin, Jean-Auguste-Dominique Inges, Theodore Gericaud και Eugene Delacroix.

(β) Η Ελλάδα του 18ου και 19ου αιώνα μέσα από πίνακες, χαρακτικά και χάρτες Ευρωπαίων ζωγράφων, με ιδιαίτερη έμφαση στο θέμα της Ελληνικής Επανάστασης του 1821. Ο αγώνας του 1821 συνέπεσε χρονικά με τα μεγάλα ιστορικά ρεύματα του Ρομαντισμού και του Νεοκλασσικισμού. Ο Ρομαντισμός βρήκε στην επανάσταση του υπόδουλου Ελληνικού ΄Εθνους πηγή έμπνευσης για να εκφράσει με συγκίνηση το δράμα και τον αγώνα για την ελευθερία, ενώ ο Νεοκλασσικισμός εμπνεύστηκε από το μεγαλείο της αρχαιότητας και τα ιδεώδη του νεοσύστατου κράτους. Στο ίδιο κλίμα εντάσσονται οι χάρτες, τα σχέδια και τα χαρακτικά που έγιναν από Ευρωπαίους επισκέπτες. Ξεχωρίζουν οι πίνακες της Σχολής της Λυών με κύριο εκπρόσωπο τον Pierre Bonirote, και τα χαρακτικά του Jacques Grasset de Saint-Saveur και του Vicompte Du Moncel.

(γ) Η Ελληνική ζωγραφική (19ος-20ος αιώνας). Στις αίθουσες του β ΄ ορόφου της Πινακοθήκης παρουσιάζεται η εξέλιξη της Ελληνικής ζωγραφικής από την ίδρυση του Ελληνικού Κράτους μέχρι τις μέρες μας. Ξεδιπλώνεται η εικαστική αναζήτηση των Ελλήνων ζωγράφων μέσα από τις διάφορες ιστορικές συγκυρίες, τη βασιλεία του Βαυαρού ΄Οθωνα με την κυριαρχία στην τέχνη της Σχολής του Μονάχου, τη μικρασιατική καταστροφή του 1922 και τους καλλιτέχνες της γενιάς του ΄30, οι οποίοι εμπνέονται από την παράδοση και μαθαίνουν να κοιτάζουν μέσα από ένα σύγχρονο πρίσμα. Η δεκαετία του ΄50 εισάγει και καθιερώνει την Αφαίρεση, ένα ρεύμα που οδήγησε την Ελληνική ζωγραφική, μετά από περισσότερο από ένα αιώνα αναζητήσεων, στη συμπόρευση με τα διεθνή πρωτοποριακά ρεύματα. Παρουσιάζονται μεταξύ άλλων έργα του Θεόδωρου Ράλλη, Νικόλαου Ξυδιά, Σπύρου Παπαλουκά, Νίκου Χατζηκυριάκου-Γκίκα, Γιώργου Βακαλό κ.ά.

(δ) Η Κυπριακή ζωγραφική (20ος αιώνας). Η ανεξάρτητη καλλιτεχνική δημιουργία της Κύπρου εμφανίστηκε δειλά-δειλά κατά τις πρώτες δεκαετίες της Αγγλοκρατίας, όταν η σταδιακή οικονομική και ευρύτερη ανέλιξη, αποτέλεσμα της προόδου και της εξέλιξης του 20ου αιώνα, επέτρεψε στους Κυπρίους να έρθουν σε επαφή με τα διάφορα ευρωπαικά κέντρα. Η εικαστική δημιουργία του νησιού, ακολουθώντας τα ρεύματα της παγκόσμιας καλλιτεχνικής παραγωγής, παρά την μικρή αγορά της Κύπρου, παρουσιάζει μια πολυμορφία, που πηγάζει από την πολλαπλότητα των αναζητήσεων, την ποιότητα και τις αξιόλογες επιδόσεις των Κυπρίων καλλιτεχνών σε διεθνείς εκθέσεις. Ξεχωρίζουν οι πίνακες των Ιωάννη Κισσονέργη, Τηλέμαχου Κάνθου, Αδαμάντιου Διαμαντή, Μιχαήλ Κάσιαλου, Πολ Γεωργίου, Χριστόφορου Σάββα, Λευτέρη Οικονόμου, Στέλιου Βότση, Στας Παράσκου κ.ά.

Ο Ιωάννης Ηλιάδης είναι έφορος του Βυζαντινού Μουσείου

του Ιωάννη Ηλιάδη

Πολιτική της Τουρκίας και των εγκάθετών της στον κατεχόμενο βορρά είναι ο εκτουρκισμός των περιοχών αυτών με την μαζική εγκατάσταση εποίκων από την Ανατολία και την παράλληλη δημογραφική αλλοίωση της νήσου, την αντικατάσταση των αρχέγονων τοπωνυμίων με τουρκικά και τον αφανισμό γενικότερα κάθε στοιχείου που να παραπέμπει στην ελληνική πολιτιστική ταυτότητα του τόπου. Για τον λόγο αυτόν από πολύ νωρίς ξεκίνησε μία οργανωμένη προσπάθεια για την λεηλασία αρχαιολογικών χώρων, Μουσείων και Βιβλιοθηκών. Πεντακόσιες και πλέον εκκλησίες υπέστησαν λεηλασίες και βανδαλισμούς και έτυχαν κάθε λογής αλλότριας χρήσης. Κλάπηκαν 15-20 χιλιάδες εικόνες, ιερά σκεύη, άμφια, χειρόγραφα, δεκάδες τοιχογραφίες, καθώς και ψηφιδωτά που τεμαχίστηκαν και πωλήθηκαν στο εξωτερικό, ενώ άλλα έχουν καταστραφεί ολοσχερώς, όπως π.χ. η ψηφιδωτή παράσταση στον ναό της Παναγίας Κυράς κοντά στο χωριό Λειβάδια Αμμοχώστου. Η καταστροφή δεν περιορίζεται σε ναούς Ορθόδοξους, αλλά επεκτείνεται και σε ναούς όλων των θρησκευτικών ομάδων του νησιού, όπως π.χ. Μαρωνιτών, Αρμενίων, Ρωμαιοκαθολικών, Προτεσταντών και Εβραίων. Παλαιοί ναοί ιδιαίτερης αρχαιολογικής αξίας εξαφανίστηκαν είτε λόγω φθοράς, είτε λόγω ανθρώπινης επέμβασης, όπως η Παναγία Αυγασίδα στην Μηλιά με τοιχογραφίες του 15ου αιώνα, την οποία το κατοχικό καθεστώς κατεδάφισε δεκαπέντε χρόνια μετά την τουρκική εισβολή ή όπως η Αγία Αικατερίνη στο Γεράνι, την οποία γκρέμισαν μόλις πριν από λίγο καιρό. Ένα σημαντικό κομμάτι της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς σβήνει και εκπέμπει σήμα κινδύνου διεθνώς.

Η δράση του αρχαιοκάπηλου Aydin Dikmen

Η ανεξέλεγκτη κατάσταση μετά το 1974 στο τουρκοκρατούμενο βόρειο τμήμα της Κύπρου τροφοδότησε την ανάπτυξη δικτύων αρχαιο-καπηλίας, που σκοπό είχαν το ξεπούλημα της πολιτιστικής κληρονομιάς της Κύπρου. Η αρχαιοκαπηλία, με την βοήθεια και ενθάρρυνση του τουρκικού στρατού, απέδωσε μεγάλα κέρδη στους εμπλεκόμενους, αφού κυπριακοί θησαυροί κοσμούν ήδη ιδιωτικές συλλογές σε πολλές χώρες του κόσμου από την Τουρκία, Ρωσία, Ελβετία, Ολλανδία και Αγγλία, μέχρι και τις ΗΠΑ, την Αυστραλία και την Ιαπωνία. Ο πιο γνωστός αρχαιοκάπηλος με τις μεγαλύτερες διασυνδέσεις παραμένει ο Τούρκος Aydin Dikmen. Είχε συνεργάτες τόσο από την Τουρκία και τα κατεχόμενα, αλλά και από την Ευρώπη και τις ΗΠΑ και οι ενέργειές του τον εμπλέκουν στα μεγαλύτερα και πιο γνωστά σκάνδαλα αρχαιοκαπηλίας κυπριακών θησαυρών. Έχοντας ως έδρα του το Μόναχο της Γερμανίας διοχέτευε την λεία του, που αποσπούσε από τα κατεχόμενα μέσω Τουρκίας, σε όλο τον κόσμο. Από τις μεγαλύτερες υποθέσεις αρχαιοκαπηλίας, στις οποίες εμπλέκεται ο Aydin Dikmen, είναι η λεηλασία των τοιχογραφιών του ναού του Αγίου Ευφημιανού στην Λύση και των εντοίχιων ψηφιδωτών του 6ου αιώνα, από τον ναό της Παναγίας Κανακαριάς στην Λυθράγκωμη.

Οι υποθέσεις αυτές οδήγησαν την Ιντερπόλ και την Γερμανική Αστυνομία στα χνάρια του Aydin Dikmen. Τον Οκτώβριο και τον Νοέμβριο του 1997 διενήργησαν έφοδο σε διαμερίσματα που διατηρούσε ο Τούρκος αρχαιοκάπηλος στο Μόναχο. Ο αριθμός των έργων τέχνης που ανευρέθηκαν συγκλονίζει: Πρόκειται για έργα που προέρχονται από πενήντα περίπου διαφορετικούς λεηλα-τημένους ναούς στην τουρκοκρατούμενη Κύπρο. Αρκετά έχουν πλήρως ταυτοποιηθεί, ενώ δυστυχώς μεγάλο μέρος τους δεν έχει πλήρως ταυτοποιηθεί λόγω ελλιπών αρχείων. Από τα γνωστά έργα τέχνης ξεχωρίζουν τα τεμάχια ψηφιδωτών του 6ου αιώνα από την Παναγία Κανακαριά, τα σπαράγματα τοιχογραφιών από την Παναγία Αψινθιώτισσα στο Συγχαρί, όπως το κεφάλι του αγίου Ιγνατίου, τα σπαράγματα τοιχογραφιών από τον ναό της Παναγίας Περγαμηνιώτισσας στην Ακανθού, που χρονολογούνται στον 12ο αιώνα, τα σπαράγματα τοιχογραφιών από τον ναό Αγίας Σολωμονής του 9ου αιώνα και τα σπαράγματα τοιχογραφιών από τον ναό του Αντιφωνητή (περ. 1200 και τέλη 15ου αι.), καθώς επίσης ένας μεγάλος αριθμός εικόνων και παλαιά χειρόγραφα.

Χωρίς αμφιβολία η έφοδος της Γερμανικής Αστυνομίας στο Μόναχο έγινε πολύ αργά, αφού πιστεύεται ότι τεράστιος αριθμός άλλων θησαυρών είχε ήδη διοχετευτεί στην παράνομη αγορά έργων τέχνης. Στο Δικαστήριο της Βαυαρίας έχουν κατατεθεί ως τεκμήρια τα αρχεία που διατηρούσε ο Τούρκος αρχαιοκάπηλος. Η λεπτομέρεια με την οποία διατηρούσε τα αρχεία του είναι πρωτοφανής: Φωτογραφίες και σκίτσα πριν από την κλοπή των ψηφιδωτών και τοιχογραφιών, κατά την διάρκεια της αφαίρεσής τους και μετά την αφαίρεσή τους, αλλά και αντίγραφα των ψηφιδωτών με σκοπό την πώλησή τους ως αυθεντικών στο παράνομο εμπόριο αρχαιοτήτων. Τα ψεύτικα πιστοποιητικά που διέθετε αποκλειστικά για τα αντίγραφα αποτελούν επαρκείς ενδείξεις για ένα καλά οργανωμένο έγκλημα.

Η αναμονή επαναπατρισμού

H Γερμανική Δικαιοσύνη, εκδικάζοντας την υπόθεση επτά έτη αργότερα (2004), αποφάνθηκε ότι τα αποδεικτικά στοιχεία εκ μέρους της Κυπριακής Δημοκρατίας σχετικά με τις κατασχεμένες αρχαιότητες δεν ήταν επαρκή για το σύνολο των αντικειμένων. Δεν ήταν δυνατόν άλλωστε η Εκκλησία της Κύπρου να είχε φωτογραφήσει έως το 1974 όλες, μία προς μία, τις τοιχογραφίες, ψηφιδωτά, χειρόγραφα, παλαίτυπα και ιερά σκεύη όλων των εκκλησιών, που λεηλατήθηκαν από τους αρχαιοκάπηλους, ώστε να κατέχει για κάθε ένα αντικείμενο αποδεικτικά στοιχεία. Ενώ όμως το δικαστήριο πείστηκε για την κυπριακή προέλευση μόνο 169 αντικειμένων, η επιστροφή τους δεν στάθηκε δυνατή λόγω της δυσχέρειας ανάλογων αποδεικτικών στοιχείων και για τα υπόλοιπα. Έτσι έως σήμερα το σύνολο των κλαπέντων ευρίσκεται στο Μόναχο, αναμένοντας την επιστροφή τους όταν οι γερμανικές αρχές το επιτρέψουν.

Από τις 19/1/2009 θα λειτουργεί έκθεση με θέμα “Όμηροι στη Γερμανία. Λεηλατημένοι εκκλησιαστικοί θησαυροί από την τουρκοκρατούμενη Κύπρο” στο Βυζαντινό Μουσείο του Ιδρύματος Αρχιεπισκόπου Μακαρίου ΙΙΙ, επί τη ευκαιρία των τριάντα χρόνων ζωής του Ιδρύματος

Ο Ιωάννης Ηλιάδης είναι έφορος του Βυζαντινού Μουσείου

Tο Δ΄ Διεθνές Κυπρολογικό Συνέδριο, όπως και τα προηγούμενα συνέδρια, διοργανώθηκε από την Εταιρεία Κυπριακών Σπουδών. Ο μεγάλος αριθμός συμμετοχών στο συνέδριο από επιστήμονες διεθνούς βεληνεκούς και εγνωσμένου κύρους, οι οποίοι προέρχονταν από μεγάλο αριθμό πανεπιστημίων και ιδρυμάτων από όλο τον κόσμο, μαρτυρεί το αμείωτο ενδιαφέρον των ερευνητών για τις κυπριακές σπουδές. Γεγονός ιδιαίτερης σημασίας για τη συνέχεια της Κυπρολογίας αποτελεί η συμμετοχή στο συνέδριο πολλών νέων επιστημόνων, τόσο από την Κύπρο, όσο και από άλλες χώρες, οι οποίοι έχουν επιλέξει τις κυπριακές σπουδές ως αντικείμενο των ερευνών τους. Τη σημασία του μεγάλου αυτού διεθνούς επιστημονικού συνεδρίου αναγνώρισε και η Κυπριακή Πολιτεία, η οποία το στήριξε έμπρακτα. Το Συνέδριο είχε τεθεί, ως είθισται, υπό την υψηλή προστασία του Προέδρου της Κυπριακής Δημοκρατίας, κ. Δημήτρη Χριστόφια και υπό την αιγίδα του Μακαριωτάτου Αρχιεπισκόπου Κύπρου κ.κ. Χρυσοστόμου Β΄ και έτυχε της στήριξης μιας πλειάδας εκπροσώπων της κυπριακής κοινωνίας.

Σκοπός του Συνεδρίου που διοργανώθηκε ξανά το 1969, το 1982 και 1996, είναι η προαγωγή της κυπρολογίας και καλύπτει ένα ευρύ φάσμα επιστημονικών πεδίων που σχετίζονται με την Κύπρο.

Στο πλαίσιο του Συνεδρίου διοργανώθηκαν η έκθεση ζωγραφικής του σύγχρονου αγιογράφου Ματθαίου, η έκθεση για τις κατεχόμενες Εκκλησίες της Κύπρου και η φωτογραφική έκθεση του Ανδρέα Μαλέκκου, η θεατρική παράσταση «το Χρονικό της Κύπρου του Λεοντίου Μαχαιρά» από το Θεατρικό Εργαστήριο του Πανεπιστημίου Κύπρου, η μουσική συναυλία της Κρατικής Ορχήστρας Νέων και η μουσική εκδήλωση «το δημοτικό τραγούδι στην κλασσική σκηνή» υπό τη διεύθυνση του Άγι Ιωαννίδη, οι κυπριακοί χοροί και τραγούδια από τον λαογραφικό όμιλο της ΠΑΣΥΔΥ, η έκθεση κυπριακού βιβλίου καθώς και η προβολή ταινιών μικρού μήκους με κυπρολογικό ενδιαφέρον. Το συνέδριο είχε ως στόχο την ανάπτυξη στενότερων φιλικών και επιστημονικών δεσμών των Κυπρίων επιστημόνων με την διεθνή ακαδημαϊκή κοινότητα και την ενημέρωσή της για τη σύγχρονη κυπριακή πραγματικότητα, το κυπριακό πρόβλημα, το θέμα της καταστροφής της πολιτιστικής μας κληρονομιάς στα κατεχόμενα εδάφη της Κύπρου και τις προσπάθειες επανένωσης του νησιού.

Στην καταληκτήρια συνεδρία του Συνεδρίου εγκρίθηκε ομόφωνα το ακόλουθο ψήφισμα:
Καλούμε τη διεθνή επιστημονική κοινότητα, τα Hνωμένα Έθνη, την Eυρωπαϊκή Ένωση, όλες τις χριστιανικές Eκκλησίες, την UNESCO και όλους τους άλλους αρμόδιους διεθνείς οργανισμούς, να παρέμβουν αποτελεσματικά, στηρίζοντας τη νόμιμη Kυπριακή Kυβέρνηση, προκειμένου να παύσουν αμέσως οι καταστροφές μνημείων κάθε εποχής και η αρχαιοκαπηλεία στα κατεχόμενα από το 1974 εδάφη της Kύπρου. Eπιπλέον κάνουμε έκκληση να εξευρεθούν ικανοί οικονομικοί πόροι, ώστε να αρχίσει αμέσως η αποκατάσταση όλων των βλαβέντων μνημείων και η επαναφορά των κλοπιμαίων στον τόπο τους.
Oι σύντονες προσπάθειες της Kυπριακής Kυβέρνησης για εξεύρεση λύσης στην αιμορραγούσα πληγή του κυπριακού προβλήματος, πέρα από την ανθρωπιστική και πολιτική πλευρά, λαμβάνουν σοβαρότατα υπόψη και την πολιτιστική και χρειάζονται τη συνδρομή όλου του πολιτισμένου κόσμου στον αγώνα της Κυπριακής Κυβέρνησης για τα δίκαια του ενωμένου και αδιαίρετου κυπριακού λαού.

Ο Ιωάννης Α. Ηλιάδης είναι ο Πρόεδρος της Οργανωτικής Επιτροπής του Δ΄ Διεθνούς Κυπρολογικού Συνεδρίου

Το έργο του ζωγράφου Παύλου Ιερογράφου, που υπογράφει αρχικά ως «Παύλος Λουκιανού εκ Λευκωσίας» το 1622 και ως ιερέας το 1659, εκτείνεται σε μια χρονική περίοδο σαράντα έξι χρόνων (από το 1622 έως το 1668 σύμφωνα με τα υπογραμμένα έργα του) και περιλαμβάνει τόσο τοιχογραφίες όσο και εικόνες. Πρόκειται για μια προσωπικότητα, η οποία κατά τη διάρκεια της καλλιτεχνικής του παραγωγής επισκιάζει όλους τους άλλους ζωγράφους, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι είναι καλύτερος ποιοτικά από ομότεχνούς του, τουλάχιστον στο α΄ μισό του 17ου αιώνα.
Ο Παύλος ακολουθεί πρότυπα της Κρητικής Σχολής με καταφανείς σχέσεις και εξαρτήσεις από την τέχνη της «ιταλοβυζαντινής» σχολής της Κύπρου: την εικονογραφία της Παναγίας της Ποδίθου στη Γαλάτα, του Λατινικού Παρεκκλησίου στη Μονή Αγίου Ιωάννου Λαμπαδιστή στον Καλοπαναγιώτη, της Παναγίας Καθολικής στο Πελένδρι, της Παναγίας Χρυσοκουρδαλιώτισσας στο Κούρδαλι, και της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος στο Παλαιχώρι. Επισημαίνεται επίσης η σχέση του καλλιτέχνη με το ζωγράφο Λούτζιο, ζωγράφο της πρώτης γενεάς μετά την οθωμανική κατάκτηση και συνδετικό κρίκο ανάμεσα στον Παύλο και την ιταλοβυζαντινή σχολή.
Το έργο του Παύλου παρουσιάζει σχεδιαστικές αδυναμίες, όπως π.χ. οι μη φυσιολογικές αναλογίες των μορφών, οι οποίες αντισταθμίζονται με τη χρήση του χρώματος, των διακοσμητικών στοιχείων και των σκούρων περιγραμμάτων. Η χρωματική κλίμακα του Παύλου είναι λιτή και περιορισμένη σε λίγα χρώματα, όπως η κιννάβαρη, το χονδροκόκκινο, το κυανό, το πράσινο, η ώχρα και τα παράγωγά τους.
Η ανάγκη για ταχεία διεκπεραίωση των παραγγελιών και η όσο το δυνατόν μείωση του κόστους κατασκευής των έργων του είναι τα πιθανά αίτια των τραχέων και ανεπεξέργαστων σανιδιών των εικόνων του. Η ζωγραφική παρεμφερών στοιχείων της σύνθεσης, όπως τα κοσμήματα των ενδυμάτων και οι θρόνοι, αποκαλύπτουν το πλούσιο ταλέντο του Παύλου για τη δημιουργία συνθέσεων με το συνδυασμό διαφορετικών εικονογραφικών προτύπων, καθώς επίσης και τις πλούσιες τεχνικές επιχρύσωσης που εφαρμόζει για να συνδυάσει το φύλλο χρυσού με το χρώμα.
Η παραγωγή του Παύλου στα σαρανταέξι χρόνια της σταδιοδρομίας του, σύμφωνα με τα χρονολογημένα έργα, παρουσιάζει μια γενική ομοιομορφία. Κατά την τελευταία, όμως, δεκαετία της παραγωγής του, από το 1660 και έπειτα, παρουσιάζει κάποια διαφοροποίηση στην απεικόνιση των μορφών. Τα πρόσωπα αποστρογγυλεύονται και τα ζυγωματικά γίνονται πιο πλατιά με φουσκωμένες παρειές. Την περίοδο αυτή των γηρατειών του είναι πιο πιθανή η ενεργός συμμετοχή συνεργατών του στην ολοκλήρωση των έργων του: τότε παρουσιάζονται, άλλωστε, τα περισσότερα αμφιλεγόμενα έργα του.
Η έντονη προσωπικότητα του Κύπριου ζωγράφου φαίνεται να αναχαιτίζει αποτελεσματικά την τάση για εισαγόμενες εικόνες στις αρχές του 17ου αιώνα (λ.χ. εικόνες Τζανφουρνάρη και Μελετίου του Κρητός), που θα επαναρχίσει μετά την απόσυρση του ζωγράφου γύρω στο 1668 (λ.χ εικόνες του Τζάνε και του Πουλάκη).
Συμπερασματικά, παρατηρούμε ότι ο Παύλος είναι ένας ζωγράφος που ακολουθεί τις τάσεις της μεταβυζαντινής ζωγραφικής στον υπόλοιπο ελληνικό χώρο, αναπλάθοντας τις παλιές παραδόσεις με τρόπο δημιουργικό. Με το έργο του κλείνει τη μεγάλη εποχή της ιταλοβυζαντινής ζωγραφικής και οδηγεί στην καθ’ αυτό μεταβυζαντινή ζωγραφική του 17ου αιώνα, επηρεάζοντας την καλλιτεχνική παραγωγή μέχρι το τέλος του 18ου αιώνα.