Είναι ίσως μια από τις σπάνιες φορές που βγαίνουν στο φως τόσο σημαντικές πληροφορίες για την ιστορία ενός αγνοουμένου. Η περίπτωση του Χρίστου Καρεφυλλίδη μοιάζει απίστευτη. Είναι όμως αληθινή. Η αδελφή του, Μαρία Καρεφυλλίδου-Ιωάννου, μιλά στην «Σύγχρονη Άποψη» για τον αγώνα που έκανε προκειμένου να συγκεντρώσει στοιχεία και τεκμήρια για να προσφύγει στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων εναντίον της Τουρκίας. Οι συνθήκες μέσα στις οποίες εργάστηκε και ο τρόπος με τον οποίο ανακάλυψε στοιχεία μας έχει καθηλώσει. Μέσα από την συνέντευξη ξετυλίγεται το νήμα μιας δραματικής ιστορίας.

Πώς πήρατε την απόφαση να προσφύγετε στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (ΕΔΑΔ);

Το 1994 ο Ραούφ Ντενκτάς έδωσε μια συνέντευξη. Προσπάθησε να απαλλάξει την Τουρκία από τα εγκλήματα του 1974 και να φράξει τον δρόμο για την αναζήτηση της τύχης των δικών μας ανθρώπων. Ισχυρίστηκε ότι όλοι οι αγνοούμενοι είναι νεκροί. Έχουν δολοφονηθεί, είπε, από τουρκοκύπριους μαχητές. Αυτή η συνέντευξη με συγκλόνισε. Σκέφτηκα ότι έπρεπε να αντιδράσω. Μέχρι τότε είχαμε εναποθέσει όλες μας τις ελπίδες στις αρμόδιες αρχές και στην Διερευνητική Επιτροπή για τους Αγνοουμένους (ΔΕΑ). Δεν υπήρξε, όμως, κανένα αποτέλεσμα και, επομένως, έπρεπε να σκεφτούμε άλλους τρόπους για να αναζητήσουμε την τύχη του αδελφού μου.

Τι γνωρίζατε το 1994 για τον Χρίστο;

Οι πληροφορίες που συλλέξαμε έφεραν τον Χρίστο να είχε πολεμήσει στον Άγιο Ιλαρίωνα, στον Άγιο Γεώργιο, στον Πράξανδρο και τραυματισμένος να είχε περάσει από το Μπέλλαπαϊς ή την Κυθρέα, όπου έτυχε περίθαλψης, κατευθυνόμενος σε άλλες εμπόλεμες περιοχές. Δεν σταματήσαμε ποτέ μέσα στα χρόνια που μεσολάβησαν να διερευνούμε όλες τις περιπτώσεις. Η μητέρα μου μάλιστα, ως Αμερικανίδα υπήκοος, έστειλε πολλές επιστολές στην Αμε-ρικανική Κυβέρνηση ζητώντας την παρέμβασή της για την διερεύνηση της τύχης του παιδιού της, χωρίς βεβαίως κανένα πρακτικό αποτέλεσμα παρά μόνο ευχολόγια.

Το θέμα των αγνοουμένων παρέμεινε για χρόνια στάσιμο και πολλές φορές απόλυτα ξεχασμένο. Μετά τις δηλώσεις Ντενκτάς όμως παρατηρήθηκε κινητικότητα. Το θέμα βρέθηκε στην επικαιρότητα και οι σεναριολογίες για νεκρούς ή ζωντανούς από τα ΜΜΕ μάτωσαν ξανά την ανοικτή πληγή της ψυχής μας. Σταδιακά συνειδητοποίησα ότι τα πράγματα οδηγούνταν και πάλι σε ένα τέλμα. Μετά από δύο χρόνια, το 1996, αποφάσισα ότι έπρεπε να κινηθώ νομικά.

Ποιες ήταν οι πρώτες σας ενέργειες;

Ο δικηγόρος μου, ο κ. Αχιλλέας Δημητριάδης, με συμβούλεψε να συγκεντρώσω στοιχεία με τα οποία θα δημιουργούσαμε τον φάκελο της υπόθεσης. Άρχισα μια προσωπική έρευνα με στόχο να μαζέψω όλα εκείνα τα στοιχεία που ήταν αναγκαία για να τεκμηριωθεί η υπόθεση.

Η έρευνα διεξήχθη από εσάς προσωπικά;

Ακριβώς. Υπήρχε και συνεχίζει να υπάρχει ένα καθεστώς εμπιστευτικότητας γύρω από αυτά τα ζητήματα. Σέβομαι αυτό το καθεστώς. Ο δικηγόρος μου δεν μπορούσε να πάρει οποιαδήποτε στοιχεία από τις αρμόδιες αρχές. Μόνο συγγενής πρώτου βαθμού μπορούσε να ρωτήσει για στοιχεία. Ήταν μια δύσκολη απόφαση, αλλά έπρεπε να ψάξω.

Από πού αρχίσατε; Δεν υπήρχαν στοιχεία σε κάποια κρατική υπηρεσία ή αλλού που να μπορούσατε να τα χρησιμοποιήσετε;

Αρχικά επισκέφθηκα την Υπηρεσία Αγνοουμένων. Μου παρουσιάστηκε ο φάκελος. Στην ουσία ένας αρμόδιος λειτουργός μου διάβασε τον φάκελο του αδελφού μου. Με μεγάλη μου έκπληξη είδα ότι σε αυτόν δεν υπήρχε τίποτα περισσότερο από μια μαρτυρία από κάποιον άνθρωπο ο οποίος δήλωνε ότι ο Χρίστος είχε πολεμήσει στον Άγιο Γεώργιο της Κερύνειας, όπου και τον είδε για τελευταία φορά την Δευτέρα 22 Ιουλίου 1974. Αυτή η πληροφορία ήταν γνωστή στην οικογένεια, αφού ο ίδιος άνθρωπος μας επισκέφτηκε λίγο καιρό μετά την εισβολή.

Αυτό ήταν το μοναδικό στοιχείο για τον Χρίστο;

Ναι.

Πώς αντιδράσατε;

Απογοητεύτηκα. Όμως, από την άλλη, βαθιά μέσα μου ήξερα ότι θα πρέπει να υπάρχουν και άλλα στοιχεία. Έτσι άρχισα να ψάχνω.

Τι βρήκατε;

Η έρευνά μου άρχισε την άνοιξη του 1996. Η πληροφορία που βρήκα στον φάκελο ίσως δεν ήταν αρκετή για να στοιχειοθετηθεί υπόθεση. Για ένα μεγάλο διάστημα προσπάθησα και βρήκα ανθρώπους που μας είχαν μιλήσει στο παρελθόν για την τύχη του Χρίστου. Πέρασε ένας χρόνος χωρίς να μπορέσω να βρω κάτι χειροπιαστό. Επισκέφθηκα ξανά την Υπηρεσία Αγνοουμένων. Τους ζήτησα να ξαναδώ τον φάκελο. Αυτή την φορά ζήτησα να διαβάσω τον φάκελο μόνη μου. Στην παρουσία ενός λειτουργού ανακάλυψα μια επιστολή, η οποία ήταν σε διαχωριστικό στο πίσω εσώφυλλο του φακέλου. Αυτή η επιστολή άρχισε να ξετυλίγει το νήμα της ιστορίας του αδελφού μου. Μιας ιστορίας η οποία ξεχάστηκε σε μια γωνιά ενός φακέλου, ο οποίος ήταν αρχειοθετημένος στην Υπηρεσία Αγνοουμένων.

Τι περιείχε αυτή η επιστολή;

Αυτή η επιστολή γράφτηκε τον Φεβρουάριο του 1975 από ένα άτομο δεν μπορώ να πω περισσότερα για τα στοιχεία αυτού του ατόμου για λόγους εμπιστευτικότητας το οποίο, μεταξύ πρώτης και δεύτερης εισβολής, είχε επισκεφθεί τα γραφεία του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού στο σχολείο του Λυκαβητού στην Λευκωσία, στην προσπάθειά του να αναζητήσει κάποια συγγενικά του πρόσωπα. Διαβάζοντας τις σχετικές λίστες είδε το όνομα του Χρίστου Καρεφυλλίδη, ο οποίος δηλώθηκε από τα ΗΕ ως αιχμάλωτος πολέμου που κρατήθηκε στην περιοχή Μπογάζι Κερύνειας. Όταν πολύ αργότερα, ευρισκόμενος στο εξωτερικό, πληροφορήθηκε ότι ο Χρίστος αγνοείτο, δρώντας αυθόρμητα έγραψε μια επιστολή στον Πρόεδρο της Δημοκρατίας, Αρχιεπίσκοπο Μα-κάριο, με την οποία του ζητούσε να ενεργήσει για την απελευθέρωση του Χρίστου.

Η οικογένεια δεν γνώριζε μέχρι το 1997 ότι υπήρχε αυτή η επιστολή;

Καμία πληροφόρηση δεν είχαμε επί τούτου. Δυστυχώς αυτό το άτομο δεν επικοινώνησε μαζί μας, αλλά ούτε οι αρμόδιες υπηρεσίες μας ενημέρωσαν. Ήταν η πρώτη φορά που πληροφορηθήκαμε ότι ο Χρίστος συνελήφθηκε και ήταν ζωντανός στα χέρια των Τούρκων.

Στην συνέχεια τι κάνατε;

Προσπάθησα να επιβεβαιώσω αυτή την πληροφορία. Δηλαδή ότι όντως ο Χρίστος υπήρξε αιχμάλωτος πολέμου. Με πολλή δυσκολία εντοπίσαμε το άτομο που έστειλε την επιστολή, το οποίο μας επιβεβαίωσε το γεγονός.

Καταφέρατε να διασταυρώσετε αυτή την πληροφορία από κάποια ανεξάρτητη πηγή;

Ναι. Τον Δεκέμβριο του 1997, μετά από έρευνα στις εφημερίδες της εποχής, εντοπίσαμε ένα δημοσίευμα στην εφημερίδα «Αγών», ημερομηνίας 2 Αυγούστου 1974. Εκεί είδα για πρώτη φορά το όνομα του αδελφού μου. Στην συνέχεια έψαξα τον δημο-σιογράφο, ο οποίος δημοσίευσε αυτά τα ονόματα. Τον εντόπισα. Ήταν ο Λουκής Λουκαΐδης, ο οποίος μας ενημέρωσε ότι στα πλαίσια των καθηκόντων του επισκέφθηκε τα γραφεία του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού όπου είδε το όνομα του Χρίστου αναρτημένο με άλλα ονόματα στις σχετικές πινακίδες. Τότε πείστηκα ότι ο Χρίστος επιβίωσε της εισβολής και ήταν αιχμάλωτος πολέμου.

Γνωρίζετε αν αυτή η πληροφορία ήταν σε γνώση του κράτους; Αν έγιναν οποιεσδήποτε κινήσεις προκειμένου να διερευνηθεί η τύχη του Χρίστου Καρεφυλλίδη ως αιχμαλώτου πολέμου;

Προσπαθήσαμε αρχικά να επιβεβαιώσουμε αυτή την πληροφορία μέσω του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού. Δυστυχώς, παρόλο που στείλαμε επιστολές σε αυτόν τον οργανισμό δεν μας βοήθησε. Ούτε τα Ηνωμένα Έθνη ανταποκρίθηκαν στην επιστολή μας. Εμείς τους ζητήσαμε απλά να μας πληροφορήσουν πού βρίσκεται η πρωτότυπη λίστα και τι γνωρίζουν για την τύχη του Χρίστου. Δυστυχώς στον φάκελο του αδελφού μου δεν υπήρχαν αυτά τα στοιχεία. Το κράτος δεν φαίνεται να διερεύνησε αυτή την υπόθεση.

Ενημερώσατε την Υπηρεσία Αγνοουμένων για τα νέα στοιχεία;

Φρόντισα έτσι ώστε το κάθε στοιχείο που βρίσκαμε να αποστέλλεται στην Υπηρεσία με επιστολή.

Υπάρχει οποιαδήποτε παραδοχή από την Τουρκία ότι ο Χρίστος υπήρξε αιχμάλωτος πολέμου;

Ουδέποτε το παραδέχθηκαν, παρόλο που στο πλαίσιο της προσφυγής στο ΕΔΑΔ όλα αυτά τα στοιχεία κοινοποιήθηκαν στην τουρκική Κυβέρνηση. Σε σχετικό παράρτημα της προσφυγής παραθέσαμε όλα τα ντοκουμέντα που αφορούσαν στην υπόθεση του Χρίστου.

Γνωρίζετε εάν η Υπηρεσία Αγνοουμένων κοινοποίησε αυτά τα νέα στοιχεία στην Διερευνητική Επιτροπή Αγνοουμένων (ΔΕΑ);

Η διαδικασία στην ΔΕΑ είναι εμπιστευτική. Παρόλα αυτά, σε μια από τις απαντήσεις της στο πλαίσιο της διαδικασίας προσφυγής μας στο ΕΔΑΔ, η Τουρκία παραδέχθηκε ότι η υπόθεση του Χρίστου Καρεφυλλίδη κατατέθηκε στην ΔΕΑ στις 23 Νοεμβρίου το 1995. Δεν γνωρίζουμε τι κατατέθηκε στην ΔΕΑ, ούτε αν στην συνέχεια παρουσιάστηκαν τα στοιχεία που βρήκαμε. Ως οικογένεια δεν είχαμε ποτέ επίσημη ενημέρωση. Ούτε καν γνωρίζαμε ότι η υπόθεση του Χρίστου κατατέθηκε το 1995.

Ας επιστρέψουμε στην διαδικασία προσφυγής. Πώς προχωρήσατε;

Από τον Ιανουάριο του 1997, όταν ο δημοσιογράφος της εφημερίδας «Αγών» μας επιβεβαίωσε την πληροφορία ότι ο Χρίστος είχε συμπεριληφθεί στις λίστες του Ερυθρού Σταυρού, αρχίσαμε μια νέα έρευνα προκειμένου να βρούμε επιπλέον μάρτυρες, οι οποίοι θα ενδυνάμωναν την υπόθεσή μας. Αρχικά κάναμε μια σύγκριση των έξι ονομάτων που βρίσκονταν στην λίστα που δημοσίευσε η εφημερίδα «Αγών» με την λίστα των αγνοουμένων. Διαπιστώσαμε ότι μόνο ο Χρίστος συμπεριλαμβανόταν στην λίστα των αγνοουμένων. Έπρεπε να διαπιστώσουμε κατά πόσο τα άλλα άτομα επέζησαν του πολέμου και αν ακόμα βρίσκονται εν ζωή. Μάθαμε ότι όλα αυτά τα άτομα πήγαν στα Άδανα ως αιχμάλωτοι πολέμου και πιθανόν να επέστρεψαν πίσω. Με μεγάλη δυσκολία κατάφερα να βρω δύο από αυτούς.

Πότε βρήκατε αυτούς του μάρτυρες και τι σας είπαν;

Ο πρώτος μάρτυρας ήταν ο κ. Γ. Σιημής, τον οποίο καταφέραμε να εντοπίσουμε τον Μάρτιο του 1997. Αρχικά μας είπε ότι δεν θυμόταν για την κράτησή του στο Μπογάζι, αλλά για την κράτησή του στα Άδανα. Αργότερα θυμήθηκε την τραυματική εμπειρία της κράτησής του στην μάντρα του Μπογαζιού, όπου μεταφέρθηκαν περίπου 200 άτομα. Μας είπε ότι υπηρέτησε στο τάγμα του Λοχαγού Φωτιάδη. Κατέθεσε ότι στον χώρο κράτησης μεταφέρθηκαν αρκετοί καταδρομείς. Ο Χρίστος ήταν καταδρομέας. Δυστυχώς ο κ. Σιημής δεν θυμόταν αν τον είχε δει. Ο δεύτερος μάρτυρας ήταν ο κ. Α. Φωτιάδης. Συναντηθήκαμε μαζί του 3 φορές. Μας είπε ότι κρατήθηκε στην ίδια μάντρα με δεκάδες άτομα. Παρόλες τις άθλιες συνθήκες κράτησης, εντούτοις, η φυσιογνωμία του Χρίστου αποτυπώθηκε έντονα στο μυαλό του. Αργότερα, μετά την κατάθεση της προσφυγής στο ΕΔΑΔ, συναντήσαμε ένα τρίτο μάρτυρα, τον κ. Γ. Καρακώστα, ο οποίος κρατήθηκε την ίδια περίοδο στην ίδια μάντρα στο Μπογάζι. Μας είπε ότι θυμάται έντονα ότι στις εσοχές της μάντρας βρέθηκαν σήματα των καταδρομών. Όλες οι μαρτυρίες επιβεβαιώνουν ότι στην μάντρα κρατήθηκαν καταδρομείς και, σύμφωνα με τη λίστα του Ερυθρού Σταυρού, ένας από αυτούς θα πρέπει να ήταν και ο Χρίστος.

Κάνατε οποιεσδήποτε άλλες προσπάθειες για να βρείτε στοιχεία;

Η προσπάθειά μας ήταν να βρούμε όσο το δυνατό περισσότερες μαρτυρίες που να έκαναν την υπόθεσή μας πιο ισχυρή. Η επιβεβαίωση της λίστας του Ερυθρού Σταυρού από δύο ανεξάρτητους μάρτυρες μας οδήγησε στην αναζήτηση ανθρώπων που έζησαν τα γεγονότα το 1974 και είχαν άμεση ή έμμεση σχέση με την υπόθεση του Χρίστου. Με την βοήθεια κυρίως του κ. Μ. Οικονομίδη για τον οποίο θέλω να εκφράσω βαθιά ευγνωμοσύνη κατάφερα να μιλήσω με κάποιους ανθρώπους οι οποίοι θα μπορούσαν να δώσουν πληροφορίες. Κάποιοι από αυτούς δεν κατάφεραν να μας δώσουν κάτι χειροπιαστό. Μάθαμε όμως για γεγονότα που αγνοούσαμε και συλλέξαμε σημαντικές πληροφορίες για την υπόθεση.

Πότε κατατέθηκε η υπόθεση στο ΕΔΑΔ;

Αρχικά πρέπει να πω ότι όλη αυτή η διαδικασία γινόταν κάτω από την επίβλεψη του δικηγόρου μου, του κ. Αχιλλέα Δημητριάδη, ο οποίος αφιέρωσε αφιλοκερδώς αμέτρητες ώρες και πολλή ενέργεια προκειμένου να στηθεί σωστά η υπόθεση. Ο κ. Δημητριάδης με καθοδηγούσε σε κάθε βήμα και μου έδινε πολύτιμες συμβουλές. Έχοντας συγκεντρώσει όλα τα στοιχεία και γράψει το ιστορικό της υπόθεσης καταθέσαμε την προσφυγή στις 7 Ιανουαρίου 1999. Βεβαίως, οι προσπάθειες για περαιτέρω στοιχεία συνεχίστηκαν.

Σε όλη αυτή την διαδικασία είχατε οποιανδήποτε βοήθεια από κάποιο φορέα;

Είχα πολύτιμη βοήθεια από τον Σύνδεσμο Καταδρομών. Με βοήθησαν να βρω μάρτυρες και να διερευνήσω κάθε πτυχή της υπόθεσης.

Πώς βιώσατε όλη αυτή την περίοδο, 1996-1999;

Πολύ δύσκολα. Έπρεπε να ζήσω ξανά το 1974. Όταν άρχιζα δεν ήξερα τι θα αντιμετώπιζα. Όμως δεν υπήρχε άλλη επιλογή. Ο πατέρας μου είχε πεθάνει και η μητέρα μου είχε καταρρεύσει ψυχολογικά. Δεν έχω άλλα αδέλφια. Είχα δύο παιδιά που με είχαν ανάγκη. Ένα σπίτι που έπρεπε να φροντίσω. Είχα συνειδητοποιήσει ότι τόσα χρόνια ίσως να μην έγινε σωστή διαχείριση της υπόθεσης. Η τύχη του αδελφού μου αγνοείτο και ο ένοχος, δηλαδή η Τουρκία, παρέμεινε ατιμώρητη. Λειτούργησα με ψυχραιμία. Μελέτησα με προσοχή όλα τα δεδομένα και έψαξα κάθε λεπτομέρεια την υπόθεσης. Έπρεπε να εξετάζω την κάθε πληροφορία με προσοχή και να την διασταυρώνω, έτσι ώστε να έχουμε ισχυρή υπόθεση. Παρόλο που μέσα μου ήμουν διαλυμένη, οι κινήσεις μου καθοδηγήθηκαν από την λογική και όχι από το συναίσθημα. Έπρεπε να ήμουν αποτελεσματική.

Πώς σας αντιμετώπισαν οι άνθρωποι με τους οποίους μιλήσατε;

Όλα αυτά τα χρόνια είχαμε ακούσει πολλά, όμως έπρεπε να βρούμε στοιχεία που να μπορούσαν να σταθούν στο δικαστήριο. Αυτό ήταν δύσκολο. Πολλοί άνθρωποι κατάφεραν να βρουν με δυσκολία ισορροπίες στην ζωή τους. Η συζήτηση των γεγονότων του 1974 αναστάτωνε κάποιους ανθρώπους. Η αναστάτωση δεν βοηθούσε πολλές φορές. Λάμβανα αντικρουόμενες πληροφορίες. Ορισμένοι δεν κατα-λάβαιναν γιατί τόσα χρόνια μετά ζητούσα πληροφορίες.

Όντως αυτό είναι ένα ζήτημα. Δεν υπήρχαν κάπου όλες οι μαρτυρίες των ανθρώπων που έζησαν τα γεγονότα; Δεν ρωτήθηκαν στο παρελθόν από τις αρμόδιες υπηρεσίες;

Όπως σας είπα, στον φάκελο του Χρίστου υπήρχε μόνο μια πληροφορία, η οποία δεν διαφώτιζε την υπόθεση. Όσο ξετυλίγαμε το νήμα της υπόθεσης συνειδητοποιούσα ότι υπήρχαν πολύ κρίσιμες πληροφορίες που παρέμεναν άγνωστες. Ο Χρίστος ήταν στις λίστες του Ερυθρού Σταυρού και αυτό το μάθαμε μόλις το 1997. Ήταν ζωντανός στα χέρια του Αττίλα, αλλά ποτέ δεν έγινε διερεύνηση για την τύχη του.

Πώς το εξηγείτε αυτό;

Από το 1996 μέχρι και σήμερα δεν σταμάτησα να ψάχνω για νέα στοιχεία. Το παράπονο πολλών ανθρώπων με τους οποίους μίλησα ήταν ότι κανείς δεν τους ζήτησε ιδιαίτερα αυτούς που υπήρξαν αιχμάλωτοι πολέμου στα κατεχόμενα, στα Άδανα και αλλού να δώσουν κάποιες καταθέσεις. Δεν δημιουργήθηκε μια δεξαμενή πληροφοριών, η οποία θα μπορούσε να αξιοποιηθεί για να διερευνηθεί η τύχη όλων όσων αγνοούνται. Οι πρώτοι μήνες, τα πρώτα χρόνια μετά την εισβολή, ήταν κρίσιμα. Έπρεπε να γίνει μια σοβαρή και συστηματική προσπάθεια για να μαζευτούν όλες οι αξιόπιστες μαρτυρίες και να διασταυρωθούν τα στοιχεία, προκειμένου να υπάρξει ουσιαστική διερεύνηση για τις υποθέσεις των αγνοουμένων. Αυτό ήταν ένα βασικό στοιχείο που διαπίστωσα μέσα από την έρευνά μου. Έχω ακόμα πολλά ερωτήματα: Γιατί το θέμα των αγνοουμένων είχε αυτή την τύχη;

Όταν καταθέσατε την υπόθεση στο ΕΔΑΔ τι περιμένατε;

Πίστεψα ότι το ΕΔΑΔ θα δικαίωνε τον αδελφό μου και την οικογένειά μας. Αυτό ίσως να ήταν το μεγαλύτερό μου λάθος. Πίστεψα ότι το Δικαστήριο είχε ένα ανθρώπινο πρόσωπο. Ότι βάζει πάνω απ’ όλα τα δικαιώματα του ανθρώπου. Ότι λειτουργεί χωρίς σκοπιμότητες. Εναπέθεσα όλες μου τις ελπίδες για δικαίωση σε αυτό το Δικαστήριο.

Πώς αντιδράσατε όταν πληροφορηθήκατε ότι το ΕΔΑΔ έκρινε την υπόθεση του αδελφού σας ως μη αποδεκτή για τυπικούς/διαδικαστικούς λόγους;

Αισθάνθηκα ένα έντονο βάρος, μια τρομερή απογοήτευση. Ήταν σαν να μου κάρφωσαν ένα μαχαίρι στην καρδιά. Έκλαψα. Ήταν σαν να έκλεινε ο δρόμος για να δικαιωθεί η θυσία του αδελφού μου.

Πώς αντιλαμβάνεστε, πώς εξηγείτε αυτή την απόφαση;

Είναι δύσκολο να απαντήσω αυτή την ερώτηση. Εκ των υστέρων και μετά από πολλή σκέψη θεωρώ ότι το Δικαστήριο ήθελε να απαλλαχθεί από τέτοιου είδους υποθέσεις και έψαχνε κάποιο τρόπο να απορρίψει την εκδίκασή τους. Ίσως το Δικαστήριο να είχε πολύ φόρτο εργασίας. Δεν ξέρω. Αλλά δεν μπορώ να κατανοήσω τον τρόπο με τον οποίο το Δικαστήριο πήρε μια τέτοια απόφαση. Είναι άδικο το ΕΔΑΔ να μην αναγνωρίζει τις προσπάθειες τόσων ετών για να βρεθούν και να τεκμηριωθούν στοιχεία για την υπόθεση του αδελφού μου. Πώς είναι δυνατόν να μας λέει το Δικαστήριο ότι καθυστερήσαμε να προσφύγουμε, ενώ εμείς προσπαθούσαμε με ειλικρίνεια και καλή πίστη να βοηθήσουμε τους δικαστές να κρίνουν αντικειμενικά την υπόθεση; Δεν έλαβαν υπόψη τις συνθήκες κάτω από τις οποίες διεξήγαμε την έρευνα;

Έχει κλονιστεί μέσα σας το περί δικαίου αίσθημα;

Ξεκίνησα αυτή την διαδικασία πιστεύοντας βαθιά μέσα μου ότι ο κάθε άνθρωπος δικαιούται να διεκδικήσει το δίκιο του. Για να έχεις αποτέλεσμα πρέπει πρώτα από όλα να πιστέψεις στο δίκαιο. Αυτή η πίστη είναι η δύναμη του κάθε ανθρώπου. Δυστυχώς, στο τέλος κατάλαβα ότι το δίκαιο, η δικαιοσύνη και η δικαίωση είναι διαφορετικές έννοιες. Διαπίστωσα ότι αυτό που θεωρούσα ως δικό μου όπλο, το δίκαιο, δεν επαρκούσε για να κερδίσω την υπόθεση του αδελφού μου.

Μετά από όλα αυτά, θεωρείτε ότι ο Χρίστος μπορεί να δικαιωθεί;

Σίγουρα. Όταν η Τουρκία καταδικαστεί και πληρώσει για τα εγκλήματα που έκανε το 1974. Δεν είναι θέμα εκδίκησης. Είναι θέμα απονομής δικαιοσύνης. Είναι ίσως ένα ζήτημα με το οποίο πρέπει να ασχοληθούν σοβαρά οι νομικοί μας. Θα πρέπει να μας ενημερώσουν κατά πόσο μετά από τις τελευταίες αποφάσεις του ΕΔΑΔ υπάρχει οδός δικαίωσης για τους αγνοουμένους ή αν πρέπει να περιμένουμε κάτι άλλο. Κάθε δράμα πρέπει να έχει ένα τέλος. Έστω και μια χούφτα κόκαλα του αδελφού μου για να μπορέσουμε να τον κηδέψουμε όπως του αξίζει.

Η κυπριακή Κυβέρνηση υποστήριξε ότι στο κείμενο των Συμπερασμάτων του Συμβουλίου υπήρξαν θετικές αναφορές. Τονίστηκε ότι κάτω από τις περιστάσεις το αποτέλεσμα πρέπει να ικανοποιεί την Λευκωσία. Με μια προσεκτική ανάγνωση του κειμένου, όμως, κάποιος μπορεί εύκολα να παρατηρήσει ότι δεν υπάρχει οποιαδήποτε νέα πρόνοια. Πέραν από μερικές φραστικές διατυπώσεις οι οποίες επιδέχονται πολλαπλών ερμηνειών, εμπεριέχονται αναφορές στις υποχρεώσεις της Τουρκίας, όπως αυτές καταγράφονται στην Δήλωση της 21 Σεπτεμβρίου, το Διαπραγματευτικό Πλαίσιο και τα Συμπεράσματα του Συμβουλίου τον Δεκέμβριο του 2006. Στην ουσία η απόφαση του Συμβουλίου τον Δεκέμβριο του 2009 επαναλαμβάνει τις γνωστές πρόνοιες αυτών των κειμένων, χωρίς όμως να λαμβάνεται απόφαση για κυρώσεις, όπως προνοείται στην παράγραφο 3 του κειμένου της Δήλωσης (21/9/2005).

Η αποτυχία της κυπριακής Κυβέρνησης να πείσει τους εταίρους της για επιβολή των προβλεπόμενων κυρώσεων απορρέει από τρεις ουσιαστικούς παράγοντες: (1) Ελλιπής προετοιμασία, (2) ασαφής στοχοθεσία και (3) ατολμία. Το αποτέλεσμα φέρνει την Λευκωσία σε μειονεκτική θέση με κίνδυνο να μετατραπούν οι υποχρεώσεις της Τουρκίας έναντι της ΕΕ από κοινοτικό ζήτημα σε διμερές ζήτημα ανάμεσα στην Κύπρο και την Τουρκία.

Ελλιπής προετοιμασία

Η Κυβέρνηση Χριστόφια θεωρεί ότι πρέπει να αποφεύγει οποιεσδήποτε ενέργειες οι οποίες μπορεί να εκληφθούν από τρίτους ως ενέργειες που αποσκοπούν σε κωλυσιεργία ή παρεμπόδιση προόδου στο κυπριακό. Στο πλαίσιο αυτής της λογικής, ο χειρισμός των ενταξιακών διαπραγματεύσεων της Τουρκίας υπήρξε υποτονικός. Ο κ. Χριστόφιας δεν ήθελε να θέσει ζητήματα που θα ενοχλούσαν την Άγκυρα και κατά συνέπεια τον κ. Ταλάτ, με στόχο να συνεχιστούν ανεμπόδιστα οι συνομιλίες για το κυπριακό. Χαρακτηριστικά, οι διπλωμάτες που χειρίζονται τις ενταξιακές διαπραγματεύσεις της Τουρκίας δεν είχαν οδηγίες για τα ζητήματα που έπρεπε να θέσουν εν όψει της αξιολόγησης της Τουρκίας τον Δεκέμβριο. Με προσωπική του απόφαση, ο κ. Χριστόφιας χειρίστηκε το όλο ζήτημα σε διακυβερνητικό επίπεδο.

Ενώ στις Βρυξέλλες διεξάγονταν συζητήσεις και ζυμώσεις για την προετοιμασία των Συμπερασμάτων του Συμβουλίου, οι Κύπριοι διπλωμάτες δεν είχαν οποιανδήποτε οδηγία για να προτείνουν μέτρα ή κυρώσεις κατά της Τουρκίας. Αντέδρασαν όταν η Προεδρία άρχισε να ετοιμάζει τα πρώτα προσχέδια. Στους διαδρόμους και στα πηγαδάκια των Βρυξελλών, όμως, οι Κύπριοι αντιπρόσωποι δεν μπορούσαν να είναι σαφής για τις προθέσεις της Λευκωσίας.

Στην ουσία, ο κ. Χριστόφιας θεώρησε ότι με κινήσεις της τελευταίας στιγμής θα μπορούσε να επιδιώξει κάτι ουσιαστικό από το Συμβούλιο. Είχε όμως ξεκάθαρους στόχους και στρατηγική;

Ασαφής στοχοθεσία

Όπως είναι πολύ καλά γνωστό το Εθνικό Συμβούλιο αποφάσισε ομόφωνα ότι η Τουρκία δεν θα πρέπει να περάσει αλώβητη τον Δεκέμβριο. Ο ίδιος ο Πρόεδρος δήλωσε πολλές φορές ότι οι ενταξιακές διαπραγματεύσεις της Τουρκίας δεν μπορούν να συνεχίσουν ομαλά εάν η τελευταία δεν συμμορφωθεί με τις υποχρεώσεις της.

Πέραν όμως από αυτές τις ασαφείς και γενικόλογες διακηρύξεις, η Λευκωσία δεν ήταν ποτέ ξεκάθαρη για τους στόχους της. Σε κανένα επίπεδο των διπλωματικών χειρισμών δεν έγινε ξεκαθάρισμα των στόχων. Για τρεις μήνες οι εταίροι της Κύπρου δεν μπορούσαν να κατανοήσουν τις προθέσεις και τις επιδιώξεις της Λευκωσίας.

Λίγες μέρες πριν το Συμβούλιο του Δεκεμβρίου, η Κύπρος άρχισε να κάνει αναφορές σε μονομερείς κινήσεις που θα αφορούσαν στην εξέλιξη των διαπραγματεύσεων της Τουρκίας, χωρίς όμως να είναι συγκεκριμένη. Την τελευταία στιγμή, όταν όλα είχαν κριθεί, ο Κύπριος Υπουργός Εξωτερικών προέβηκε σε μονομερή δήλωση που αφορά στην πρόθεση της Λευκωσίας για πάγωμα 5 κεφαλαίων.

Ατολμία

Η ελλιπής προετοιμασία και η ασαφής στοχοθεσία προδίδουν της ατολμία της Λευκωσίας. Σύμφωνα με τον Economist, φαίνεται να υπήρξε διαφωνία μεταξύ του κ. Χριστόφια και του κ. Κυπριανού. Ο δεύτερος πρότεινε μια πιο σκληρή διαπραγματευτική θέση στο Συμβούλιο με στόχο να επιβληθούν κυρώσεις στην Τουρκία, ενώ ο πρώτος εμφανίστηκε διστακτικός και άτολμος για την επιβολή κυρώσεων. Εκ των πραγμάτων, αυτή η διαπίστωση φαίνεται να βασίζεται σε λανθασμένη πληροφόρηση. Ανεξάρτητα από την στάση των στελεχών της Κυβέρνησης, η θέση του κ. Χριστόφια φαίνεται να ήταν προειλημμένη: Δεν ήθελε να ρισκάρει την εξέλιξη των συνομιλιών και για αυτό το λόγο έδωσε οδηγίες για συναινετική στάση στο Συμβούλιο. Δύσκολα, όμως, θα μπορούσε να σκεφτεί κάποιος πως θα βοηθήσει τις διαπραγματεύσεις αυτή η κίνηση, από την στιγμή που η Τουρκία δε πρόκειται να προβεί σε συμβιβασμό παρά μόνο όταν θα έχει κόστος.

Σύμφωνα με το τελικό κείμενο, η Τουρκία θα συνε-χίσει ανενόχλητα τις ενταξιακές διαπραγματεύσεις για ακόμα ένα χρόνο. Δεν γίνεται όμως καμιά αναφορά σε κυρώσεις στο μέλλον. Η Κύπρος έχασε ίσως μια σημαντική ευκαιρία να ενισχύσει την διαπραγματευτική της θέση έναντι της Τουρκίας, όπως επίσης να ενισχύσει το κύρος της έναντι των εταίρων της.

Η αστοχία της Επιτροπής επικεντρώνεται στην εσκεμμένη άγνοια που επέδειξε έναντι βασικών προνοιών που απορρέουν από την Δήλωση της 21ης Σεπτεμβρίου 2005. Αυτές οι πρόνοιες αφορούν στον τρόπο με τον οποίο θα αντιδράσει η ΕΕ σε περίπτωση αποτυχίας της Τουρκίας να εκπληρώσει τις θεσμικές τις υποχρεώσεις. Σύμφωνα με την Δήλωση, τα κράτη μέλη της ΕΕ συμφώνησαν ομόφωνα ότι σε περίπτωση που η Τουρκία δεν εφαρμόσει το σχετικό Πρωτόκολλο, τότε υπόκειται αυτόματα σε δύο ειδών κυρώσεις: Πρώτο, αριθμός κεφαλαίων δε θα ανοίξουν για διαπραγμάτευση. Δεύτερο, η όλη διαδικασία των διαπραγματεύσεων θα επηρεαστεί.

Δεδομένου ότι πριν από τρία χρόνια το Συμβούλιο αποφάσισε το πάγωμα 8 κεφαλαίων και έδωσε στην Τουρκία παράταση τριών χρόνων για να εκπληρώσει τις θεσμικές της υποχρεώσεις, η Επιτροπή θα έπρεπε να εξετάσει το ενδεχόμενο κυρώσεων. Στην έκθεση γίνεται μεν αναφορά στις αποφάσεις του Συμβουλίου και στην Δήλωση της 21ης Σεπτεμβρίου 2005, αλλά δεν εξετάζονται οι συγκεκριμένες πρόνοιες που αναφέρουν ξεκάθαρα τις επιπτώσεις που θα έχει η Τουρκία εάν αποτύχει να εφαρμόσει το σχετικό Πρωτόκολλο.

Παρόλο που η έκθεση της Επιτροπής δεν είναι δεσμευτική, εντούτοις είναι υποχρεωμένη να λειτουργεί στο πλαίσιο των αποφάσεων του Συμβουλίου και του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου (δηλ. της συνόδου αρχηγών κρατών και κυβερνήσεων της ΕΕ). Σε καμιά περίπτωση η Επιτροπή δεν μπορεί να παραβλέπει ουσιαστικές πρόνοιες, όπως αυτές που αναφέρονται στην παράγραφο 3 της Δήλωσης, δεδομένου ότι αυτό το κείμενο έχει περιληφθεί στο διαπραγματευτικό πλαίσιο της Τουρκίας και είναι νομικά δεσμευτικό.

Ανεξάρτητα από την έκθεση, το Συμβούλιο οφείλει να λάβει απόφαση στην βάση του προβλεπόμενου νομικού πλαισίου και να απαντήσει στο εξής ερώτημα: Πώς θα επηρεαστεί η όλη διαδικασία των ενταξιακών διαπραγματεύσεων της Τουρκίας, δεδομένου ότι η τελευταία αρνείται να συμμορφωθεί με τις υποχρεώσεις της; Ως γνωστό το Συμβούλιο αποτελείται από εκπροσώπους κρατών μελών και κατά συνέπεια οι αποφάσεις που λαμβάνει είναι πολιτικές. Σε καμιά περίπτωση, όμως, το Συμβούλιο δεν μπορεί να αγνοήσει το πλαίσιο μέσα στο οποίο θα λάβει αποφάσεις.

Η Κυπριακή Δημοκρατία οφείλει να ζητήσει τα προβλεπόμενα, δηλαδή να επιβληθούν κυρώσεις στην Τουρκία προκειμένου να συμμορφωθεί. Τυχόν κατάθεση πρότασης για αναβολή θα είναι εκτός πλαισίου και θα αποδυναμώσει τη διαπραγματευτική θέση της Λευκωσίας.

Το χρονικό μιας «νέας εποχής»

Αρχικά δεν πρέπει να λησμονούμε ότι τον Ιανουάριο του 2004 ο κ. Σημίτης «προκάλεσε» εκλογές επικαλούμενος τις εξελίξεις στο κυπριακό. Ταυτόχρονα παραιτήθηκε από την ηγεσία του ΠΑΣΟΚ και έχρησε τον Γ. Παπανδρέου ως διάδοχό του και άξιο διεκδικητή της λαϊκής εντολής για τον χειρισμό των μεγάλων εθνικών θεμάτων. Φυσικά, ο κ. Καραμανλής δεν κέρδισε τις εκλογές με την υπόσχεση ότι θα χειριστεί καλύτερα το κυπριακό και τα ελληνοτουρκικά, αλλά με την υπόσχεση ότι θα επανιδρύσει το κράτος και θα πατάξει την διαφθορά και την διαπλοκή. Κατά την διάρκεια της προεκλογικής περιόδου το κυπριακό δεν ήταν ποτέ το κύριο θέμα συζήτησης, όπως επίσης καμιά μέτρηση δεν κατέγραψε τα εθνικά θέματα ανάμεσα στα βασικά κριτήρια επιλογής κόμματος ή υποψηφίων.

Η στάση του κ. Καραμανλή στο κυπριακό είναι πολύ καλά γνωστή. Λαμβάνοντας πολύ σοβαρά υπόψη τις συμβουλές του κ. Μολυβιάτη και του κ. Βαληνάκη, οι οποίοι του υπενθύμισαν τα «παθήματα» του θειου του, αποφάσισε να τηρήσει στάση ουδετερότητας, παραμονές του δημοψηφίσματος στην Κύπρο. Παρόλο που σε κλειστές συσκέψεις εκφράστηκε υπέρ του σχεδίου Ανάν, εντούτοις έκανε μια «χλιαρή» δήλωση με την οποία υποστήριξε ότι τα οποιαδήποτε αρνητικά στοιχεία του σχεδίου θα μπορού-σαν να αντιμετωπιστούν στο πλαίσιο της συμμετοχής της Κύπρου στην ΕΕ. Παρόλα αυτά, όμως, δεν κάλεσε τους Κύπριους να υποστηρίξουν το σχέδιο Ανάν. Όπως είναι καλά γνωστό, ο Γ. Παπανδρέου υποστήριξε δημόσια το σχέδιο Ανάν και κάλεσε τους Κύπριους να το υπερψηφίσουν.

Τα τρίτα μέρη που εμπλέκονται στο κυπριακό δεν έκρυψαν ποτέ την δυσαρέσκεια τους για τη στάση του Έλληνα Πρωθυπουργού, τόσο πριν όσο και μετά το δημοψήφισμα. Προσδοκούσαν ότι η Ελληνική Κυβέρνηση θα πίεζε τον Τ. Παπαδόπουλο και την πολιτική ηγεσία της Κύπρου. Έτσι, δεν έκρυψαν την ικανοποίησή τους όταν ο κ. Παπανδρέου εξελέγη Πρωθυπουργός. Περιμένουν ότι ο κ. Παπανδρέου θα ασκήσει πίεση στον Δ. Χριστόφια να κρατήσει μια πιο «δημιουργική» στάση στο κυπριακό και στην ενταξιακή πορεία της Τουρκίας. Αυτή την προσδοκία δεν την εκφράζουν μόνο σε κλειστές συναντήσεις, αλλά και δημόσια. Λησμονούν, όμως, μια πιθανή φοβία του Γ. Παπανδρέου, η οποία ίσως λειτουργήσει ως ανασταλτικός παράγοντας στην εξέλιξη των πραγμάτων.

Η γέννηση της φοβίας

Ο Γ. Παπανδρέου ήταν για πολλούς ένας επιτυχημένος Υπουργός Εξωτερικών. Όταν ο κ. Σημίτης κάλεσε τον ελληνικό λαό σε εκλογές στις 7 Μαρτίου 2004, έθεσε μια ατζέντα που ταίριαζε στο προφίλ του κ. Παπανδρέου. Ζήτησε από τους Έλληνες να εκλέξουν για Πρωθυπουργό τον πολιτικό εκείνο που απέδειξε ότι μπορεί να χειριστεί τα εθνικά θέματα. Αν αναλύσουμε το αποτέλεσμα των εκλογών του 2004 με τον τρόπο που ανέλυσαν τα αποτελέσματα των εκλογών του 2009 οι αναλυτές ξένων πρακτορείων ειδήσεων, τότε τόσο η ατζέντα Σημίτη-Παπανδρέου όσο και το προφίλ του δεύτερου απορρίφθηκαν από τον ελληνικό λαό. Αυτή η ανάλυση, όμως, θα μας οδηγούσε σε παραπλανητικά συμπεράσματα.

Ο Γ. Παπανδρέου έχει πολύ καλά χαραγμένες στο μυαλό του δύο ιστορικές στιγμές, οι οποίες στιγμάτισαν τη σταδιοδρομία του ως πολιτικού. Το φθινόπωρο του 2001, ο κ. Παπανδρέου επισκέφθηκε την Κύπρο. Ήταν λίγο καιρό μετά που είχε χορέψει το γνωστό ζεϊμπέκικο κάτω από τις επευφημίες του Τούρκου ομολόγου του Ισμαήλ Τζεμ. Μια ομάδα Κύπριων φοιτητών τον περίμενε έξω από το Προεδρικό Μέγαρο στη Λευκωσία, διαμαρτυρόμενοι για το ζεϊμπέκικο με τον κατακτητή, όπως έγραφε ένα από τα πανό τους. Ακολουθώντας μια τακτική που τον χαρακτηρίζει ως άνθρωπο και ως πολιτικό, ο Γ. Παπανδρέου κατέβηκε για να συνομιλήσει με τους φοιτητές. Προς έκπληξή του όμως, οι φοιτητές αρνήθηκαν να συνομιλήσουν μαζί του, με αποκο-ρύφωμα την άρνηση του επικεφαλής της εκδήλωσης να ανταποκριθεί στο κάλεσμα του για χειραψία. Την επόμενη μέρα οι ελληνικές εφημερίδες ασχολήθηκαν με το θέμα. Ανάμεσα σε άλλα, μια εφημερίδα μεγάλης κυκλοφορίας αφιέρωσε ένα μονόστηλο με τίτλο «Τσαλάκωσαν το προφίλ του Γιώργου οι Κύπριοι φοιτητές».

Αυτό το γεγονός από μόνο του ίσως να μη λέει πολλά πράγματα. Λίγα χρόνια αργότερα, όμως, ο Γ. Παπανδρέου επέτρεψε, άθελα του ίσως, να νοηθεί ότι δεν μπορεί να αντιμετωπίσει τους Κύπριους όταν νιώθει ότι οι αποφάσεις του τους θίγουν. Το 2007, σε μια κρίσιμη στιγμή για την πολιτική του σταδιοδρομία, ο Γ. Παπανδρέου διεκδικούσε την πρωθυπουργία της Ελλάδας. Κατά την προεκλογική περίοδο το επιτελείο του θεώρησε ότι μια επίσκεψη στην Κύπρο θα ήταν ίσως απαραίτητη. Όπως είναι γνωστό, στην Κύπρο υπάρχουν μερικές χιλιάδες Έλληνες ψηφοφόροι, οι οποίοι είναι δυνατόν να επηρεάσουν το εκλογικό αποτέλεσμα σε κρίσιμες αναμετρήσεις, όπως αυτή του 2007. Όταν, όμως, ο Γ. Παπανδρέου διαπίστωσε πως σε μια πιθανή επίσκεψή του στην Κύπρο θα καλείτο να εξηγήσει την στάση του στο δημοψήφισμα και τους λόγους που επέμενε τόσο έντονα στην υπερψήφιση αυτού του σχεδίου, αποφάσισε να μην επισκεφθεί την Κύπρο.

Ενδεχόμενες επιπτώσεις

Με την αλλαγή του πολιτικού σκηνικού στην Κύπρο και ενόψει του αναμενόμενου θριάμβου στις εκλογές του 2009, ο Γ. Παπανδρέου αποφάσισε να επισκεφθεί το νησί. Με τον αέρα του επερχόμενου Πρωθυπουργού δήλωσε ότι θα σταθεί δίπλα στον Πρόεδρο Χριστόφια και θα στηρίξει τις αποφάσεις του. Μέχρι και σήμερα, ο κ. Παπανδρέου δεν δείχνει καμιά πρόθεση να ακολουθήσει την τακτική της περιόδου 1999-2004 στο κυπριακό. Παρόλο που λαμβάνει καθημερινά μηνύματα από τρίτα μέρη, με τα οποία εκφράζουν την προσδοκία τους για ενεργό-τερη εμπλοκή του στο κυπριακό, εντούτοις διατηρεί μια επιφυλακτική στάση. Θέλει πρώτα να διερευνήσει τις προθέσεις του κ. Χριστόφια και στην συνέχεια να πράξει αναλόγως.

Από το 2004 έχουν αλλάξει πολλά. Η Ελληνική Κυβέρνηση και ιδιαίτερα το Υπουργείο Εξωτερικών προσέχουν ιδιαίτερα τις κινήσεις τους στο κυπριακό. Τώρα ο Γ. Παπανδρέου είναι ταυτόχρονα και Πρωθυπουργός και Υπουργός Εξωτερικών. Τα τρίτα μέρη προσδοκούν ότι θα πιέσει τον Κύπριο Πρόεδρο. Θεωρούν ότι η κουλτούρα συνεργασίας που έκτισαν ο Παπαδόπουλος με τον Καραμανλή μπορεί και πρέπει να ανατραπεί. Ίσως, όμως, να μην είναι τόσο εύκολο όσο φαίνεται.

Τα τρίτα μέρη πρέπει να λάβουν υπόψη δύο πράγματα: Πρώτον, ο Γ. Παπανδρέου δεν διαθέτει την αυτοπεποίθηση που είχε την περίοδο 1999-2004. Μεσολάβησαν γεγονότα που τον επηρέασαν και ως άνθρωπο και ως πολιτικό. Δεύτερον, ίσως βαθιά μέσα του να γνωρίζει ότι δεν θα πρέπει να λάβει μεγάλα ρίσκα στο κυπριακό. Αντίθετα, ίσως στο τέλος της ημέρας να αναγκαστεί να κρατήσει το μομέντουμ του προκατόχου του για να αποφύγει το πολιτικό κόστος.

στον Γιώργο Κέντα

Ο Αρχιεπίσκοπος μιλά στη «Σύγχρονη Άποψη» για το ζήτημα της ενότητας και τον τρόπο με τον οποίο η Εκκλησία της Κύπρου συνδράμει προς τον σκοπό αυτό. Υποστηρίζει ότι ο λαός της Κύπρου, Ελληνοκύπριοι και Τουρκοκύπριοι, υπέδειξαν ωριμότητα όλα αυτά τα χρόνια και κράτησαν την προοπτική της συμβίωσης ανοικτή. Εκφράζει την ετοιμότητά του να στηρίξει οποιαδήποτε λύση υποστηρίξει ο λαός και δεσμεύεται ότι η Εκκλησία δεν πρόκειται να διχάσει τον λαό. Απαντά, επίσης, σε επικρίσεις που κατά καιρούς είδαν το φως της δημοσιότητας.

Πώς βλέπετε τον ρόλο της Εκκλησίας αυτή την περίοδο;

Η Εκκλησία διαδραμάτισε μέσα στους αιώνες ένα θετικό ρόλο. Είναι η μητέρα όλων. Ενδιαφέρεται για όλους. Και το ενδιαφέρον της το κατέστησε πολύ φανερό μέσα στους αιώνες. Η Κύπρος είχε ελάχιστα χρόνια ελεύθερου πολιτικού βίου. Οι κατακτητές εναλλάσσονταν ο ένας μετά τον άλλο. Και η Εκκλησία, ως πραγματική μητέρα, στάθηκε κοντά στον λαό, ενέσκυψε πάνω στον λαό και του έδιδε θάρρος να υπερβεί τις δυσκολίες και να μείνει ριζωμένος στην γη των πατέρων του. Αυτός ήταν ο ρόλος που διαδραμάτισε η εκκλησία μέσα στους αιώνες. Το ίδιο κάνει και σήμερα. Δεν ξεχωρίζει η Εκκλησία ούτε δεξιούς, ούτε αριστερούς, ούτε κεντρώους. Έχει την άποψή της και την λέει. Η Εκκλησία δεν θέλει να ψεύδεται ή να παραπλανεί τον λαό. Τις περισσότερες φορές, αν όχι πάντοτε, η αλήθεια είναι πικρή. Δεν μας ενδιαφέρει αν κάποιοι δεν συμφωνούν μαζί μας. Η Εκκλησία πρέπει να είναι αυθεντική και να λέει την αλήθεια με θάρρος, ιδιαίτερα σήμερα που ο τόπος κινδυνεύει.

Εσείς πώς αντιλαμβάνεστε την έννοια της ενότητας στο εσωτερικό μέτωπο ως επικεφαλής της Εκκλησίας της Κύπρου;

Θέλω να πιστεύω ότι υπάρχει ενότητα. Εάν όμως κάποιοι ως ενότητα εννοούν να κλείσουν τα στόματά τους οι πάντες και να μιλά ένας, αυτό δεν το καταλαβαίνω και τέτοια ενότητα δεν την θέλω. Δεν είναι ενότητα αυτή. Όλος ο λαός προαισθάνεται την αρνητική κατάσταση που εξελίσσεται. Απέναντί μας έχουμε έναν κατακτητή δύσκολο, ο οποίος αν και πέρασαν 35 χρόνια δεν έκανε καμία -ούτε καν ανεπαίσθητη- υποχώρηση. Ο λαός μας στο σύνολό του θέλει λύση, όχι διάλυση. Θέλει μια πραγματική λύση με την οποία να μπορέσει να ζήσει ευτυχισμένος στην γη των πατέρων του. Δεν υπάρχει καμία διαφορά μεταξύ Ελλήνων και Τούρκων. Ο λαός μας αγαπά ο ένας τον άλλο. Επί αιώνες ζήσαμε ευτυχισμένοι. Μπορούμε να ζήσουμε ευτυχισμένοι και στο μέλλον. Αυτό απεδείχθη μόλις άνοιξαν τα οδοφράγματα: Ήρθαν οι Τούρκοι στις ελεύθερες περιοχές, πήγαμε εμείς στις υπό κατοχή περιοχές. Ούτε μύτη έσπασε, ούτε εχθρότητα υπάρχει. Με πολλή χαρά μας δέχονται και με χαρά τους δεχόμεθα εδώ. Συνεπώς, υπάρχει ενότητα και μεταξύ Ελλήνων και Τούρκων, υπάρχει ενότητα και αγάπη μεταξύ του λαού μας. Εάν υπάρχουν απόψεις για την λύση, αυτό είναι δημοκρατικό δικαίωμα και αλίμονο αν δεν υπήρχαν διαφορετικές απόψεις. Μόνο στα δικτατορικά καθεστώτα επικρατεί μια μόνον άποψη.

Έχετε αντιπαραβάλει την ενότητα με την προσπάθεια φίμωσης, να κλείσουν τα στόματα, όπως είπατε. Θεωρείτε ότι αυτή την περίοδο στην χώρα μας γίνεται μια τέτοια προσπάθεια από οποιονδήποτε;

Αν κάποιος λέει ότι «επιθυμούμε ενότητα και πρέπει να υπάρξει ενότητα» και με αυτό εννοεί ότι πρέπει οι πάντες να κλείσουν τα στόματά τους και να μιλά μόνο ένας, δεν είναι ενότητα αυτή. Ενότητα λέω ότι υπάρχει. Το να ακούγονται διαφορετικές απόψεις είναι υγειές φαινόμενο, είναι δείγμα δημοκρατίας και ελευθερίας. Ο λαός μας χαρακτηρίζεται από αυτήν την ελευθερία. Υπάρχει ελευθερία λόγου και ο καθένας κάνει εκείνο που νομίζει σωστό. Πρόκειται για δημοκρατικές αρχές που πρέπει να πρυτανεύουν για να μπορεί ο τόπος να πηγαίνει μπροστά. Πιστεύω λοιπόν ότι αυτή η ενότητα που χρειάζεται ο τόπος είναι δεδομένη, υπάρχει.

Γιατί τότε νομίζετε ότι γίνεται συνεχώς επίκληση της ανάγκης για ενότητα;

Διότι δεν υπεισέρχονται στο τι εστί ενότητα.

Δηλαδή θεωρείται ότι η συζήτηση περί ενότητας αφορά διαφορετικές αντιλήψεις;

Ασφαλώς.

Ας επικεντρωθούμε σε ένα ζήτημα, το οποίο αναδείξατε πιο πάνω. Αναφερθήκατε σε ενότητα μεταξύ Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων. Νομίζετε ότι η Εκκλησία της Κύπρου μπορεί να διαδραματίσει οποιονδήποτε ρόλο, έτσι ώστε να διατηρηθεί αυτό το κλίμα και να αποφευχθεί μια σύγκρουση ανάμεσα σε δύο θρησκευτικά δόγματα;

Όλοι οι Κύπριοι, Ελληνοκύπριοι και Τουρκοκύπριοι, δεν ήσαν ποτέ στενοκέφαλοι. Ποτέ η θρησκεία δεν συνετέλεσε στην διαίρεση του λαού. Μάλλον συνέβαλε στην ενότητα του κυπριακού λαού. Ουδέποτε είχαμε θρησκευτικές διαφορές. Δεν είχαμε τέτοιου είδους αντιπαραθέσεις. Αντίθετα. Εμείς μετείχαμε στις θρησκευτικές τελετές των Τούρκων και εγενόμεθα μέτοχοι της χαράς τους όταν εγιόρταζαν, όπως και εκείνοι ερχόντουσαν στις δικές μας τις τελετές και εγενόντουσαν μέτοχοι της δικής μας χαράς όταν γιορτάζαμε. Για πολλούς αιώνες είχαμε αυτή την σχέση κατανόησης και αγάπης μεταξύ μας. Θρησκευτικό πρόβλημα ούτε υπήρξε ποτέ στην Κύπρο, ούτε υπάρχει σήμερα, ούτε και στο μέλλον θα υπάρξει. Μου έχει προταθεί να συναντηθούμε με τον Μουφτή. Και είπα «όποτε θέλει». Και αν θέλει είναι προσκεκλημένος να έρθει εδώ, στην Αρχιεπισκοπή. Να μιλήσουμε και να φάμε μαζί το μεσημέρι. Μου είπε ότι είναι καλύτερα να βρεθούμε στο Λήδρα Πάλας και απάντησα ότι δεν έχω κανένα πρόβλημα.

Θεωρείτε ότι αυτή η ενότητα μπορεί να διαταραχθεί;

Όταν επιζητώ την ενότητα πρέπει να υπάρχει και αλληλοσεβασμός. Πρέπει να σέβομαι τον άλλο και εκείνος να σέβεται εμένα. Είπα ότι υπάρχει αυτή η ενότητα μεταξύ Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων. Ναι, αλλά όταν μέσα στο σπίτι μου, μέσα στην περιουσία μου, ευρίσκονται οι Τουρκοκύπριοι διά των όπλων, διά της επεμβάσεως της Τουρκίας, πώς θέλουν την ενότητα; Μπορώ λοιπόν να πω ότι θαυμάζω τον λαό μας, που παρόλον ότι εξεδιώχθη από τα σπίτια και τις περιουσίες του, όταν πηγαίνει πίσω βλέπει με αγάπη τον Τουρκοκύπριο που είναι μέσα στο σπίτι του και την περιουσία του. Δεν πήγε κανένας ούτε να τσακωθεί μαζί με κάποιο Τουρκοκύπριο, ούτε και να του πει «φύγε από το σπίτι μου και την περιουσία μου». Αντί αυτού, περιμένει την λύση του εθνικού μας προβλήματος το οποίο είναι πρόβλημα μεταξύ Κύπρου και Τουρκίας, όχι μεταξύ Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων όπως δυστυχώς το έχουμε αναγάγει σήμερα. Ειλικρινά θαυμάζω τους Ελληνοκύπριους που ευρίσκονται σε πολύ ψηλά επίπεδα ευγένειας, δημοκρατίας και αγάπης έναντι των Τουρκοκυπρίων.

Εν τούτοις, ένας παρατηρητής θα σας έλεγε ότι στην Κύπρο δεν υπάρχει ενότητα ανάμεσα στους Ελληνοκύπριους και τους Τουρκοκύπριους. Αντίθετα, υπάρχει μια έντονη πολιτική αντιπαράθεση, αν όχι σύγκρουση. Και κυρίως, αυτή η πολιτική αντιπαράθεση είναι το ίδιο έντονη στο εσωτερικό των δύο κοινοτήτων. Πώς θα αντιμετωπίζατε μια τέτοια παρατήρηση;

Όταν ο Κύπριος ακούει τον ένα πολιτικό να λέει «δέχομαι την ομοσπονδία», άλλον να λέει «θέλω το ενιαίο κράτος», άλλον να δέχεται την συνομοσπονδία, άλλον να δέχεται την διχοτόμηση, τότε αυτή η ενότητα που επιθυμούμε διαταράσσεται. Για να υπάρχει αυτή η ενότητα και να μην αναστατώνονται κάποιοι, ιδίως οι πρόσφυγές μας που έχασαν τα πάντα, οφείλει όλη η ηγεσία να έχει τον ίδιο στόχο. Όλοι πρέπει να πούμε: Αυτός είναι ο στόχος της Κύπρου και όλη η πολιτική ηγεσία, η οποία να τραβά μαζί της και τον λαό, πρέπει να έχει ένα και μόνο στόχο. Διότι οι πολλοί στόχοι προκαλούν αναστάτωση και σύγκρουση. Αν υπήρχε μια ομόφωνη εθνική γραμμή, τότε αυτό θα ήταν το ιδανικό.

Θεωρείτε ότι σε περίπτωση μιας λύσης του κυπριακού, με την οποία δεν θα ικανοποιηθούν όλοι, θα μπορέσει να διατηρηθεί αυτή η ενότητα ανά-μεσα σε Ελληνοκύπριους και Τουρκοκύπριους;

Εάν έρθει κάποιο σχέδιο και ο λαός το υπερψηφίσει τότε η Εκκλησία, και αντίθετη να ήταν σε αυτό το σχέδιο, αφού ο λαός θα το έχει ψηφίσει, δεν μπορεί να συμβάλει στην διαίρεση του λαού. Η Εκκλησία θα επέμβει με όλη την δύναμη της ψυχής της και θα ζητήσει σεβασμό στις δημοκρατικές αρχές. Αφού ο λαός δέχθηκε αυτή την λύση οφείλουμε να την υποστηρίξουμε, διότι εάν διχαστούμε η καταστροφή θα είναι ολοκληρωτική. Ενώ, αν υποστηρίξουμε έστω κα μία λύση που δεν είναι αρεστή σε εμάς, αλλά τουλάχιστο να είναι λειτουργική, τότε το κακό θα είναι λιγότερο. Η Εκκλησία σίγουρα δεν θα ρίξει λάδι στην φωτιά. Θα διαφωνεί αν δεν της αρέσει η λύση εκ των προτέρων, αλλά από την στιγμή που θα αποφανθεί ο λαός νομίζω ότι θα έκανε κακό αν συνέβαλλε στον διχασμό.

Έχετε κατηγορηθεί ότι παρεμβαίνετε στο κυπριακό χωρίς να ενημερώνεστε. Πώς απαντάτε;

Είμαι πολύ καλά ενημερωμένος, όχι λιγότερο από τους αρχηγούς των κομμάτων. Τώρα, αν από τις απαντήσεις που δίδω νομίζουν μερικοί ότι δεν κατέχω τα θέματα, κάνουν λάθος. Διότι δεν θα απαντώ όπως θέλουν εκείνοι. Θα απαντώ όπως θέλω εγώ. Και προσπαθώ πάντοτε να είμαι ενημερωμένος, παρακολουθώ τόσο τα δελτία ειδήσεων όσο και τον Τύπο. Δεν κατοικώ ούτε σε κάποια σπηλιά απομονωμένος, ούτε στο φεγγάρι ευρίσκομαι. Βρίσκομαι σε αυτό τον χώρο, όπου υπάρχουν πλουραλιστικά ΜΜΕ και κάνουν λάθος εκείνοι που νομίζουν ότι δεν ξέρω τι συμβαίνει. Μπορεί να μην συμφωνούν με τις απαντήσεις που δίδω στις ερωτήσεις των διαφόρων δημοσιογράφων, αλλά επαναλαμβάνω ότι η απάντηση είναι δική μου.

Έχετε κατηγορηθεί επίσης ότι με τον τρόπο που εκφράζεστε δεν συμβάλλετε στην ενότητα. Πώς απαντάτε σε αυτό;

Όπως έχω πει, η αλήθεια είναι πικρή. Αλλά η Εκκλησία που διδάσκει την αλήθεια δεν μπορεί να την καμουφλάρει. Δεν μπορεί να την κρύψει. Η αλήθεια είναι αλήθεια και αργά ή γρήγορα θα επιπλεύσει. Είναι πιο σωστό να λέμε την αλήθεια έστω και αν κάποιοι ενοχλούνται. Η Κύπρος είναι και δική μου πατρίδα, δεν ανήκει περισσότερο σε κάποιους άλλους, ανήκει σε όλους μας. Ο κάθε πολίτης έχει δικαίωμα να ενδιαφέρεται και να μιλά για την πατρίδα του. Δεν νομίζω ότι έχει κανείς το δικαίωμα να απαγορεύσει σε κάποιον να εκφράσει την άποψή του.

Κατά καιρούς κάποιοι υποστήριξαν -και ακόμα υποστηρίζουν- ότι οι θέσεις του Αρχιεπισκόπου δεν είναι θέσεις της Ιεράς Συνόδου. Πώς απαντάτε σε αυτό;

Έχουμε δημοκρατία. Μπορεί και μέσα στην Σύνοδο κάποιοι αδελφοί να έχουν διαφορετικές απόψεις. Αλλά την Σύνοδο την εκφράζει, ο Αρχιεπίσκοπος, άρα ο Αρχιεπίσκοπος την εκφράζει είτε ομοφώνως είτε κατά πλειοψηφία. Δεν πράττει αντίθετα από ό,τι η Σύνοδος αποφασίζει. Σύμφωνα με το καταστατικό της Εκκλησίας της Κύπρου, δεν μπορεί κανένας να εκπροσωπεί την Σύνοδο παρά μόνον ο Αρχιεπίσκοπος.

Νομίζετε ότι μπορείτε να παίξετε κάποιον ιδιαίτερο ρόλο ως Αρχιεπίσκοπος αυτή την περίοδο που διανύουμε στο κυπριακό;

Νομίζω πάντοτε η Εκκλησία είχε ένα ρόλο εθνικό τον οποίο δεν επιθυμούμε να απεμπολήσουμε, αλλά να τον διαδραματίσουμε. Πάντοτε με θετικό πνεύμα και αποτελεσματικότητα.

Πώς νομίζετε ότι ο κόσμος αντιμετωπίζει αυτό τον ιστορικό ρόλο της Εκκλησίας;

Νομίζω ότι ο λαός, στην πλειοψηφία του, είναι θετικός ως προς τον ρόλο αυτό της Εκκλησίας. Πολλές φορές ακούμε και αντίθετες απόψεις, αλλά σε μια δημοκρατία πρέπει να ακούονται όλες οι απόψεις. Νομίζω ότι με πολλή χαρά δέχεται ο λαός τις απόψεις μας. Εμείς ακούμε τον λαό μας. Είμεθα καθημερινά μέσα στον λαό. Δεν τον αποφεύγουμε. Τον πλησιάζουμε και με τις ακολουθίες της Εκκλησίας μας, με τις θείες λειτουργίες, με τις συνάξεις που έχουμε και έτσι μπορούμε να παίρνουμε τον σφυγμό του. Δεν νομίζω ότι είμαστε απώντες και μακράν του λαού.

Βεβαίως η ενότητα, στην πρώτη ή στην δεύτερη περίπτωση, δεν υπονοεί ούτε ακύρωση της δημοκρατικής διαδικασίας, δηλαδή του διαλόγου και της αντιπαράθεσης επιχειρημάτων, ούτε περιθωριοποίηση της άλλης άποψης. Οι δημοκρατίες είναι «ζωντανοί» πολιτικοί οργανισμοί και, ως εκ τούτου, οποιαδήποτε απόπειρα ακύρωσης της δημοκρατικής διαδικασίας ή καταπίεση της αντίθετης άποψης σηματοδοτεί εξ ορισμού την απουσία ενότητας. Η επίκληση της ενότητας δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως πολιτικό άλλοθι για τον περιορισμό ή την καταπίεση οποιουδήποτε άτομου ή ομάδας.

Στην Κύπρο η τρέχουσα δημόσια συζήτηση περί ενότητας παρουσιάζει αντιφάσεις και ανακολουθίες. Γενικά, επιχειρείται η εργαλειοποίηση της έννοιας της «ενότητας», δηλαδή η προσαρμογή της στο πλαίσιο των περιστασιακών αναγκών των κομμάτων και της κυβέρνησης. Κανείς δεν μπορεί να αμφισβητήσει ότι η Κύπρος βρίσκεται σε μια έκρυθμη κατάσταση λόγω του πολιτικού προβλήματος. Παρόλα αυτά, ποτέ δεν έγινε μια συστηματική προσπάθεια για ενότητα στον χειρισμό του κυπριακού, είτε στο πλαίσιο μιας συλλογικής προσπάθειας είτε στο πλαίσιο μιας κυβέρνησης εθνικής ενότητας.

Αν εξειδικεύσουμε τη συζήτησή μας γύρω από τον τρόπο με τον οποίο επιχειρείται η εργαλειοποίηση της έννοιας της ενότητας μπορούμε να παρατηρήσουμε τέσσερις βασικές τάσεις:

1.Γίνεται επίκληση της ενότητας ως ενός μέσου περιθωριοποίησης της αντίθετης άποψης. Όποιοι διαφωνούν με την «επικρατούσα άποψη» θεωρούνται πολέμιοι της ενότητας.

2.Γίνεται προσπάθεια περιορισμού της κριτικής έναντι των κυβερνητικών χειρισμών. Η κριτική κατά της κυβέρνησης ή χειρισμών του προέδρου εκλαμβάνονται ως πλήγματα κατά της ενότητας.

3.Επιδιώκεται ενότητα για συλλογική ανάληψη ευθυνών και, κατά συνέπεια, για απαλλαγή από την ευθύνη μιας ενδεχόμενης αποτυχίας. Δηλαδή, επιδιώκεται μια γενική συμφωνία πάνω σε ζητήματα που αφορούν το κυπριακό χωρίς όμως οποιαδήποτε ειδίκευση ή συγκεκριμενοποίηση στόχων έτσι ώστε ο διαπραγματευτής της ελληνοκυπριακής πλευράς να είναι «καλυμμένος» σε περίπτωση αδιεξόδου.

4.Η απουσία ενότητας χρησιμοποιείται ως δικαιολογία για την λήψη μονομερών αποφάσεων. Δηλαδή, έστω και αν υπάρχει μια γενική συμφωνία σε ορισμένα ζητήματα του κυπριακού, ο διαπραγμα-τευτής επικαλείται την κατά καιρούς αδυναμία συμφωνίας επί συγκεκριμένων τακτικών χειρισμών, προκειμένου να λαμβάνει προσωπικές αποφάσεις.

Στο πλαίσιο αυτών των παρατηρήσεων, μπορούμε να συμπεράνουμε ότι η επίκληση της ενότητας δεν αναδεικνύει μόνο ένας είδος πολιτικού άλλοθι, αλλά κυρίως ένα είδος πολιτικής υποκρισίας, η οποία υποτιμά τη νοημοσύνη των πολιτών. Το επίπεδο του δημόσιου διαλόγου, όπως και τα επιχειρήματα που διατυπώνονται, δεν μπορούν παρά να απαξιώνουν την έννοια της ενότητας και να ακυρώνουν οποιαδήποτε προοπτική εξορθολογισμού του δημόσιου πολιτικού λόγου.

Τρία διλήμματα για τον κ. Χριστόφια

Είναι πλέον κοινός τόπος ότι η περιρρέουσα ατμόσφαιρα και ο ενθουσιασμός των πρώτων μηνών του 2008, αμέσως μετά την εκλογή του κ. Χριστόφια στην Προεδρία της Δημοκρατίας, έχουν κοπάσει. Κανείς δεν πιστεύει πλέον ότι η λύση του κυπριακού μπορεί να βασιστεί πάνω στην καλή σχέση δύο ηγετών. Τα σκαμπανεβάσματα στην υπόθεση Λιμνίτη, οι αντιφάσεις που προκύπτουν από τις δημόσιες δηλώσεις των δύο ανδρών, η απουσία προόδου σε ουσιαστικά ζητήματα και οι πιέσεις των τρίτων, δημιούργησαν μια κατάσταση διλημμάτων. Το αποτέλεσμα δεν είναι καθόλου ενθαρρυντικό: Η τουρκοκυπριακή και τουρκική πλευρά εμφανίζονται με μαξιμαλιστικές θέσεις και η ελληνοκυπριακή πλευρά επείγεται για λύση, χωρίς όμως να υπάρχουν προοπτικές ενός βιώσιμου συμβιβασμού. Με απλά λόγια, το κυπριακό επανήλθε στην γνωστή του διάσταση.

Από την μέχρι στιγμής διαδικασία αναδύονται κάποια ζητήματα τα οποία προκαλούν σοβαρά διλήμματα για τον κ. Χριστόφια. Ο τρόπος με τον οποίο επιχειρείται η υλοποίηση της συμφωνίας για τον Λιμνίτη φέρνει στην επιφάνεια τις μεγάλες δυσκολίες που παρουσιάζονται στην εφαρμογή συμφωνιών και στην αδυναμία των Ηνωμένων Εθνών και τρίτων μερών να συμβάλουν με οποιονδήποτε τρόπο στην επίλυση αδιεξόδων. Είναι πολύ καλά γνωστό ότι ο κ. Χριστόφιας θέτει πάνω από όλα την εγγύηση της εφαρμογής οποιασδήποτε συμφωνίας στο κυπριακό. Αυτή άλλωστε ήταν και η θέση του το 2004, την οποία επαναλαμβάνει σε τακτά χρονικά διαστήματα. Το πρώτο σοβαρό δίλημμα του κ. Χριστόφια, λοιπόν, είναι η αναζήτηση αξιόπιστων λύσεων για την τήρηση των συμφωνηθέντων, έτσι ώστε να μπορεί να πείσει και τον λαό ότι αυτά που θα συμφωνηθούν στις διαπραγματεύσεις θα εφαρμοστούν στην πράξη.

Το δεύτερο ουσιαστικό δίλημμα του κ. Χριστόφια είναι η αστάθεια και οι αντιφάσεις του συνομιλητή του. Από την μια, στο πλαίσιο των κατ’ ιδίαν συναντήσεων που έχει με τον κ. Ταλάτ, εμφανίζεται με σχεδόν απόλυτη αυτοπεποίθηση και υποστηρίζει ότι έχουν κτίσει ένα κώδικα επικοινωνίας, συνεν-νόησης και εμπιστοσύνης που τους επιτρέπει να συζητούν και να συμφωνούν σε ουσιαστικά ζητήματα της διαπραγμάτευσης σε κλίμα αμοιβαιότητας και εχεμύθειας. Από την άλλη, πολύ συχνά ο κ. Χριστόφιας εκφράζει δημόσια την απογοήτευσή του για την στάση και τις δηλώσεις του κ. Ταλάτ, οι οποίες, όπως ισχυρίζεται, αντιβαίνουν σε αυτά που συμφωνούν κατ’ ιδίαν. Φαίνεται ότι ο κ. Χριστόφιας έχει απέναντί του ένα «διπλοπρόσωπο» συνομιλητή. Η απόφασή του να τον αξιολογεί με βάσει αυτά που θέλει αυτός να πιστεύει για τις προθέσεις και την αξιοπιστία του, εμπεριέχουν κάποιο ρίσκο που ίσως εκθέσουν τον κ. Χριστόφια στο μέλλον.

Τέλος, ο κ. Χριστόφιας έχει να αντιμετωπίσει ένα δίλημμα στοχοθεσίας. Εκλέχθηκε με την ετικέτα του «Προέδρου λύσης». Τον πρώτο χρόνο διακυβέρνησης υποστήριζε με αυτοπεποίθηση την ικανότητά του να συνεννοηθεί με τον κ. Ταλάτ για την εξεύρεση μιας «λύσης από τους Κυπρίους για τους Κυπρίους». Σιγά-σιγά, όμως, η αίσθηση αυτοπεποίθησης εξασθένησε και σήμερα φαίνεται να επικεντρώνεται σε ουσιαστικά ζητήματα των συνομιλιών, χωρίς όμως να έχει ξεκαθαρίσει με ακρίβεια τις επιδιώξεις του και τις δυνατότητες υλοποίησής τους. Από την άλλη, ο ξένος παράγοντας εκμεταλλεύθηκε την συνθηματολογία του 2008. Στους γνωστούς κύκλους της διεθνούς κοινότητας έχει επικρατήσει ένα εσχατολογικό απόφθεγμα: «Εάν δεν μπορέσουν να λύσουν το κυπριακό οι Χριστόφιας και Ταλάτ, τότε κανένας δεν θα μπορεί να το λύσει». Αυτό πρέπει να προβληματίσει τον κ. Χριστόφια, από την στιγμή που και ο ίδιος άρχισε να συνειδητοποιεί ότι η προσπάθειά του να διατηρήσει το καλό κλίμα τον αναγκάζει να είναι υπέρ του δέοντος ελαστικός.

Εναλλακτικές επιλογές για την τουρκοκυπριακή πλευρά και την Τουρκία

Η τουρκοκυπριακή πλευρά και η Τουρκία δε φαίνεται να αντιμετωπίζουν ουσιαστικά διλήμματα. Αντίθετα, έχουν ήδη επεξεργαστεί μια σειρά εναλλακτικών επιλογών σε περίπτωση που δεν επιτύχουν τις πάγιες επιδιώξεις τους. Πρώτο, θεωρούν ότι η διεθνής κοινότητα πιστώνει την τουρκική πλευρά με καλές προθέσεις και βούληση για εξεύρεση λύσης του κυπριακού. Το σύνθημα «λύση από τους Κυπρίους για τους Κυπρίους» βολεύει την Τουρκία, η οποία εμφανίζεται ως ένα τρίτο μέρος στην διαδικασία. Σε περίπτωση αδιεξόδου, οι ευθύνες θα καταλογιστούν στις ηγεσίες των δύο κοινοτήτων. Δεύτερο, σε περίπτωση ναυαγίου των προσπαθειών, γίνεται επεξεργασία σχεδίων για δημιουργία νέων δεδομένων επί του εδάφους με στόχο την αναγνώριση δεύτερου κράτους στην Κύπρο, αλλά και δημιουργία προβλημάτων στην Κυπριακή Δημοκρατία. Ανάμεσα σε άλλα, καταστρώνεται σχέδιο μετακίνησης Τουρκοκυπρίων στις ελεύθερες περιοχές για διεκδί-κηση ατομικών και πολιτικών δικαιωμάτων. Τέλος, γίνεται επεξεργασία σχεδίου με στόχο την οριστική αποσύνδεση του κυπριακού από το πλαίσιο σχέσεων ΕΕ-Τουρκίας.

Ο ρόλος του κ. Ντάουνερ

Από την άφιξή του στην Κύπρο, ο αντιπρόσωπος του γ.γ. του ΟΗΕ προωθεί μια συγκεκριμένη ατζέντα, πάντα σε στενή συνεννόηση με δύο μόνιμα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας, τις ΗΠΑ και την Βρετανία. Πρώτο, επιδιώκει να πείσει τους συνομιλητές του ότι αυτή είναι η τελευταία ευκαιρία για λύση. Με αυτό τον τρόπο αφήνει να νοηθεί ότι σε περίπτωση νέου αδιεξόδου, θα είναι πολύ δύσκολο να αναμειχθεί ξανά ο ΟΗΕ στο κυπριακό με αποτέλεσμα να οδηγηθούν τα πράγματα σε οριστική διχοτόμηση. Δεύτερο, προσπαθεί να πείσει τον κ. Χριστόφια και πολιτικές δυνάμεις στην Ελληνοκυπριακή πλευρά ότι ο ρόλος του ΟΗΕ μπορεί να είναι υποβοηθητικός στην γεφύρωση των διαφορών ανάμεσα στις δύο πλευρές. Για αυτό το σκοπό έχει φέρει στην Κύπρο μια ομάδα ειδικών (συνταγματικού δικαίου, εκλογικών ομοσπονδιακών συστημάτων, διακυβέρνησης, κ.α.), οι οποίοι ετοιμάζουν γεφυρωτικές προτάσεις (bridging proposal) εν όψει του δευτέρου γύρου συνομιλιών. Για τον ίδιο σκοπό, ζητάει γνωματεύσεις από τρίτους και έχει συναντήσεις με Ε/κ, Τ/κ και ξένους ακαδημαϊκούς, δημο-σιογράφους και πολιτικούς που υποστήριξαν το σχέδιο Ανάν. Τρίτο, έχει αρχίσει μια σειρά (δημόσιων και παρασκηνιακών) επαφών, με τα μεγάλα Ελληνοκυπριακά κόμματα (ΑΚΕΛ και ΔΗΣΥ), στις οποίες κάνει δελεαστικές προτάσεις για την διακυβέρνηση του νέου ομόσπονδου κρατικού μορφώματος. Ο κ. Ντάουνερ επιδιώκει να πείσει τις ηγεσίες των δύο κομμάτων ότι μετά την επίτευξη συμβιβασμού θα μπορέσουν να ανανεώσουν την επιρροή και την ισχύ τους στο πολιτικό σύστημα του τόπου σε συνεργασία με συγκεκριμένα Τ/κ κόμματα.

Ο κ. Ντάουνερ έχει δηλώσει ότι ο ΟΗΕ δε θα επαναλάβει τα λάθη του 2004. Με βάση τα πιο πάνω μπορούμε να κατανοήσουμε ότι αυτό που εννοεί είναι ότι το νέο σχέδιο λύσης πρέπει να οδηγηθεί σε δημοψήφισμα μόνο μετά που θα εξασφαλιστεί η συναίνεση των ηγεσιών των δύο μεγάλων κομμάτων στην Ελληνοκυπριακή πλευρά, ΑΚΕΛ και ΔΗΣΥ. Με ανάλογη βεβαιότητα, όπως αυτή του κ. Ντε Σότο το 2004, θεωρεί ότι αν επιτευχθεί αυτός ο στόχος, τότε η κοινωνία θα ακολουθήσει.

Το θολό τοπίο στις Βρυξέλλες

Τον Δεκέμβριο θα αξιολογηθεί η πρόοδος της Τουρκίας στο πλαίσιο των ενταξιακών της δια-πραγματεύσεων. Όπως έχουν σήμερα τα πράγμα-τα, το κυπριακό δεν θα επηρεάσει αυτή τη διαδικασία. Τόσο η Λευκωσία όσο και η Αθήνα έχουν ξεκαθαρίσει τις προθέσεις τους και δήλωσαν ότι υποστηρίζουν τη συνέχιση των διαπραγματεύσεων της Τουρκίας με την ΕΕ. Από την άλλη, η Γερμανία και η Γαλλία έχουν με τη σειρά τους ξεκαθαρίσει τη θέση τους ότι δεν επιθυμούν την ένταξη της Τουρκίας στην ΕΕ. Παρόλα αυτά, οι δύο αυτές χώρες δεν πρόκειται να κάνουν οποιαδήποτε κίνηση τον Δεκέμβριο για περαιτέρω κυρώσεις έναντι της Άγκυρας εάν δεν συνεργαστεί η Λευκωσία.

Είναι ίσως η τελευταία φορά που η Κυπριακή Δημοκρατία μπορεί να διεκδικήσει με αξιόπιστο τρόπο πολιτικά ερείσματα σε σχέση με την ενταξιακή πορεία της Τουρκίας, τα οποία θα μπορεί στην συνέχεια να εξαργυρώσει στις διαπραγμα-τεύσεις για το κυπριακό. Αν τον Δεκέμβριο δεν εμφανιστεί με συγκεκριμένο σχέδιο και πολιτικές θέσεις, τότε θα είναι ίσως αδύνατο να μπορέσει να επιδιώξει πολλά πράγματα στο μέλλον. Η Λευκωσία δεν θα πρέπει να επιτρέψει να απαξιωθούν τα ζητήματα που την αφορούν άμεσα.

Από την άλλη, η Σουηδική Προεδρία και η Βρετανία θέλουν να αποφύγουν οποιαδήποτε συζήτηση για τις υποχρεώσεις της Τουρκίας έναντι της Κύπρου. Αυτά τα κράτη εξυπηρετούνται από την προοπτική «ραγδαίων εξελίξεων» στο κυπριακό το Φθινόπωρο.

Η πολιτική των ΗΠΑ

Η θέση των ΗΠΑ είναι ξεκάθαρη: Στην Κύπρο πρέπει να αποφευχθεί οποιαδήποτε κρίση η οποία θα επηρεάσει τις ελληνοτουρκικές σχέσεις και την ενταξιακή πορεία της Τουρκίας. Θεωρούν ότι αυτή είναι μια μοναδική ευκαιρία για λύση του κυπριακού η οποία δεν πρέπει να χαθεί. Από την άλλη, όμως, δεν έγινε μέχρι στιγμής καμιά επεξεργασία σχεδίου για χειρισμό ενός αδιεξόδου. Η πρεσβεία των ΗΠΑ στην Λευκωσία είναι συντονισμένη με τον κ. Ντάουνερ και συνεπικουρεί τις κινήσεις του.

Ανάγκη για σχεδιασμό εναλλακτικών επιλογών

Είναι ίσως καιρός η Λευκωσία να αρχίσει να σκέφτεται τις επιλογές της εν όψει πιθανών σεναρίων, όπως για παράδειγμα (1) την άσκηση πιέσεων για αποδοχή ενός πιο αναβαθμισμένου ρόλου του ΟΗΕ, ο οποίος θα υπονοεί ένα είδος έμμεσης επιδιαιτησίας με πρόσχημα την γεφύρωση των θέσεων των δύο πλευρών, (2) την προετοιμασία από τον ΟΗΕ ενός είδους ενδιάμεσης συμφωνίας (στο πλαίσιο των έως τώρα συμφωνηθέντων), η οποία, όμως, θα παραβιάζει την αρχή «τίποτα δεν θεωρείται συμφωνημένο εάν δεν συμφωνηθούν όλα», (3) το ενδεχόμενο να βρεθεί μπροστά σε πιέσεις και (έμμεσους) εκβιασμούς για αποδοχή ενός νέου σχεδίου (ως βάση λύσης του κυπριακού) που δε θα ικανοποιεί βασικές παραμέτρους λειτουργικότητας και βιωσιμότητας και που φυσικά δε θα έχει τύχη σε δημοψήφισμα, ή (4) την καθολική αλλαγή πλεύσης από τον κ. Ταλάτ με τρόπο που να οδηγηθεί η διαδικασία σε παρατεταμένο αδιέξοδο και κρίση.

Η επιμονή του κ. Χριστόφια στην θέση ότι «δεν έχουμε άλλη επιλογή παρά να παραμείνουμε στη διαδικασία πάσει θυσία» θέτει την Ελληνοκυπριακή πλευρά σε μειονεκτική θέση. Σε περίοδο διαπραγματεύσεων κανείς δε θα πρέπει να μπαίνει σε μια κατάσταση αυτοπαγίδευσης, με τρόπο που η άλλη πλευρά να θεωρεί ότι όσο πιέζει τόσο θα κερδίζει έδαφος. Έστω και αν πιστεύει ότι «δεν έχει άλλη επιλογή», ο κ. Χριστόφιας οφείλει να πείσει τον συνομιλητή του και τα τρίτα μέρη ότι σε περίπτωση αδιεξόδου έχει «εναλλακτικό σχέδιο δράσης».

του Γιώργου Κέντα

Είναι ίσως ένα από τα παράδοξα φαινόμενα των σύγχρονων ανεπτυγμένων κοινωνιών. Πολλοί άνθρωποι που ζουν σε μεγαλουπόλεις, ίσως οι πλειοψηφία αυτών που έχουν κάποιο μορφωτικό επίπεδο και συνήθως μια σχετική οικονομική άνεση, βρίσκονται συνεχώς σε ένα αδιέξοδο. Ένα αδιέξοδο αναζήτησης εναλλακτικών τρόπων ζωής. Αναζητούν διαρκώς νέα «στιλ» ψυχαγωγίας, διασκέδασης, άθλησης, προσωπικής ζωής και γενικά περιπέτειας. Αυτά τα άτομα βρίσκονται σε μια συνεχή κρίση ταυτότητας. Το παράδοξο είναι ότι οι σύγχρονες μετα-βιομηχανικές κοινωνίες είναι φτιαγμένες για να δίνουν την δυνατότητα στο κάθε άτομο να αυτοπραγματώσει το εγώ του. Δηλαδή, να εξαντλήσει όλα τα περιθώρια κοινωνικής ανέλιξης, καταξίωσης και ευημερίας. Φαίνεται, όμως, ότι οι κοινωνίες μας δεν διαθέτουν κάποιο εγχειρίδιο ατομικής επιτυχίας, ή εν πάσει περιπτώσει, δεν φαίνεται να έχουν προδιαγραφές αυτοπραγμάτωσης τόσων πολλών εγώ με τόσους πολλούς εναλλακτικούς τρόπους.

Το αποτέλεσμα είναι ίσως αναπόφευκτο: Αρκετοί άνθρωποι βρίσκονται σε συνεχή αναζήτηση του καλύτερου συνδυασμού επιλογών αυτοπραγμάτωσης του εγώ τους, με αποτέλεσμα να μην είναι σίγουροι για τις επιλογές τους. Ακόμα χειρότερα, πολλές φορές φτάνουν στο σημείο να πλήττουν από τις επιλογές τους. Για αυτά λοιπόν τα άτομα θα μιλήσουμε εδώ, στο πλαίσιο του αφιερώματος «Get a Life». Για αυτά τα άτομα που αναζητούν συνεχώς ζωή, αλλά ζωή δεν έχουν!

Είναι πολύ δύσκολο να κατηγοριοποιήσεις αυτούς τους ανθρώπους, έστω να αναφερθείς σε πιθανές ηλικιακές ομάδες, κοινωνική τάξη κλπ. Το σίγουρο, όμως, είναι ότι όταν δεις αυτούς τους ανθρώπους τους αναγνωρίζεις αμέσως, εκτός και αν είσαι ένας από αυτούς. Ασχολούνται συνεχώς με τους άλλους. Εμφανίζονται έτοιμοι να βοηθήσουν και να συμβουλεύσουν τους γύρω τους επί παντός επιστητού, αλλά και να κατηγορήσουν εκείνους που δεν γουστάρουν (που συνήθως ζηλεύουν). Είναι ασταθείς στις σχέσεις τους. Δεν είναι ικανοποιημένοι με την ζωή τους. Νιώθουν αδικημένοι. Θέλουν μια ακόμα ευκαιρία για να αποδείξουν αυτό που αξίζουν. Ψάχνουν ακόλουθους, υποστηρικτές και θαυμαστές. Πολλοί δύσκολα, όμως, αναγνωρίζουν ότι μπορεί και να σφάλλουν. Ότι ίσως χρειάζεται να εργαστούν λίγο πιο σκληρά. Ίσως να πρέπει να κάνουν λίγη υπομονή και να είναι πιο προσεκτικοί με τις επιλογές τους στο μέλλον. Ίσως ακόμα να εκτιμήσουν αυτά που έχουν, υλικά και άυλα. Να ζήσουν την ζωή τους με δημιουργικό τρόπο, αντί να αναζητούν συνεχώς νέα πρότυπα ζωής.

Παρόλο που είναι δύσκολο να βρούμε την αρχή του κακού, εντούτοις θα μπορούσαμε να μιλήσουμε για τα στοιχεία που δημιουργούν αυτή την κρίση χαρακτήρα και τις ιδιαιτερότητές της: Νέοι άνθρωποι, συνήθως ηλικίας 25-35, ανεξάρτητα από κοινωνική τάξη ή καταγωγή, οι οποίοι έχουν ξεπεράσει τα σύνδρομα της μετα-εφηβείας, αλλά δεν έχουν ωριμάσει. Είναι τα άτομα που δεν απέκτησαν ακόμα τόση αυτοεκτίμηση όση χρειάζεται κάποιος για να βρει νόημα και στόχο στην ζωή του. Να βρει την δική του ζωή και να την ζήσει δίπλα ή μαζί με άλλους ανθρώπους. Να μην νιώθει διαρκώς υποβαθμισμένος ή αδικημένος.

Η κρίσιμη περίοδος είναι η ηλικία μεταξύ 30-35 ετών. Πολλοί ξεπερνούν αυτή την ηλικία χωρίς να ξεφύγουν από αυτή την μιζέρια του ανικανοποίητου εγώ. Συνήθως εγκλωβίζονται σε μια ρουτίνα συζυγικού βίου, ο οποίος είναι μάλλον βραχύβιος. Έπειτα, μετά τον χωρισμό, επιστρέφουν πάλι στα ίδια. Βεβαίως, είναι και αυτοί που φορμάρονται στα γρανάζια ενός συζυγικού βίου που τους μοιάζει με ένα είδος εξανδραποδισμού. Μπλέκουν με άτομα που δεν έχουν ζωή και σε κάποια στιγμή που δεν πάει άλλο αναγκάζονται να σπάσουν τα δεσμά για να πάρουν την ζωή τους πίσω. Βεβαίως, κάποιοι μένουν εργένηδες, αφού δεν βρέθηκε ο άνθρωπος που τους αναλογεί ή νιώθουν πολύ μειονεκτικά για να διεκδικήσουν κάποιο/α, ιδιαίτερα μετά από μια ή κάποτε απανωτές απογοητεύσεις.

Δεν μπορούμε να ξέρουμε με ακρίβεια αν αυτούς τους ανθρώπους τους δημιουργεί η κοινωνία ή είναι θύματα των επιλογών τους. Με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, αυτοί οι τύποι είναι προϊόν της σκέψης τους. Το βέβαιο είναι ότι, θέλοντας και μη, ζούμε ανάμεσά τους. Πολλές φορές αυτοί οι άνθρωποι μας προκαλούν ανασφάλεια. Νιώθουμε ότι η συναναστροφή μαζί τους μας οδηγεί στην μαύρη τρύπα της μιζέριας τους. Από την άλλη, όμως, αν συμπεριφερθούμε με φόβο ή με ένα τρόπο δήθεν ανωτερότητας, ίσως να γίνουμε ένα με αυτούς. Ίσως η απάντηση είναι πιο απλή άλλα προϋποθέτει θέληση και προσπάθεια: Οφείλουμε να δημιουργήσουμε κοινωνικά αντισώματα. Λίγη δόση υπομονής, λίγη συναισθηματική κατανόηση, αλλά πάντοτε προσηλωμένοι στην ζωή μας. Με απλά λόγια, μπορούμε κάλλιστα να διατηρήσουμε τον εγωισμό μας, χωρίς όμως να χάνουμε την ζωή μας ή να χαλούμε την ζωή των άλλων. Όλα είναι θέμα ισορροπιών. Είναι απλά ζήτημα καλλιέργειας κοινωνικών δεξιοτήτων. Και η ζωή συνεχίζεται…

Εθνική Ασφάλεια, Αποτροπή, Διπλωματία και Πολιτική

Μετά τον τριετή πόλεμο της Κορέας (1950-53), η χώρα διχοτομήθηκε σε δύο ζώνες, οι οποίες εξελίχτηκαν σε δύο κράτη, την Νότιο και την Βόρειο Κορέα. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα την δημιουργία ενός διεθνούς ζητήματος ειρήνης και ασφάλειας. Η ζώνη γύρω από τα σύνορα των δύο κρατών χαρακτηρίζεται ως μια από τις πιο στρατοκρατούμενες στον κόσμο. Στο πλαίσιο του ψυχρού πολέμου, οι ΗΠΑ έθεσαν κάτω από την προστασία τους την Ν. Κορέα και η Σ. Ένωση την Β. Κορέα. Παρόλα αυτά, ήδη από τη δεκαετία του 1950, η Β. Κορέα επιδιώκει την αυτονόμησή της σε ζητήματα εθνικής ασφάλειας και σε αυτό το πλαίσιο αναζητεί πυρηνική ισχύ. Η κρίση της Κούβας το 1962 έδωσε νέο περιεχόμενο σε αυτή την προσπάθεια. Η ηγεσία της χώρας θεώρησε ότι από την στιγμή που η Σ. Ένωση εγκατέλειψε την Κούβα δεν μπορεί να είναι βέβαιη ότι σε περίπτωση κρίσης θα ρισκάρει την εθνική της ασφάλεια για να εγγυηθεί την ασφάλεια της Β. Κορέας. Ταυτόχρονα, η Β. Κορέα βρέθηκε πολλές φορές στην δίνη των αντιπαραθέσεων ανάμεσα στη Σ. Ένωση και την Κίνα, όπως επίσης βρέθηκε σε αδιέξοδο όταν οι ΗΠΑ έκαναν κινήσεις αποκλιμάκωσης των τεταμένων σχέσεών της με την Σ. Ένωση ή επεδίωκαν την αποκατάσταση των σχέσεών τους με την Κίνα.

Με το τέλος του ψυχρού πολέμου, η Β. Κορέα βρέθηκε μπροστά σε ένα δίλημμα ασφάλειας. Η Σ. Ένωση είχε καταρρεύσει και ο χάρτης της παγκόσμιας ασφάλειας άρχισε να επανασχεδιά-ζεται. Οι ΗΠΑ παρέμειναν ισχυρές και η παρουσία τους στην περιοχή προκαλούσε ανασφάλεια. Η ηγεσία της χώρας θεώρησε ότι η προσπάθεια για οικοδόμηση μιας αυτόνομης πολιτικής ασφάλειας και άμυνας απαιτούσε την επιτάχυνση του πυρηνικού προγράμματος. Ούτε η Ρωσία, αλλά ούτε και η Κίνα, όμως, ήταν διατεθειμένες να μοιραστούν με την Β. Κορέα τα μυστικά της πυρηνικής ενέργειας. Ο δρόμος προς την απόκτηση πυρηνικής ισχύος θα ήταν μακρύς και δύσκολος.

Την δεκαετία του 1990, άνοιξε ένα παράθυρο ευκαιρίας για ένα εναλλακτικό δρόμο. Οι ΗΠΑ και η Β. Κορέα άρχισαν μια σειρά διαβουλεύσεων, οι οποίες κατέληξαν σε μια συμφωνία πλαίσιο το 1994. Αυτή η συμφωνία προνοούσε τον τερματισμό του πυρηνικού προγράμματος της Β. Κορέας, με την δέσμευση των ΗΠΑ να προμηθεύσουν την χώρα με χαμηλής ισχύος αντιδραστήρες νερού, οι οποίοι μπορούν να χρησιμοποιηθούν μόνο για την παραγωγή ενέργειας. Στόχος της συμφωνίας ήταν η σταδιακή ομαλοποίηση των σχέσεων των δύο χωρών. Από την αρχή, η προσπάθεια εφαρμογής της συμφωνίας αντιμετώπισε προβλήματα. Το 2003 η συμφωνία εγκαταλείφθηκε και ταυτόχρονα η Β. Κορέα απεχώρησε από την Σύμβαση για μη διάδοση των όπλων μαζικής καταστροφής.

Οι προσπάθειες της Β. Κορέας για εμπλουτισμό, αρχικά πλουτωνίου και στη συνέχεια ουρανίου, δεν εγκαταλείφθηκαν ποτέ. Κάποιοι αναλυτές υποστηρίζουν ότι η Β. Κορέα εκμεταλλεύτηκε την συμφωνία με τις ΗΠΑ, όπως επίσης και τις συνομιλίες που ακολούθησαν την αποχώρησή της από τη Σύμβαση το 2003 -τις λεγόμενες συνομιλίες των έξι μερών (ΗΠΑ, Ρωσία, Ιαπωνία, Κίνα, Β. Κορέα και Ν. Κορέα)- προκειμένου να συνεχίσει και να επιταχύνει το πυρηνικό της πρόγραμμα. Το αποτέλεσμα ήταν η διεξαγωγή της πρώτης πυρηνικής δοκιμής τον Οκτώβριο του 2006.

Οι προσπάθειες για απόκτηση πυρηνικής ισχύος δεν αφορούν μόνο στις διεθνείς σχέσεις της χώρας. Η Β. Κορέα βρίσκεται εδώ και πολλά χρόνια σε απομόνωση και κάτω από καθεστώς αυστηρών διεθνών κυρώσεων. Ο λαός της ζει κάτω από εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες ανέχειας και εξαθλίωσης. Η ηγεσία της χώρας έχει επιβάλει ένα στυγνό πολιτικό καθεστώς, το οποίο απαιτεί αυστηρή πειθαρχία και τυφλή υποστήριξη του πολιτικού συστήματος και των επιλογών του. Τα στρατιωτικά και τεχνολογικά επιτεύγματα του καθεστώτος δίνουν ένα μήνυμα αξιοπιστίας και αποτελεσματικότητας, τα οποία ενδυναμώνουν τη συνοχή της ηγεσίας του συστήματος.

Η ανθρωπότητα παρακολουθεί την εξέλιξη αυτού του ζητήματος με ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Απαιτείται, λοιπόν, να εξετάσουμε τις επιπτώσεις αυτού του φαινομένου.

Άμεσες και έμμεσες επιπτώσεις

Μετά το τέλος του ψυχρού πολέμου η διάδοση των όπλων μαζικής καταστροφής πήρε μια απρόβλεπτη διάσταση. Αρχικά το ζήτημα θεωρήθηκε ως διμερές. Εάν οι ΗΠΑ και η Ρωσία έφταναν σε συμφωνία για σταδιακή μείωση των πυρηνικών όπλων (και άλλων όπλων μαζικής καταστροφής) τότε οι διεθνείς σχέ-σεις θα έμπαιναν σε μια νέα εποχή. Πολύ σύντομα, όμως, φάνηκε ότι το ζήτημα δεν ήταν διμερές. Από τις απαρχές της δεκαετίας του 1990 το Πακιστάν και η Ινδία εγκλωβίστηκαν σε ένα «παιχνίδι» αμοιβαίας πυρηνικής αποτροπής. Ταυτόχρονα, άλλα κράτη, όπως το Ιράν, το Ιράκ, η Λιβύη και η Β. Κορέα, επεδίωκαν πυρηνική ισχύ. Από την άλλη, όμως, άλλα κράτη όπως η Βραζιλία, η Αργεντινή και η Νότιος Αφρική (και αργότερα η Λιβύη και το Ιράκ) εγκατέλειψαν τα πυρηνικά τους προγράμματα. Τέλος, το Ισραήλ είναι το μόνο κράτος με πυρηνική ισχύ χωρίς να το έχει παραδεχθεί δημόσια.

Τα δύο κράτη που συνεχίζουν να εμμένουν στην απόκτηση πυρηνικής ισχύος είναι το Ιράν και η Β. Κορέα. Αυτά τα κράτη αντιμετωπίζουν προβλήματα εθνικής ασφάλειας και εσωτερικά ζητήματα νομιμοποίησης, τα οποία συνδέονται άμεσα με τις ΗΠΑ. Από το 2002, η κυβέρνηση των ΗΠΑ κήρυξε ένα ψυχρό πόλεμο με αυτά τα κράτη, ο οποίος έχει πάρει κάποιες διαστάσεις που δεν μπορούν να ελεγχθούν εύκολα. Από την μεριά τους, η Β. Κορέα και το Ιράν θεωρούν ότι δεν μπορούν να νιώσουν ασφαλείς παρά μόνο όταν αποκτήσουν πυρηνική ισχύ, η οποία θα τους προσδώσει μια σχετικά αξιόπιστη αποτρεπτική δυνατότητα.

Όσον αφορά στην Β. Κορέα, εάν τελικά αποκτήσει πυρηνική ισχύ θα υπάρξουν κάποιες επιπτώσεις στην γύρω περιοχή, τις οποίες αξίζει να καταγρά-ψουμε. Η Ιαπωνία θα βρεθεί μπροστά σε ένα πρωτοφανές δίλημμα: Είτε θα συνεχίσει να στηρίζεται στις εγγυήσεις των ΗΠΑ, είτε θα πρέπει να οικοδομήσει την δική της αποτρεπτική ικανότητα έναντι της Β. Κορέας. Δεύτερο, η Ν. Κορέα θα μπει σε μια περίοδο κρίσης. Η αμυντική ικανότητα της χώρας και οι αμερικάνικες εγγυήσεις θα τεθούν σε αμφισβήτηση. Τρίτο, τόσο η Κίνα όσο και η Ρωσία θα χάσουν ένα μοχλό πίεσης έναντι της Β. Κορέας, αφού η τελευταία δεν θα έχει ανάγκη την προστασία τους. Τέταρτο, οι ΗΠΑ θα βρεθούν μπροστά σε πολλά διλήμματα πολιτικής που θα επηρεάσουν τις σχέσεις τους με τα κράτη της περιοχής. Τέλος, το κύρος της διεθνούς κοινότητας και των διεθνών οργανισμών θα πληγεί ανεπανόρθωτα, αφού θα έχουν αποτύχει να αντιμετωπίσουν ένα κορυφαίο ζήτημα διεθνούς ειρήνης και ασφάλειας.

Αν θεωρήσουμε ότι η Β. Κορέα θα αποκτήσει, αργά ή γρήγορα, πυρηνική ισχύ, τότε η καλύτερη επιλογή για τα εμπλεκόμενα μέρη είναι να αναζητήσουν διπλωματικές διεξόδους όσον αφορά στην αντι-μετώπιση δύο ουσιωδών ζητημάτων: Πρώτο, πώς θα δοθούν αξιόπιστες διαβεβαιώσεις στην Β. Κορέα ότι δεν κινδυνεύει από μια επιδρομή των ΗΠΑ και δεύτερο, πώς θα επανενταχθεί η Β. Κορέα στην διεθνή κοινότητα έτσι ώστε να γίνει, αρχικά, ένα υπεύθυνο πυρηνικό κράτος και, μετέπειτα, ένα κράτος που θα είναι διατεθειμένο να παγώσει ή να εγκαταλείψει το πυρηνικό του οπλοστάσιο για κάποια ουσιώδη ανταλλάγματα.

Η αριστοτέλεια θεώρηση έρχεται σε σύγκρουση με την πλατωνική, σύμφωνα με την οποία η γνώση είναι προϊόν του ανθρώπινου νου, ακριβέστερα της ανθρώπινης ψυχής. Σε ένα από τα πιο γνωστά του έργα (στο έργο «Κρίτων»), ο Πλάτωνας υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος μπορεί να αποκτήσει πραγματική (αληθή) γνώση μόνο όταν απαλλαχθεί από τα σαρκικά πάθη και εξαρτήσεις. Μόνο τότε θα είναι σε θέση να γνωρίσει την αλήθεια των πραγμάτων, υλικών και άυλων, γήινων και επουράνιων. Μεταγενέστερα, αυτή η θεώρηση εξελίχθηκε σε διάφορα στάδια, σημαντικότερα των οποίων είναι η καρτεσιανή άποψη περί του δυισμού της ψυχής και του σώματος και η καντιανή θεώρηση περί του υπερβατικού ιδεαλισμού. Οι βασικότερες αρχές αυτού του τρόπου σκέψης για την εξέλιξη της γνώσης είναι οι εξής: (1) Πρέπει να γίνεται διαχωρισμός ανάμεσα στον υλικό κόσμο και τον κόσμο των ιδεών, (2) η γνώση μας για τον υλικό κόσμο αποτελεί στην ουσία μια νοητική κατασκευή και (3) κατά συνέπεια, η φύση και οι νόμοι που την διέπουν υπάρχουν ανεξάρτητα από την νοητική διεργασία των ανθρώπων. Με απλά λόγια, η επιστημονική γνώση ισοδυναμεί με ανθρώπινες ή, όπως αλλιώς αποκαλούνται, κοινωνικές κατασκευές.

Ρεύματα σκέψης

Μέσα από δεκαετίες συζητήσεων και αντιπαραθέσεων, οι φιλόσοφοι της επιστήμης έχουν καταλήξει σε μια συμβατική πρόταση: Οι επιστημονικές θεωρίες συνθέτουν την ανώτερη και αρτιότερη μορφή γνώσης, η οποία πρέπει να τίθεται στην βάσανο της επικύρωσης ή της απόρριψης. Οι φιλόσοφοι της επιστήμης, όμως, δηλαδή οι άνθρωποι που μελετούν τον τρόπο με τον οποίο εργάζονται οι επιστήμονες, τις οντολογικές και επιστημολογικές παραδοχές τους, τις μεθόδους που χρησιμοποιούν για την έρευνά τους και τον τρόπο με τον οποίο καταλήγουν σε συμπεράσματα, βρίσκονται σε μια αέναη αντιπαράθεση γύρω από αυτή την προβληματική. Πώς μπορούμε να επικυρώσουμε τις θεωρίες μας; Τι είδους γνώση μας προσφέρουν οι επιστημονικές θεωρίες; Ποια είναι η σχέση των θεωριών με τον αληθινό κόσμο; Είναι ποτέ δυνατό να γνωρίζουμε την αλήθεια του φυσικού κόσμου; Μπορούμε να ανακαλύψουμε τους νόμους της φύσης και τους μηχανισμούς παραγωγής των φαινομένων; Μπορούμε να διαχωρίσουμε την (υποκειμενική) ανθρώπινη σκέψη από την (αντικειμενική) φύση των πραγμάτων; Είναι ποτέ δυνατόν να φτάσουμε στην απόλυτη γνώση του κόσμου μας;

Αυτά είναι μόνο μερικά ερωτήματα που απασχόλησαν γενεές φιλοσόφων της επιστήμης. Στην προσπάθειά τους να δώσουν απαντήσεις σε τέτοιους είδους ερωτήματα, ακολουθούν ή συνδυάζουν μια σειρά επιστημολογικών εργαλείων. Οι πιο διαδεδομένες επιστημολογικές «τάσεις» στην φιλοσοφία της επιστήμης είναι ο εμπειρισμός, ο πραγματισμός, ο ρεαλισμός, ο σχετικισμός και ο συμβατισμός. Οι εμπειριστές θεωρούν ότι η ανθρώπινη γνώση είναι ενίοτε αναγωγική και ενίοτε επαγωγική και βασίζεται κυρίως στην συσσώρευση παρατηρήσεων, όπως επίσης και στην ανάδειξη συσχετισμών ανάμεσα σε επαναλαμβανόμενα φαινόμενα και στους νόμους που τα διέπουν. Οι πραγματιστές θεωρούν ότι οι άνθρωποι πρέπει να ενδιαφέρονται κυρίως για την επίλυση πρακτικών προβλημάτων χωρίς να εμμένουν σε συγκεκριμένες θεωρίες ή κανόνες, ούτε στην επικύρωση ή διάψευσή τους. Οι ρεαλιστές υποστηρίζουν ότι οι πιο ώριμες και επιβεβαιωμένες θεωρίες μας φέρνουν πιο κοντά στην πραγματικότητα. Οι σχετικιστές θεωρούν ότι οι θεωρίες δεν είναι τίποτε άλλο από ανθρωποκατασκευές οι οποίες διέπονται από μια σειρά μεροληπτικών παραδοχών και θέσεων, οι οποίες καθοδηγούν την έρευνα. Τέλος, οι συμβατικοί υποστηρίζουν ότι οι επιστημονικές θεωρίες είναι χρήσιμες συμβάσεις ή εργαλεία, τα οποία πρέπει να είναι σε αρμονία με την εμπειρική πραγματικότητα.

Στις απαρχές του 21ου αιώνα η συζήτηση γύρω από την εξέλιξη και την αξία των επιστημονικών θεωριών επικεντρώνεται γύρω από τρεις τάσεις: (1) τον εμπειρισμό, (2) τον ρεαλισμό και (3) τον συμβατισμό. Οι εμπειριστές θεωρούν ότι οι θεωρίες απορρέουν από την συστηματική παρατήρηση, η οποία μας βοηθά να αναδείξουμε κάποια αξιώματα και νόμους. Από την άλλη, η ύπαρξη στοιχείων της φύσης τα οποία δεν είναι δυνατόν να καταγραφούν μέσω της άμεσης ή έμμεσης παρατήρησης αναδεικνύει κάποιους εγγενείς περιορισμούς στον εμπειρισμό. Οι ρεαλιστές υποστηρίζουν ότι στόχος της επιστήμης είναι να φτάσει όσο πιο κοντά γίνεται στην πραγματική φύση των πραγμάτων και κυριώτερα στους μηχανισμούς οι οποίοι παράγουν τα φαινόμενα που παρατηρούμε. Η παρατήρηση από μόνη της δεν μπορεί να μας βοηθήσει. Οι συμβατικοί, τέλος, θεωρούν ότι οι επιστήμονες οφείλουν να αναζητούν τους μηχανισμούς που παράγουν τα φυσικά φαινόμενα, όπως επίσης και τα στοιχεία της φύσης που δεν μπορούν να παρατηρηθούν, πλην όμως εμφανίζονται σκεπτικοί για το κατά πόσο θα μπορέσουμε ποτέ να γνωρίσουμε την πραγματική τους υπόσταση. Με άλλα λόγια, υποστηρίζουν την υιοθέτηση συμβά-σεων και την κατασκευή εργαλείων, στην βάση των οποίων θα πρέπει να οικοδομούμε θεωρίες.

Πώς προχωρούμε από ‘δώ και πέρα;

Κανείς δεν μπορεί να αμφισβητήσει ότι η επιστήμη έχει απαντήσει σε βασικά ερωτήματα που απασχολούσαν τον άνθρωπο για αιώνες, έστω και αν οι απαντήσεις που δόθηκαν δεν ικανοποιούν το ανθρώπινο ένστικτο. Ας πάρουμε ένα παράδειγμα: Ο Αριστοτέλης υποστήριξε ότι τα βαριά σώματα πέφτουν στο έδαφος ταχύτερα από τα ελαφριά σώματα. Αυτή η άποψη επικράτησε για 2000 χρόνια. Στις απαρχές του 17ου αιώνα, ο Γαλιλαίος υποστήριξε ότι, ανεξάρτητα από το «βάρος» τους, όλα τα σώματα πέφτουν προς τα κάτω με την ίδια ακριβώς τάση. Από αυτό το απλό παράδειγμα, απορρέουν τρία βασικά ερωτήματα: Πρώτο, μπορούμε να γνωρίζουμε ότι μια νέα θέση είναι καλύτερη από την προηγούμενη, δεύτερο, θα μπορούσαμε να μιλήσουμε για εξέλιξη της γνώσης στο πλαίσιο αυτής της νέας θέσης και τρίτο, πώς μπορεί να επικράτησε για 2000 χρόνια μια λανθασμένη άποψη και πόσο θα διαρκέσει η νέα άποψη του Γαλιλαίου; Για τα δύο πρώτα ερωτήματα θα βασιστούμε στις πιο πάνω φιλοσοφικές τάσεις. Για το τρίτο ερώτημα ίσως θα μπορούσε να βοηθήσει ο Δαρβίνος.

Οι εμπειριστές θα υποστήριζαν ότι ο Γαλιλαίος έκανε αυτή την ανακάλυψη στο πλαίσιο μιας σειράς πειραματικών παρατηρήσεων. Ενόσω η πειραματική παρατήρηση είναι αδιάψευστη, η θεωρία του Γαλιλαίου περί του νόμου της ομοιόμορφης επιτάχυνσης της κίνησης των σωμάτων θα είναι ορθή. Οι ρεαλιστές θα υποστήριζαν ότι το πείραμα του Γαλιλαίου αναφέρεται σε ένα μηχανισμό της φύσης, ο οποίος είναι σε λειτουργία ανεξάρτητα από το πείραμα και άρα είναι αληθής. Το πείραμα του Γαλιλαίου μας φέρνει πιο κοντά στην αληθή γνώση αυτού του μηχανισμού. Οι συμβατικοί θα υποστήριζαν ότι ο Γαλιλαίος κατασκεύασε μια σύμβαση περί της πτώσης των σωμάτων, η οποία μας βοηθά να οικοδομήσουμε μια θεωρία (ένα εργαλείο) για να εξηγήσουμε τον κόσμο, χωρίς όμως να είμαστε σε θέση να μιλήσουμε για αληθή ή επιβεβαιωμένη γνώση ή για πρόοδο.

Στο πλαίσιο μιας δαρβινικής θεώρησης, η εξέλιξη της ανθρώπινης γνώσης είναι αποτέλεσμα της ανάδυσης πιο «ανθεκτικών» επιστημονικών θεωριών, οι οποίες κτίζουν πάνω στις προηγούμενες θεωρίες, τις οποίες και μετεξελίσσουν. Αυτή η προσέγγιση προσομοιάζει στην αριστοτελική θεώρηση, η οποία σκιαγραφείται στην πρώτη παράγραφο. Οι επιστήμονες βασίζονται σε προγενέστερη γνώση την οποία και εξελίσσουν σε πιο ανθεκτικές μορφές. Δεν πρέπει να μας φαίνεται παράδοξο ότι, σύμφωνα με αυτή την θεώρηση, ο Γαλιλαίος επιβεβαίωσε μια φιλοσοφική θέση του Αριστοτέλη καταρρίπτοντας, ταυτόχρονα, μια επιστημονική του άποψη. Η επιβεβαίωση της θεωρίας περί εξέλιξης της γνώσης απαιτούσε τη μετεξέλιξη της επιστημονικής θεωρίας περί της πτώσης των σωμάτων. Η αριστοτέλεια θέση επικράτησε τόσο καιρό όσο χρειαζόταν για να εφευρεθούν κάποια πειραματικά μέσα που θα μας έδιναν μια πιο ισχυρή θέση για την πτώση των σωμάτων.

Από την άλλη, όμως, οφείλουμε να παρατηρήσουμε ότι η αριστοτέλεια-δαρβινική προσέγγιση περί εξέλιξης της γνώσης είναι προβληματική. Ο Γαλιλαίος δεν βασίστηκε στη θεωρία του Αριστοτέλη περί πτώσης των σωμάτων ούτε την ισχυροποίησε. Την κατέρριψε συθέμελα, προβάλλοντας μια νέα κοσμοθεωρία, η οποία ακυρώνει μια άποψη 2000 ετών. Παρόλα αυτά, ένας επιεικής παρατηρητής θα υποστήριζε ότι η δαρβινική θεώρηση περί της εξέλιξης των ειδών δεν καταρρίπτεται τόσο εύκολα. Η αριστοτέλεια θέση απαλείφθηκε από τα κατάστιχα της επιστημονικής γνώσης, αφού δεν κατάφερε να μετεξελιχθεί. Η γέννηση μιας νέας θέσης, αυτής του Γαλιλαίου, την έκλεισε στο χρονοντούλαπο της ιστορίας των επιστημών. Όπως ακριβώς έκανε και ο Κοπέρνικος όταν κατέρριπτε την θεωρία του Πτολεμαίου.

Αυτή η επιεικής προσέγγιση της αριστοτέλειας-δαρβινικής θεώρησης είναι μάλλον μεροληπτική. Η εξέλιξη της γνώσης βασίζεται πολλές φορές σε ανακαλύψεις οι οποίες δεν στηρίζονται στην εργασία προγενέστερων επιστημόνων. Αντίθετα, στόχος τους είναι να τις καταρρίψουν ως ανεπαρκείς ή λανθασμένες και, κατά συνέπεια, να οδηγήσουν την έρευνα σε μια νέα κατεύθυνση. Όπως επίσης είναι πολύ καλά γνωστό, όπως υπέδειξε ο Thomas Kuhn, ότι πολλές θεωρίες και επιστημονικά παραδείγματα επιβιώνουν χάριν της ισχύος των υποστηρικτών τους και όχι λόγω της επάρκειάς τους. Παρόλα αυτά, όμως, ο Αριστοτέλης (άμεσα) και ο Δαρβίνος (έμμεσα) θέτουν ένα βασικό ερώτημα: Υπάρχει συνέχεια στην εξέλιξη της ανθρώπινης γνώσης και, αν ναι, πώς μπορούμε να εξηγήσουμε το φαινόμενο αυτό; Πρόκειται για θεμελιώδες ερώτημα που θα πρέπει να μας απασχολήσει.