Ρόλος και αρμοδιότητες

Το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (ΔΝΤ) αποτελεί έναν διεθνή οργανισμό ο οποίος επιβλέπει το παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα, παρακολουθώντας τις διεθνείς συναλλαγές και προσφέροντας οικονομική και τεχνική βοήθεια όταν του ζητηθεί. Σε αυτό τον οργανισμό ανήκουν όλα σχεδόν τα κράτη του κόσμου και η ίδρυσή του προπαρασκευάστηκε στην γνωστή Χρηματοδοτική Συνδιάσκεψη που συνήλθε στο Bretton Woods των ΗΠΑ -όπου και «στήθηκε» και το ομώνυμο σύστημα των συναλλαγματικών ισο-τιμιών. Κύριος σκοπός του ΔΝΤ είναι η προώθηση της διεθνούς νομισματικής συνεργασίας μεταξύ των κρατών-μελών, με ισόρροπη ανάπτυξη του διεθνούς εμπορίου. Προς αυτό τον σκοπό μπορούν να προωθηθούν από αυτό και συγκεκριμένα μέτρα, τα οποία αφορούν κυρίως στην συναλλαγματική πολιτική των κρατών.

Ο ρόλος του ΔΝΤ έχει ωστόσο αμφισβητηθεί, ιδίως από τα τέλη της ψυχροπολεμικής περιόδου. Οι πρώτοι επικριτές ισχυρίστηκαν ότι αυτοί που κατευθύνουν την πολιτική του ΔΝΤ στήριξαν εσκεμμένα και καπιταλιστικές στρατιωτικές δικτατορίες, οι οποίες πρόσκειντο σε αμερικανικές και ευρωπαϊκές εταιρίες. Επικριτές του ισχυ-ρίζονται επίσης ότι το ΔΝΤ είναι σε γενικές γραμμές απαθές ή και εχθρικό προς την δημοκρατία, τα ανθρώπινα δικαιώματα και τα εργατικά δικαιώματα. Για αυτό τον λόγο και στοχεύεται συχνά από κινήματα εναντίον της παγκοσμιοποίησης. Άλλοι ισχυρίζονται ότι το ΔΝΤ δεν έχει αρκετή ισχύ για να καταστήσει κυρίαρχα κράτη πιο δημοκρατικά από ότι είναι και το αντεπιχείρημα του Ταμείου είναι ότι η οικονομική σταθερότητα αποτελεί πρόδρομο της δημοκρατίας.

Επικρίσεις

Δύο επικρίσεις του, οι οποίες προέρχονται από οικονομολόγους, είναι ότι η οικονομική βοήθεια που παρέχει το ΔΝΤ δίδεται πάντοτε υπό διάφορες προϋποθέσεις, περιλαμβανομένων και των Προγραμμάτων Διαρθρωτικής Προσαρμογής. Οι προϋποθέσεις, υποστηρίζεται, παρεμποδίζουν την κοινωνική σταθερότητα, ενώ τα Προγράμματα Διαρθρωτικής Προσαρμογής οδηγούν σε αύξηση της φτώχειας στις χώρες που δέχονται την βοήθεια.

Συγκεκριμένες πολιτικές του ΔΝΤ που κατακρίνονται είναι η υποτίμηση του εγχώριου νομίσματος, την οποία ορισμένες οικονομικές σχολές θεωρούν ότι αυξάνει τον πληθωρισμό. Επίσης, συνδέουν την ψηλή φορολογία των προγραμμάτων λιτότητας με συρρίκνωση της οικονομίας. Οι ίδιοι υποστηρίζουν και ότι οι πολιτικές του ΔΝΤ είναι καταστροφικές για την οικονομική ευημερία. Από την άλλη όμως, το ΔΝΤ μερικές φορές υποστηρίζει «προγράμματα λιτότητας», τα οποία συνεπάγονται αύξηση των φόρων, ακόμη και όταν η οικονομία είναι αδύνατη, με στόχο να παρέχουν έσοδα στην κυβέρνηση για να αντιμετωπίσει το έλλειμμα προϋπολογισμού.

Αξιολόγηση των επικρίσεων

Για να αξιολογηθούν αυτές οι επικρίσεις, καλό είναι να αναφερθούν οι τρόποι με τους οποίους το ΔΝΤ μπορεί να έχει επίδραση στην οικονομία μιας χώρας. Αυτοί οι τρόποι είναι: α) Μέσω της χρηματοδότησης (άμεσο αποτέλεσμα) και β) μέσω της ενίσχυσης της εμπιστοσύνης των οικονομικών πρακτόρων (εγχωρίων και αλλοδαπών) στην οικονομική πολιτική της χώρας (έμμεσο αποτέλεσμα). Όπως έχει αναφερθεί, η αποτελεσμα-τικότητα των υποστηριζόμενων από το ΔΝΤ προγραμμάτων σε χώρες που αντιμετώπιζαν κάποια πολιτικοοικονομική κρίση έχει συζητηθεί και μελετηθεί πολύ από την δεκαετία του 1980 και ιδιαίτερα από τα τέλη της περιόδου του πολέμου.

Οι ενδείξεις της υφιστάμενης βιβλιογραφίας, η οποία επικεντρώνεται κυρίως σε εμπειρική σύγκριση των χωρών στις οποίες εφαρμόστηκαν προγράμματα του ΔΝΤ, δεν μπόρεσαν ωστόσο να δώσουν σθεναρά συμπεράσματα, εφόσον δεν υπάρχει και κάποια γενικά αποδεχτή μέθοδος αξιολόγησης των αποτελεσμάτων από την εφαρμογή των προγραμμάτων του. Με ελάχιστες εξαιρέσεις, η επίδραση που είχε η εφαρμογή των προγραμμάτων του ΔΝΤ στους πληθωρισμούς των επηρεαζόμενων χωρών ήταν αμελητέα.

Μία συγκεκριμένη μελέτη η οποία επικεντρωνόταν στο Μεξικό, εξέταζε την επίδραση του ΔΝΤ και των προγραμμάτων του στον πληθωρισμό του Μεξικού κατά την περίοδο 1980-1999, επικεντρώνοντας περισσότερο στο έμμεσο αποτέλεσμα, παρά στο άμεσο αποτέλεσμα, όπως αυτά ορίζονται πιο πάνω. Βάσει αυτής της μελέτης, εμπειρικές εκτιμήσεις δείχνουν ένα σημαντικό άμεσο αποτέλεσμα από την πολιτική του ΔΝΤ, αυτό όμως δεν ισχύει για το έμμεσο αποτέλεσμα. Ένας λόγος για αυτό είναι ότι η παρουσία ενός προγράμματος ΔΝΤ βοηθά στην μείωση του πληθωρισμού, αλλά φαίνεται ότι δεν κατορθώνει να πείσει τους οικονομικούς πράκτορες να αλλάξουν τις πεποιθήσεις τους για την οικονομία.

Οι παραινέσεις για την Κύπρο

Όπως ισχύει και σε πολλά άλλα ζητήματα, το ΔΝΤ απασχολεί την Κυπριακή επικαιρότητα μόνον όταν γίνονται σε εμάς από αυτό συγκεκριμένες παρατηρήσεις. Τον περασμένο Αύγουστο το ΔΝΤ έδωσε στην δημοσιότητα την έκθεσή του, η οποία ήταν προϊόν πρόσφατης επίσκεψης κλιμακίου στο νησί. Εν συντομία, η έκθεση αυτή «ανέβασε» το συνολικό δημοσιονομικό έλλειμμα της Κύπρου στο 3,9% για φέτος και περιόρισε την οικονομική ανάπτυξη σε μόλις 0.3%. Σημειώνεται ότι τα αμέσως προηγούμενα χρόνια είχαμε δημοσιονομικά πλεονάσματα. Η πλήρης εκτίμηση του ΔΝΤ ήταν ότι μια ήπια ανάκαμψη της οικονομίας θα ξεκινήσει από τον επόμενο χρόνο και για αυτό εισηγήθηκε την λήψη μέτρων, τα οποία θα δράσουν κατασταλτικά για τους βραχυπρόθεσμους κινδύνους που απειλούν την οικονομία, αλλά που δεν θα απειλήσουν την μεσοπρόθεσμη δημοσιονομική σταθερότητα.

Συγκεκριμένα, το ΔΝΤ θεώρησε ότι η Κύπρος πρέπει να εγκαταλείψει τα προγράμματα διέ-γερσης της οικονομίας όταν η ανάκαμψη θα αρχίσει για τα καλά και ότι θα πρέπει να περιοριστεί με κάθε τρόπο το δημοσιονομικό μας έλλειμμα. Πιο συγκεκριμένα, αυτό θα πρέπει να περιοριστεί στο 0.5%-0.75% του ΑΕΠ, με ακόμη μεγαλύτερη «σύσφιξη» στις αρχές της προτεινόμενης χρονικής περιόδου. Το ΔΝΤ εισηγήθηκε όπως η στρατηγική για περιορισμό του ελλείμματος επικεντρωθεί σε μείωση των κυβερνητικών δαπανών και ιδιαίτερα του κρατικού μισθολογίου, καθώς και σε μια γενική αναθεώρηση της δημόσιας διακυβέρνησης.

Οι υπόλοιπες παραινέσεις του ΔΝΤ επικεντρώθηκαν στον «οπισθοδρομικό θεσμό της ΑΤΑ», όπως τον χαρακτήρισαν, και στο τραπεζικό μας σύστημα. Όπως αναφέρθηκε, τα προβλήματα στην τουριστική βιομηχανία και στον λογαριασμό τρεχουσών συναλλαγών, ο υπέρδανεισμός των νοικοκυριών και η αναμενόμενη επιβράδυνση της οικονομίας «θα αυξήσουν τους κινδύνους που αντιμετωπίζουν οι τράπεζες». Εντούτοις, στην έκθεση αναφέρεται ότι το κλιμάκιο του ΔΝΤ πήρε διαβεβαιώσεις ότι η κατάσταση στο τραπεζικό σύστημα μπορεί να ελεγχθεί.

Η γνώμη της Κυβέρνησης

Το ΔΝΤ δεν παρέλειψε επίσης να αναφέρει ότι η Κύπρος διέφυγε σε αρκετό βαθμό των επι-πτώσεων της διεθνούς ύφεσης μέχρι τώρα, κυρίως λόγω της υιοθέτησης του Ευρώ, τις συντηρητικές πολιτικές του χρηματοοικονομικού της τομέα και της σθεναρής εγχώριας ζήτησης. Ωστόσο, θεώρησε ότι η οικονομία μας αρχίζει να επι-βραδύνεται σε σχέση με την διεθνή κρίση, λόγω του αυξανόμενου δημοσιονομικού ελλείμματος. Ο Υπουργός Οικονομικών κος Σταυράκης απέδωσε τότε αυτήν την εξέλιξη κυρίως στην μείωση των κρατικών εσόδων, λόγω της ύφεσης. Οι πηγές εισοδήματος που κυρίως επηρεάστηκαν είναι τα έσοδα από το τουριστικό ρεύμα και η ύφεση στην άλλοτε ακμάζουσα αγορά ακινήτων.

Αν και δεν δόθηκε η αναμενόμενη τιμή του δημοσιονομικού ελλείμματος από την Κυβέρνηση, είχε ανακοινωθεί προηγουμένως ότι θα γίνουν προσπάθειες να κρατηθεί εντός των ορίων που ορίζεται από την Ευρωπαϊκή Ένωση, δηλαδή 3% του ΑΕΠ. Ωστόσο, λεπτομέρειες του πώς προγραμματιζόταν να γίνει αυτό το κατόρθωμα δεν ειπώθηκαν.

Όπως είχε αναφερθεί, περιορίστηκε και η οικονομική μεγέθυνση που προβλέπεται από το ΔΝΤ, εφόσον το ΑΕΠ αναμένεται να αυξηθεί 0.3% το 2009, από 3.6% που αυξήθηκε το 2008. Ωστόσο το Υπουργείο Οικονομικών ακόμη δεν έχει ανακοινώσει την αναθεώρηση του ρυθμού οικονομικής μεγέθυνσης που έδωσε στην δημοσιότητα τον περασμένο Μάιο, ο οποίος οριζόταν ως 1%. Προκαταρκτικές εκτιμήσεις του ΑΕΠ το δεύτερο τρίμηνο του 2009, οι οποίες δόθηκαν στη δημοσιότητα από την Στατιστική Υπηρεσία τον Αύγουστο, έδειξαν ότι η Κύπρος ήδη έχει μπει σε περίοδο ύφεσης, εφόσον επέδειξε οικονομική σμίκρυνση της τάξης του 0.5% -το δεύτερο συνεχόμενο τρίμηνο με αρνητικό πρόσημο στον ρυθμό οικονομικής μεγέθυνσης.

Διαθέτουμε την απαιτούμενη ηθική, πνευματική και ψυχική στάθμη για να υιοθετήσουμε ένα νέο οικονομικό σύστημα, το οποίο θα έχει ως βάση του την ηθική συμπεριφορά, τον αλτρουΐσμό, την πνευματική καλλιέργεια, την εντιμότητα; Μήπως το νέο οικονομικό σύστημα θα τύχει πάλι της ανθρώπινης κατάχρησης, ανεντιμότητας και ανηθικότητας, όπως έχει συμβεί σε προηγούμενα συστήματα;

Η σημασία της ηθικής ενός οικονομικού συστήματος εστιάζεται στο εάν μια οικονομία, υπό τους όρους της ανθρώπινης φύσης και της στενότητας των πόρων, ικανοποιεί αξιοπρεπώς την ευημερία όλων των πολιτών. Η εφαρμογή ενός ηθικού οικονομικού συστήματος αποτελεί συνάρτηση της ποιότητας των εμπλεκομένων παγκόσμιων κοινωνικών, οικονομικών και πολιτικών δυνάμεων.

Η γενικευμένη απόρριψη των ηθικών αξιών θέτει σε κίνδυνο το παγκόσμιο οικονομικό σύστημα, την ευημερία και την κοινωνία. Χρειάζονται θεμελιώδεις κοινωνικές, πολιτικές και οικονομικές αλλαγές και απαιτείται ανατροπή νοοτροπίας, έτσι ώστε να δημιουργηθεί ένα δίκαιο και ηθικό οικονομικό σύστημα. Απαιτείται η οικοδόμηση ενός νέου συσχετισμού δυνάμεων ανάμεσα στους πολίτες και το κοινωνικοοικονομικό σύστημα. Οι δημόσιες ανάγκες και τα δημόσια αγαθά οφείλουν να διαδραματίζουν σημαντικότερο ρόλο από ότι συμβαίνει στην σημερινή εποχή.

Η πρακτική λειτουργία του συστήματος της κεντρικά κατευθυνόμενης οικονομίας, προϋπόθετε και απαιτούσε όπως οι άνθρωποι θέτουν το κοινωνικό συμφέρον πάνω από το ατομικό τους συμφέρον. Αναπόφευκτα λοιπόν, οδηγήθηκε σε αποτυχία αφού οι άνθρωποι θέτουν πάντα το ατομικό τους συμφέρον πάνω από εκείνο της κοινωνίας.

Η ανεξέλεγκτη ελεύθερη αγορά έχει δημιουργήσει την σημερινή παγκόσμια οικονομική κρίση. Ο καπιταλισμός έχει την τάση να σπρώχνει τον παραγόμενο πλούτο προς την κορυφή, αγνοώντας αυτούς που ζουν χαμηλά στην βάση. Ο πλούτος δεν αρκεί για να θεμελιώσει μια δίκαιη και αλληλέγγυα κοινωνία. Συνεπώς, ο καπιταλισμός έχει ανάγκη από την ηθική, το δίκαιο, τους ρυθμιστικούς κανόνες και την εποπτεία, αφού η ανεξέλεγκτη ελεύθερη αγορά είναι ασυμβίβαστη με ηθικούς κανόνες συμπεριφοράς. Η ηθική δεν πρέπει να αφεθεί στον αυτοματισμό του ανταγωνισμού.

Η οικονομική ιστορία καταδεικνύει ότι ο καπιταλισμός καταφέρνει να επιβιώνει και να υπερπηδά οικονομικά προβλήματα και περιοδικές κρίσεις. Αυτό οφείλεται στο ότι διατηρεί την ικανότητα να διδάσκεται από τα λάθη του, να μεταρρυθμίζεται, να βελτιώνεται και να προσαρμόζεται με όλα τα πολιτικά καθεστώτα.

Ο οικολογικός ορθολογισμός, ο οποίος επιβάλλεται να αποτελέσει μέρος ενός ηθικού οικονομικού συστήματος, απαιτεί όπως οι ανεπτυγμένες χώρες καταναλώνουν λιγότερες ποσότητες αγαθών. Έτσι, οι υλικές ανάγκες θα ικανοποιούνται με την κατανάλωση λιγότερων αγαθών και συνεπώς με την χρησιμοποίηση λιγότερων πόρων. Αντιθέτως, η λογική της οικονομικής μεγέθυνσης απαιτεί την κατανάλωση περισσότερων αγαθών και συνεπώς την χρησιμοποίηση περισσότερων πόρων. Αυτό το οποίο η οικολογία εκλαμβάνει ως σπατάλη, η παραδοσιακή οικονομία το ερμηνεύει ως ανάπτυξη. Αντιθέτως, εκείνο το οποίο η οικολογία θεωρεί οικονομία, εκλαμβάνεται από την παραδοσιακή οικονομία ως μείωση του πλούτου.

Δίδακτρα

Βάσει πρόσφατης έρευνας σχεδόν δύο στους τρεις φοιτητές των κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης υποστηρίζουν ότι η ανώτατη εκπαίδευση πρέπει να είναι δωρεάν, ενώ οι υπόλοιποι θεωρούν ότι τα δίδακτρα σπουδών είναι αποδεκτά -δεδομένου ότι παρέχονται στους φοιτητές υποτροφίες και δάνεια. Μεγαλύτερο παράπονο όσον αφορά στο κόστος των διδάκτρων φέρεται να υπάρχει στην Ελλάδα, εφόσον περισσότεροι από εννέα στους δέκα Έλληνες φοιτητές -το μεγαλύτερο ποσοστό στην Ευρωπαϊκή Ένωση- πιστεύουν ότι η τριτοβάθμια εκπαίδευση πρέπει να παρέχεται δωρεάν προς όλους. Την ίδια θέση εκφράζουν και περισσότεροι από οκτώ στους δέκα Κυπρίους και τα ίδια ποσοστά παρουσιάζονται και στην Δανία, την Φιλανδία, την Μάλτα και την Σλοβενία. Πόσο ψηλά είναι όμως τα δίδακτρα στην Κύπρο;

Εκ πρώτης όψεως δεν είναι και τόσο απαγορευτικά, τουλάχιστον στα κρατικά ιδρύματα. Στο Πανεπιστήμιο Κύπρου τα ετήσια δίδακτρα ανέρχονται σε 3.418 ευρώ για τους Κύπριους προπτυχιακούς φοιτητές -τα οποία καταβάλλονται από το κράτος. Το ίδιο κόστος φέρουν και οι φοιτητές που εγγράφονται από κράτη μέλη της ΕΕ, ενώ για τους φοιτητές που προέρχονται από χώρες εκτός ΕΕ το κονδύλι διπλασιάζεται. Τα συνολικά δίδακτρα των προγραμμάτων μάστερ είναι 5.125 ευρώ για τα προγράμματα που προσφέρονται στην ελληνική γλώσσα.

Ωστόσο το μεταπτυχιακό πρόγραμμα μάστερ στη Διοίκηση Επιχειρήσεων (MBA), το οποίο προσφέ-ρεται στα Αγγλικά, κοστίζει ακριβώς το διπλάσιο (10.300 ευρώ), ενώ για την απόκτηση διδακτορικού τίτλου τα δίδακτρα καθορίζονται ως εξής: 250 ΛΚ (428 ευρώ) ανά μάθημα για την περίοδο διδασκαλίας, 500 ΛΚ (854 ευρώ) ανά εξάμηνο για την περίοδο έρευνας, και 100 ΛΚ (171 ευρώ) ανά εξάμηνο για την περίοδο συγγραφής της διατριβής. Στο ίδιο επίπεδο φαίνονται να κυμαίνονται και τα δίδακτρα του νεοσύστατου Τεχνολογικού Πανεπιστημίου Κύπρου (ΤΕΠΑΚ).

Αυτά όσον αφορά στα κρατικά πανεπιστήμια.

Όπως αναμενόταν, στις ανώτατες εκπαιδευτικές σχολές του ιδιωτικού τομέα -και ιδιαίτερα στα τρία ιδιωτικά πανεπιστήμια- το κόστος είναι μεγαλύτερο. Για το Πανεπιστήμιο της Λευκωσίας τα ετήσια δίδακτρα για τα προπτυχιακά προγράμματα για το ακαδημαϊκό έτος 2009-2010 (βάσει της επίσημης ιστοσελίδας του) υπολογίζονται σε 8.400 ευρώ για τους Κύπριους και τους πολίτες κρατών μελών της ΕΕ και 8.550 ευρώ για τους υπόλοιπους. Όσον αφορά στα μεταπτυχιακά προγράμματα, τα συνολικά δίδακτρα (για ολόκληρο το πρόγραμμα) κυμαίνονται σε 10.170-13.156 ευρώ για τους Κυπρίους/πολίτες ΕΕ και σε 11.880-13.386 ευρώ για τους φοιτητές από άλλες χώρες. Κάποιες επιπρόσθετες χρεώσεις υπολογίζονται από το πανεπιστήμιο σε μέχρι 226 ευρώ για Κυπρίους/ΕΕ και σε 887 ευρώ για τους διεθνείς φοιτητές (τα 400 από τα 887 ευρώ αποτελούν εγγύηση η οποία επιστρέφεται κατά την ολοκλήρωση των σπουδών).

Τα ετήσια δίδακτρα για τα προπτυχιακά προγράμματα του Ευρωπαϊκού Πανεπιστημίου Κύπρου (ΕΠΚ) υπολογίζονται για φέτος επίσης σε 8.400 ευρώ για Κυπρίους/ΕΕ, όπως αναφέρεται στην επίσημη του ιστοσελίδα. Σημειώνεται ότι τα δίδακτρα εξαρτώνται από τον συνολικό αριθμό μαθημάτων (courses) που επιλέγονται σε κάθε έτος. Για τα μεταπτυχιακά προγράμματα τα δίδακτρα ορίζονται σε 891 ευρώ σε κάθε μάθημα (course) και δεδομένου ότι τα μεταπτυχιακά προγράμματα περιλαμβάνουν συνήθως 10 courses, το συνολικό κόστος μπορεί να υπολογιστεί περί των 9.000 ευρώ. Τα ετήσια δίδακτρα για το πρόγραμμα MBA υπολογίστηκαν από το πανεπιστήμιο ως 5,490 Ευρώ και το χαμηλό του κόστος σε σχέση με τα υπόλοιπα μεταπτυχιακά προγράμματα πιθανόν να οφείλεται στο ότι περιλαμβάνει σαφώς λιγότερες διδακτικές μονάδες (credits). Επιπρόσθετες χρεώσεις υπολογίζονται σε 130-156 ευρώ, ενώ τα αναμενόμενα δίδακτρα μαζί με τις επιπρόσθετες χρεώσεις για τους διεθνείς προπτυχιακούς φοιτητές υπολογίζονται από το πανεπιστήμιο σε 9.454 ευρώ.

Για το Πανεπιστήμιο Frederick, το τρίτο μεγαλύτερο ιδιωτικό πανεπιστήμιο της ελεύθερης Κύπρου, τα ετήσια δίδακτρα υπολογίζονται σε 8.100 ευρώ τόσο για τους προπτυχιακούς, όσο και για τους μεταπτυχιακούς φοιτητές (εφόσον βάσει της ιστοσελίδας του αντιστοιχεί και στα δύο προγράμ-ματα ίσος αριθμός credits για κάθε ακαδημαϊκό έτος). Όσο για τα ιδιωτικά κολλέγια, βάσει της ιστοσελίδας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, τα δίδακτρα για τις ιδιωτικές σχολές τριτοβάθμιας εκπαίδευσης στην Κύπρο κυμαίνονται σε 2.500-6.000 ευρώ περίπου ανά ακαδημαϊκό έτος. Δεδομένων των διδάκτρων όπως αναγράφονται στις ιστοσελίδες των ιδιωτικών πανεπιστημίων όμως, είτε τα ιδιωτικά πανεπιστήμια δεν περιλαμβάνονται σε αυτή την εκτίμηση, είτε οι πληροφορίες που αναγράφονται στην συγκεκριμένη ιστοσελίδα χρήζουν σοβαρής αναθεώρησης. Για την απόκτηση μεταπτυχιακού διπλώματος τα δίδακτρα κυμαίνονται από 8,000 έως 14.500 ευρώ (αυτές οι εκτιμήσεις πιθανόν να αφορούν στο συνολικό κόστος του προγράμματος και όχι μόνο για ένα χρόνο).

Κόστος διαβίωσης

Το κόστος σπουδών ωστόσο περιλαμβάνει εκτός από τα δίδακτρα και το κόστος διαβίωσης. Αν και στην Κύπρο λόγω των μικρών αποστάσεων πολλοί φοιτητές διαμένουν με τους γονείς τους (ακόμα και αν το πανεπιστήμιο/κολλέγιο τους είναι σε διαφορετική πόλη) υπάρχει και το κόστος διατροφής, όπως και το κόστος εκπαιδευτικών υλικών, χώρια το «επίδομα διασκέδασης» -τα έξοδα παραστάσεως των Κυπρίων φοιτητών). Από πληροφορίες που περιέχονται στην ιστοσελίδα του Πανεπιστημίου Κύπρου, το κόστος διαβίωσης εξαρτάται από τον τρόπο ζωής και τους διαθέσιμους πόρους του κάθε φοιτητή. Ωστόσο, τα υπολογιζόμενα έξοδα διαβίωσης στην Λευκωσία για τον μέσο φοιτητή υπολογίζονται μεταξύ 700 με 1000 ευρώ μηνιαίως, συμπεριλαμβανομένων των εξόδων ενοικίου.

Όσον αφορά ειδικά το ενοίκιο (που για τους φοιτητές που δεν μένουν με τους γονείς τους αποτελεί το μεγαλύτερο μέρος των εξόδων τους), κυμαίνεται από 400 μέχρι και 550 ευρώ σε όσους δεν έχουν την τύχη να διαμένουν σε φοιτητική εστία, όπου το κόστος είναι σημαντικά μειωμένο. Ενδεικτικά και πάλι με βάσει πληροφορίες από το Πανεπιστήμιο Κύπρου, το ενοίκιο για διαμέρισμα ενός υπνοδωματίου κυμαίνεται μεταξύ 400 και 500 ευρώ μηνιαίως, των δύο υπνοδωματίων κυμαίνεται μεταξύ 480 και 600 ευρώ μηνιαίως, ενώ το ενοίκιο για διαμέρισμα τριών υπνοδωματίων μεταξύ 600 και 770 ευρώ μηνιαίως.

Κατά την ιστοσελίδα του Ευρωπαϊκού Πανεπιστήμιου Κύπρου το μηνιαίο ενοίκιο σε επιπλωμένα διαμερίσματα κυμαίνεται σε 450 και 550 ευρώ μηνιαίως και δεν περιλαμβάνει τους λογαριασμούς νερού, ηλεκτρισμού και τηλεφώνου. Σύμφωνα με την ίδια πηγή πληροφοριών, φαίνεται ότι το μέσο ετήσιο κόστος για διαμονή (περιλαμβάνοντας σαφώς και αυτούς που διαμένουν σε φοιτητικές εστίες) υπολογίζεται σε 2.500-3.000 ευρώ ανά ακαδημαϊκό έτος. Τα υπόλοιπα προσωπικά έξοδα του κάθε φοιτητή υπολογίζονται σε 2000-2500 για διατροφή και 400-500 για βιβλία και άλλο διδακτικό εξοπλισμό. Σύμφωνα με το Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο Κύπρου το συνολικό κόστος διαβίωσης κυμαίνεται σε 4.900-6.000 ευρώ ανά ακαδημαϊκό έτος.

Αν λάβει άρα κανείς υπόψη ότι τα ετήσια δίδακτρα (χωρίς επιπλέον χρεώσεις) στα ιδιωτικά πανε-πιστήμια υπολογίζονται σε 8.400 ευρώ και το κόστος ζωής ενός φοιτητή μπορεί να φτάσει τα 6.000 (βάσει του ΕΠΚ), η ρήτρα για τους γονείς μπορεί να είναι 14.400 ευρώ για το πρώτο έτος μόνο. Αν ληφθεί υπόψη και το υπολογιζόμενο κόστος διαβίωσης στην Λευκωσία (σύμφωνα με το Πανεπιστήμιο Κύπρου), το κονδύλι τότε ανεβαίνει στα 18.000 ευρώ, ακόμα και αν ο φοιτητής/φοιτήτρια επιστρέφει το καλοκαίρι στο πατρικό του/της. Άρα επιπλέον έξοδα/χρεώσεις μπορούν να ανεβάσουν το κόστος σε 20.000 ευρώ!

Χορηγίες/Υποτροφίες

Μέρος αυτών των εξόδων μπορούν να καλύπτονται από διάφορες χορηγίες, κυρίως από τον δημόσιο τομέα. Στις οικογένειες προπτυχιακών και μεταπτυχιακών Κυπρίων φοιτητών που καταβάλλουν δίδακτρα σε αναγνωρισμένα προγράμματα τριτο-βάθμιας εκπαίδευσης χορηγείται κρατική επιχορήγηση ύψους 1.500 ΛΚ (2.563 ευρώ). Οι οικογένειες φοιτητών που δεν χρειάζεται να καταβάλλουν δίδακτρα λαμβάνουν κρατική επιχορήγηση ύψους 1.000 ΛΚ (1.709 ευρώ). Η επιχορήγηση προσαυξάνεται κατά 500 ΛΚ (854 ευρώ) εάν ο φοιτητής /σπουδαστής προέρχεται από πολύτεκνη οικογέ-νεια. Οι αριστούχοι φοιτητές του Πανεπιστημίου Κύπρου και άλλων σχολών τριτοβάθμιας εκπαίδευσης μπορούν, επίσης, να λάβουν σημαντική οικονομική στήριξη από το Ίδρυμα Κρατικών Υποτροφιών ή άλλους οργανισμούς. Στην ιδιωτική τριτοβάθμια εκπαίδευση προσφέρονται υποτροφίες σε επιτόπιους αριστούχους φοιτητές που εισάγονται στα σχετικά ιδρύματα, ενώ επιχορηγήσεις καταβάλλονται από τα ιδρύματα σε φοιτητές με εξαιρετικές ακαδημαϊκές ή αθλητικές επιδόσεις κατά την διάρκεια των σπουδών τους, καθώς και σε φοιτητές που αντιμετωπίζουν σοβαρά οικονομικά προβλήματα.

Αυτό που λείπει συνήθως από τέτοιες συζητήσεις είναι ο ρεαλισμός και οι πρακτικές εισηγήσεις. Ειδικότερα, ελάχιστοι έχουν την τόλμη να προτείνουν την μόνη αποτελεσματική και ορθολογική λύση στο πρόβλημα αυτό, δηλαδή την αποποινικοποίηση της πορνείας. Αυτή η λύση έχει υιοθετηθεί από τις περισσότερες Ευρωπαϊκές χώρες αλλά στον φάρο της ηθικής που λέγεται Κύπρος, ούτε καν συζητείται. Άσχετα αν και (όπως επισημαίνει η Επίτροπος Διοικήσεως), η Κύπρος επιδεικνύει ιδιαίτερα ψηλές «επιδόσεις» στην πορνεία, προτιμούμε να αποκαλούμε αυτές τις γυναίκες «καλλιτέχνιδες» και να προσποιούμαστε ότι είναι όλα ρόδινα -ιδιαίτερα οι Κύπριες που δεν θέλουν να παραδεχθούν ότι οι αντρούληδές τους έχουν και πιο… εξωτικές προτιμήσεις.

Νομικό πλαίσιο

Βάσει του Νόμου, στην Κύπρο δεν διώκεται ποινικά η κοινή πόρνη (απόφαση αγγλικού δικαστηρίου), αλλά (μεταξύ άλλων) τα άτομα που διευθύνουν, ενεργούν ή βοηθούν στην διαχείριση πορνείου-οίκου ανοχής ή προάγουν την πορνεία και γενικά αποζούν από αυτήν (Ποινικός Κώδικας, Άρθρα 153-166). Για αυτό τον λόγο, η πορνεία στην Κύπρο προσφέρεται συνήθως σε καταλύματα που εμφανίζονται νομικά ως καμπαρέ, νυχτερινά κέντρα, μπαρ, μασατζίδικα και γραφεία συνοδών, όπου και παρατηρούνται και τα περιστατικά εκμετάλλευσης αυτών των γυναικών.

Αποποινικοποίηση

Η κοινωνία μας πάντοτε θέλει να περιορίσει και να εξαλείψει δραστηριότητες που βρίσκει επικίνδυνες και ηθικά απαράδεκτες και θα ήταν ευχής έργο αν καμία γυναίκα δεν ένιωθε την ανάγκη να καταφύγει στην πορνεία να εξασφαλίζει προς το ζην. Ωστόσο, η πραγματικότητα είναι σκληρή, όπως είναι σκληρή και η διαπίστωση ότι η πορνεία υπάρχει, πάντοτε υπήρχε και το πιθανότερο είναι να συνεχίσει να υπάρχει. Η πείρα δείχνει ότι η απαγόρευσή της φέρνει τα αντίθετα από τα επιθυμητά αποτελέσματα ενώ, αντίθετα, η αποποινικοποίησή της δε συνιστά ούτε επικρότηση, ούτε ενθάρρυνσή της. Η αποποινικοποίηση της πορνείας αποτελεί απλά αναγνώριση της πραγματικότητας, δηλαδή ότι το φαινόμενο αυτό μπορεί να ελεγχθεί καλύτερα στα πλαίσια της έννομης κοινωνίας και οικονομίας.

Η λύση της αποποινικοποίησης έχει υιοθετηθεί από τις περισσότερες Ευρωπαϊκές χώρες, αλλά στην Κύπρο ούτε καν συζητείται. Δεδομένου ότι πάντα θα υπάρχουν άντρες διατεθειμένοι να πληρώσουν για τις υπηρεσίες τους και γυναίκες διατεθειμένες να τις προσφέρουν, η υπόθεση ότι μπορεί η πορνεία να απαλειφθεί αποτελεί μια ουτοπία. Η ποινικοποίησή της επιτυγχάνει μόνο την ένταξή της στην παραοικονομία, δηλαδή εκεί που η εξουσία και ο έλεγχος δεν ασκείται από το κράτος, αλλά τον υπόκοσμο. Αντίθετα, η αποποινικοποίησή της μπορεί να έχει τα ακόλουθα κοινωνικά οφέλη:

α) Έλεγχος από το Κράτος: Το Κράτος θα μπορεί να εξασκήσει πιο αποτελεσματικό έλεγχο στις δραστηριότητες που σχετίζονται με αυτές τις υπηρεσίες, κάτι που θα βοηθήσει και στον περιορισμό των ανεπιθύμητων συνεπειών τους.

β) Πάταξη οργανωμένου εγκλήματος: Θα παταχθεί το οργανωμένο έγκλημα που σχετίζεται και λαμβάνει πόρους από την πορνεία για την συνέχιση των δραστηριοτήτων του.

γ) Ανθρώπινα δικαιώματα: Οι ξένες γυναίκες που εργάζονται στην Κύπρο θα εργοδοτούνται πλέον νόμιμα και θα έχουν δικαιώματα και έτσι θα αποτραπεί το σημερινό φαινόμενο καταπίεσής τους (Εκθέσεις Επιτρόπου Διοικήσεως και Επιτροπής Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων της Βουλής).

δ) Καλύτερη λειτουργία: Τα καμπαρέ και άλλα υποστατικά παρομοίου τύπου θα λειτουργούν με βάση ένα πρακτικό και εφαρμοσμένο νομικό πλαίσιο και όχι βάσει των άγραφων και αμείλικτων «νόμων» του υποκόσμου.

ε) Καλύτερος υγειονομικός έλεγχος: Το Κράτος θα είναι σε θέση να εξασκεί υγειονομικούς ελέγχους που θα περιορίσουν την πιθανότητα εξάπλωσης σεξου-αλικά μεταδιδόμενων ασθενειών.

Επίσης, αναμένονται και τα ακόλουθα οικονομικά οφέλη:

α) Αύξηση του εισοδήματος για την οικονομία ως σύνολο: Με την αποποινικοποίησή της η πορνεία θα αποτελεί μέρος της εγχώριας οικονομίας (όπως έγινε στην Ολλανδία) και κατ΄ αυτόν τον τρόπο η σχετιζόμενη οικονομική δραστηριότητα θα καταγράφεται και θα περιλαμβάνεται στο Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν (ΑΕΠ). Αυτό θα έχει αποτέλεσμα την αύξηση του Εθνικού Εισοδήματος και του ρυθμού οικονομικής μεγέθυνσης.

β) Αύξηση των εσόδων του Κράτους: Με την αποποινικοποίηση τα άτομα που εμπλέκονται σε τέτοιου είδους δραστηριότητες θα υπόκεινται σε φορολογικό έλεγχο και θα πληρώνουν αντίστοιχους φόρους, κάτι που θα έχει ως αποτέλεσμα την αύξηση των εσόδων του κράτους (και τον περιορισμό του δημοσιονομικού ελλείμματος).

Στατιστικά και οικονομικά στοιχεία για την πορνεία

Στατιστικά στοιχεία δείχνουν ότι μεγάλα ποσά χρημάτων ανά τον κόσμο διατίθενται στην καταπολέμηση της πορνείας και ότι υπάρχουν συγκεκριμένα οφέλη σε χώρες όπου αποποινικοποιήθηκε. Στην Ολλανδία λόγου χάριν οι χρηματικοί και ανθρώπινοι πόροι που προηγουμένως καταναλώνονταν στην καταπολέμηση της πορνείας τώρα έχουν διατεθεί για την καταπολέμηση σοβαρότερων εγκλημάτων και ζητημάτων (όπως παραδείγματος χάριν οι άστεγοι). Όπως αναμενόταν στην συγκεκριμένη χώρα σημειώθηκαν και οικονομικά οφέλη από τον αυξημένο τουρισμό (να μια μέθοδος να διορθώσουμε την κάμψη του τουριστικού ρεύματος στην Κύπρο).

Μια πρόσφατη μελέτη του International Labor Organization (ILO) των Ηνωμένων Εθνών έδειξε ότι η πορνεία, όπως καταμετρήθηκε σε διάφορες ανατολικές χώρες, απασχολεί μεταξύ 0.25% και 1.5% του γυναικείου πληθυσμού. Επίσης έδειξε ότι οι απολαβές από αυτήν αντιστοιχούν μεταξύ του 2% και 14% του Ακαθάριστου Εγχώριου Προϊόντος (ΑΕΠ) αυτών των χωρών. Αν και είναι εντονότερη σε χώρες χαμηλών εισοδημάτων, δεν είναι απούσα από λεγόμενες αναπτυγμένες χώρες, όπως π.χ. η Γερμανία, όπου υπάρχουν 150,000 καταγραμμένες ιερόδουλες.

Περισσότερα οικονομικά ζητήματα της πορνείας

Τα οικονομικά ζητήματα που αφορούν στην πορνεία, όπως αναμένεται, δεν κατέχουν κύρια θέση στα πλείστα εγχειρίδια της οικονομικής επιστήμης. Ωστόσο, το 2002 δημοσιεύτηκε ένα άρθρο στο διακεκριμένο ακαδημαϊκό έντυπο Journal of Political Economy, όπου οι συγγραφείς (και οι δύο γυναίκες!) προτείνουν τρόπους ανάλυσης αυτού του συγκεκριμένου τομέα της οικονομίας ως μία βιομηχανία παροχής υπηρεσιών. Σε αυτό το άρθρο οι συγγραφείς, μεταξύ άλλων, ασχολούνται με κλασικά ερωτήματα που σχετίζονται με την πορνεία, ωστόσο, η ανάλυσή τους είναι καθαρά οικονομική και οι απαντήσεις που δίνουν στα ερωτήματα αυτά μπορεί να σοκάρουν. Συγκριμένα παραθέτω τρία από τα ερωτήματα των συγγραφέων και τις σχετικές τους απαντήσεις:

1. Γιατί η πορνεία είναι τόσο ψηλά αμειβόμενη;

Απάντηση: Το κόστος της πορνείας για τις ίδιες τις πόρνες μπορεί να υπολογιστεί ως η απώλεια της υπόληψης και της δυνατότητας απόκτησης οικογένειας, κάτι το οποίο είναι φυσικά ανεκτίμητο.

2. Γιατί η πορνεία είναι πιο κοινή στις φτωχότερες χώρες;

Απάντηση: Οι πόρνες μπορούν να θεωρηθούν από τους άντρες ως ένα φτηνό υποκατάστατο (κατώτερο αγαθό) από το να έχουν συζύγους (οι οποίες αποτελούν το αγαθό πολυτελείας). Άρα, όσο τα εισοδήματα των χωρών αυξάνονται τα άτομα σε αυτές προτιμούν να έχουν συζύγους παρά να καταφεύγουν στις ιερόδουλες (και φυσικά εντέλει κάνουν και τα δύο).

3. Γιατί η πορνεία αποτελεί πιο σύνηθες φαινόμενο στις περιοχές με μετανάστευση;

Απάντηση: Όταν οι γυναίκες από φτωχές χώρες μεταναστεύουν, το κόστος της πορνείας ως χάσιμο της υπόληψης (όπως αναφέρεται στο ερώτημα 1) μειώνεται. Αυτό μπορεί να εξηγήσει το γεγονός ότι πολλές φορές οι αλλοδαπές «κορούδες», αν και με καλύτερα προσόντα, αμείβονται χαμηλότερα από τις εγχώριες.

Συμπέρασμα

Το φαινόμενο της πορνείας είναι δυσάρεστο και όπως είναι φυσικό η κοινωνία και η πολιτεία αποζητούν την απάλειψή του. Ωστόσο μια ρεαλιστική αντιμετώπιση του θέματος, καθώς και παρατηρήσεις από άλλες χώρες, επιδεικνύουν ότι η απαγόρευσή της φέρνει τα αντίθετα από τα επιθυμητά αποτελέσματα, ενώ η αποποινικοποίησή της μπορεί να αποτελέσει έναν τρόπο ελέγχου και ουσιαστικής αντιμετώπισής της. Στατιστικά στοιχεία δείχνουν ότι αυτό το φαινόμενο δεν κάνει διάκριση μεταξύ πλουσίων και φτωχών χωρών και ότι η αποποινικοποίησή της σε ορισμένες χώρες έφερε θετικά αποτελέσματα.

Όπως συμβαίνει κάθε φορά, αρχικό ενδιαφέρον για τους Αγώνες του 2016 έδειξαν πάρα πολλές χώρες, οι οποίες δεν υπέβαλαν τελικά αίτηση. Από αυτές, η Ινδία, η Ιταλία και ο Καναδάς (ο οποίος θα φιλοξενήσει τους χειμερινούς αγώνες του 2010) αποφάσισαν να περιμένουν μέχρι το 2020, η Ταϊλάνδη αποφάσισε να διεκδικήσει άλλους αθλητικούς αγώνες (πιο κοντά στις δυνατότητές της ίσως), ενώ άλλες (όπως η Αργεντινή και η Νότιος Αφρική) αποχώρησαν από την διεκδίκηση χωρίς καμιά δικαιολογία. Η Τουρκία, η οποία έχει διεκδικήσει 4 συνεχόμενες ολυμπιάδες (όλες ανεπιτυχώς!), αποφάσισε να μην επαναλάβει τις προσπάθειές της (και μάλλον ορθά αποφάσισε). Τα δε Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα εκεί που σχεδίαζαν μια δυναμική υποψηφιότητα με το Ντουμπάι, εντέλει δεν υπέβαλαν καν αίτηση (αν και οι λόγοι δεν ξεκαθαρίστηκαν, πολλοί αναφέρθηκαν στην υποψηφιότητα της γειτονικής Ντόχα). Το Ναϊρόμπι της Κένυας αποχώρησε επίσης από την κούρσα, όταν η κυβέρνηση της χώρας ανακοίνωσε ότι «δεν ήταν ο κατάλληλος καιρός» (με την παρούσα κατάσταση της οικονομίας της, ίσως να μην είναι καν η κατάλληλη χιλιετία).

Η πρώτη φάση

Η διαδικασία της επιλογής για το 2016 άρχισε επίσημα τον Μάιο του 2007 και το πρώτο βήμα για τις ενδιαφερόμενες χώρες ήταν να υποβάλουν την αίτησή τους στην ΔΟΕ μέχρι τις 14 επόμενου Σεπτέμβριου. Επτά πόλεις τότε υπέβαλαν τις αντίστοιχες αιτήσεις και έγιναν έτσι «αιτούμενες πόλεις» (applicant cities). Αυτές ήταν: Η Μαδρίτη (Ισπανία), το Μπακού (Αζερμπαϊτζάν), η Ντόχα (Κατάρ), η Πράγα (Τσεχία), το Ρίο Ντε Τζανέιρο (Βραζιλία), το Σικάγο (ΗΠΑ) και το Τόκυο (Ιαπωνία).

Η επιλογή της πόλης που υποβάλλεται από κάθε χώρα ως υποψήφια αποτελεί από μόνη της μια μάχη, εφόσον μόνο μια πόλη από κάθε χώρα δικαιούται να διεκδικήσει τους αγώνες. Έτσι η κάθε η εθνική Ολυμπιακή Επιτροπή έχει το καθήκον να επιλέξει την πόλη που έχει πιο μεγάλη πιθανότητα να φέρει τους αγώνες στη χώρα της. Κατ’ αυτόν τον τρόπο το Τόκυο επιλέγηκε εις βάρος της Σαππόρο και της Φουκουόκα, το Σικάγο «εκτόπησε» την Φιλαδέλφεια, το Σαν Φραγκίσκο, το Λος Άντζελες και το Χιούστον, ενώ το Ρίο Ντε Τζανέιρο επιλέχθηκε αντί του Σάο Πάολο (λόγω κάποιας εμπειρίας του Ρίο στη διοργάνωση διεθνών αγώνων).

Παλιότερα, ο αριθμός των πόλεων (χωρών) που υπέβαλλαν υποψηφιότητα πολύ σπάνια υπερέ-βαινε τις τέσσερις και έτσι η επιλογή της πόλης ήταν μια σχετικά άμεση διαδικασία (σε κάθε ψηφοφορία αποκλειόταν η πόλη με τις λιγότερες ψήφους και η διαδικασία συνεχιζόταν μέχρι μια πόλη να συγκεντρώσει περισσότερους από το 50% των ψήφων της ΔΟΕ). Μετά τις προβληματικές Ολυμπιάδες του 1972, 1976 και 1980 (όπου οι διοργανώτριες πόλεις τρομοκρατήθηκαν, χρεοκόπησαν ή μποϊκοταρίστηκαν), το ενδιαφέρον για τους ολυμπιακούς αγώνες είχε πέσει τόσο πολύ που το 1984 μόνο μία πόλη υπέβαλε υποψηφιότητα. Με την τεράστια διοργανωτική (και οικονομική) επι-τυχία όμως των αγώνων του Λος Άντζελες, η κατάσταση ανατράπηκε με αποτέλεσμα η ΔΟΕ να λαμβάνει μέχρι και 10 υποψηφιότητες για κάθε διοργάνωση. Έτσι αναγκάστηκε πρόσφατα να τροποποιήσει τους κανονισμούς της, ούτως ώστε να μπορεί να μειωθεί ο αριθμός των πόλεων που εισέρχονται στην τελική ψηφοφορία.

Κατ’ αυτόν τον τρόπο, οι αιτούμενες πόλεις για το 2016 έπρεπε μέχρι τις 14 Ιανουαρίου 2008 να υποβάλουν απαντήσεις σε μια λίστα από 25 ερωτήσεις, στις οποίες θα βαθμολογούνταν. Στις 4 Ιουνίου 2008 τρεις από τις εφτά αιτούμενες πόλεις αποκλείστηκαν και έτσι στην κούρσα απέμειναν πλέον το Τόκυο (8.3), η Μαδρίτη (8.1), το Σικάγο (7.0) και το Ρίο (6.4), πλέον ονομαζόμενες ως «υποψήφιες πόλεις» (candidate cities).

Από τις αποκλεισθέντες πόλεις η Ντόχα αποτέλεσε την μεγαλύτερη έκπληξη, εφόσον είχε πάρει μεγαλύτερη βαθμολογία (6.9) από το Ρίο, που επιλέχτηκε. Τα κύρια μειονεκτήματα της Ντόχα ήταν το μικρό της μέγεθος, η έλλειψη των αναγκαίων εγκαταστάσεων και οι καιρικές συνθήκες, οι οποίες θα καθιστούσαν αναγκαίο οι Αγώνες να γίνουν σε περίοδο που δεν επιθυμούσε η ΔΟΕ. Η Πράγα, η οποία βαθμολογήθηκε με 5.3 από τη ΔΟΕ, είχε επίσης το μειονέκτημα της έλλειψης εγκαταστάσεων και επιπρόσθετα την μη επαρκή υποστήριξη των Τσέχων σε αυτή της την διεκδίκηση (είχε δημοτικότητα ίση μόνο με 50% του πληθυσμού). Ο αποκλεισμός του Μπακού δεν ήταν και τόσο μεγάλη έκπληξη, εφόσον το Αζερμπαϊτζάν βρίσκεται σε περιοχή που χαρακτηρίζεται από πάγιες πολιτικές συγκρούσεις και επιπρόσθετα συνορεύει με το Ιράν. Άλλοι αρνητικοί παράγοντες ήταν ο υποανάπτυκτος τουρισμός της χώρας και η ανυπαρξία καταλλήλων αθλητικών εγκαταστάσεων.

Οι φιναλίστριες πόλεις

Από τις τέσσερις πλέον υποψήφιες πόλεις, το Τόκυο είναι η μόνη που έχει προηγούμενη εμπειρία, έχοντας φιλοξενήσει επιτυχώς τους Ολυμπιακούς αγώνες του 1964. Το ότι η Ιαπωνία έχει επίσης φιλοξενήσει τους χειμερινούς Ολυμπιακούς το 1972 (Σαππόρο) και το 1998 (Ναγκανό), όπως και το Μουντιάλ του 2002, συνηγορούν επίσης υπέρ της υποψηφιότητάς του Τόκυο. Παρόλα αυτά (και παρά το γεγονός ότι φέρει την ψηλότερη βαθμολογία από όλες τις υποψήφιες πόλεις), έχει το μειονέκτημα ότι η δεν υποστηρίζεται σε μεγάλο βαθμό από τους Ιάπωνες (με μόλις 56% υποστήριξη, έχει το χαμηλότερο ποσοστό από όλες τις φιναλίστριες!)

Η Μαδρίτη έχει πολλές φορές θέσει υποψηφιότητα για τους αγώνες, με την τελευταία φορά να ήταν για αυτούς του 2012, οπότε και θα διεξαχθούν τελικά στο Λονδίνο. Ο δήμαρχος της πόλης εξέπληξε τους πάντες ανακοινώνοντας αμέσως μετά την αποτυχία του 2012 ότι θα διεκδικούσε τους επόμενους αγώνες, αρχίζοντας από εκείνη την στιγμή! Στα μεγάλα ατού της Ισπανίας είναι η πολύ επιτυχημένη διοργάνωση το 1992 (Βαρκελώνη), οι άριστες εγκαταστάσεις της Μαδρίτης και το ψηλό ποσοστό υποστήριξης της υποψηφιότητας από τους Ισπανούς. Αρνητικό παράγοντα αποτελεί το γεγονός ότι οι Αγώνες του 2012 θα γίνουν επίσης στην Ευρώπη και το ότι οι Αγώνες δεν συνηθίζεται να διεξάγονται στην ίδια ήπειρο για δύο συνεχόμενες διοργανώσεις (η τελευταία φορά που έγινε αυτό ήταν το 1952, όταν δηλαδή το Ελσίνκι ακολούθησε το Λονδίνο). Αν και η ΔΟΕ έχει δηλώσει ότι επιλέγει πόλεις και όχι ηπείρους, εν τούτοις οι αποφάσεις της τα τελευταία 50 χρόνια συνηγορούν κατά αυτής της θέσης.

Το Σικάγο έχει μια περίεργη σχέση με τους Ολυμπιακούς Αγώνες, έχοντας κερδίσει την διοργάνωσή τους το 1904, μόνο για να τους παραχωρήσει στο Σαιντ Λούις αμέσως μετά. Το Σαιντ Λούις τους διοργάνωσε τότε στα πλαίσια της Παγκόσμιας Έκθεσης (η οποία ήταν τότε πολύ πιο δημοφιλής θεσμός από τους νεοσύστατους αγώνες) και το αποτέλεσμα ήταν οι Ολυμπιακοί Αγώνες του Σαιντ Λούις να διαρκέσουν πέντε ολόκληρους μήνες και η διοργάνωση του 1904 (η Τρίτη Σύγχρονη Ολυμπιάδα) να μείνει στην ιστορία ως μία από τις χειρότερες όλων των εποχών.

Στα υπέρ της υποψηφιότητας του Σικάγο για το 2016 περιλαμβάνονται το έξοχό του επικοινωνιακό σύστημα, οι υπάρχουσες αθλητικές του εγκα-ταστάσεις, η παράδοσή του στον αθλητισμό, η κεντρική του τοποθεσία και η ωρολογιακή του ζώνη. Αρνητικό παράγοντα αποτελούν η φιλοπόλεμη πολιτική των Ηνωμένων Πολιτειών, κάτι το οποίο αντιβαίνει στο Ολυμπιακό Πνεύμα. Κάποιες άλλες μακροχρόνιες διαφορές μεταξύ ΗΠΑ και ΔΟΕ σίγουρα δε διευκολύνουν την κατάσταση.

Όπως συμβαίνει πολλές φορές και στα κινηματογραφικά βραβεία Όσκαρ, έτσι και στην διεκδίκηση των Ολυμπιακών αγώνων, υπάρχει πάντοτε και μια υποψηφιότητα του στυλ «η υποψηφιότητά από μόνη της είναι για σένα βραβείο» (π.χ. της 13άχρονης Νεοζηλανδής Keisha Castle-Hughes για το Βραβείο Α’ Γυναικείου Ρόλου το 2002 και της 23χρονης Κολομβιανής Catalina Sandino Moreno για το αντίστοιχο βραβείο του 2004). Για το 2004 αυτή η πόλη ήταν το Μπουένος Άιρες (λόγω της τότε ανάπτυξης της Αργεντινής), ενώ για το 2008 ήταν η Κωνσταντινούπολη (λόγω της επιμονής της Τουρκίας). Για το 2016 αυτή η πόλη φαίνεται να είναι το Ρίο. Στην περίπτωση που κερδίσει την διοργάνωση θα είναι η πρώτη φορά που οι αγώνες θα γίνονται στην Νότιο Αμερική (οι προσπάθειές το 1936, 1940, 2004 και 2012 έπεσαν στο κενό). Ο ενθουσιασμός και η θέληση των κατοίκων και της κυβέρνησης φαίνονται να αποτελούν τα κυριότερα ατού της υποψηφιότητας, ενώ η οικονομική κατάσταση της Βραζιλίας και η ανυπαρξία ή η ακαταλληλότητα των εγκαταστάσεων στο Ρίο αποτελούν τα πιο σοβαρά μειονεκτήματα. Αν και η πόλη πρόσφατα φιλοξένησε επιτυχώς τους 15ους Παναμερικανικούς Αγώνες, η εικόνα της τριτοκοσμικής χώρας θα είναι δύσκολο να αναιρεθεί, αν και η ΔΟΕ έχει υποστηρίξει στο παρελθόν ότι ενθαρρύνονται από αυτήν υποψηφιότητες από αναπτυσσόμενες χώρες ή από περιοχές που δεν έχουν ακόμη διοργανώσει τους Αγώνες – δεδομένου ότι τηρούν τα απαραίτητα πρότυπα.

Το αποτέλεσμα;

Είναι δύσκολο κανείς να προβλέψει ποιας πόλης ο δήμαρχος έχει τις περισσότερες πιθανότητες να αποχωρήσει τον Οκτώβρη από την Κοπεγχάγη αφήνοντας όλους τους άλλους αποσβολωμένους να κοιτάζουν το κενό (ό,τι έπαθε δηλαδή η Μελίνα Μερκούρη το 1989 που έχασε η Αθήνα τους Ολυμπιακούς από την Ατλάντα). Η μάχη πάντως φαίνεται ότι θα παιχτεί μεταξύ του Τόκυο και της Μαδρίτης. Το Ρίο μπορεί να ελπίζει μόνον αν ένας Τρίτος Παγκόσμιος Πόλεμος αποδυναμώσει τις ΗΠΑ, την Ιαπωνία και την Ισπανία σε βαθμό που δεν θα μπορούν να διοργανώσουν τους Αγώνες. Από την άλλη μεριά, το Σικάγο μετά από το σκάνδαλο του Salt Lake City (όπου μέλη της ΔΟΕ παραδέχθηκαν δωροδοκία από τους Αμερικάνους) και το ανεκδιήγητο φιάσκο των Αγώνων της Atlanta (η αείμνηστη Μελίνα Μερκούρη θα έστησε τότε ολόκληρο γλέντι στα ουράνια), δεν βλέπει Αγώνες ούτε με το μικροσκόπιο. Η Ιαπωνία και η Ισπανία έχουν το προβάδισμα της επιτυχούς διοργάνωσης μιας ή περισσότερων Ολυμπιάδων και τις άρτιές τους αθλητικές εγκαταστάσεις (με την Ιαπωνία να προηγείται και στα δύο). Το ότι οι Αγώνες το 2012 και το 2014 θα γίνουν στην Ευρώπη επίσης συνηγορούν υπέρ του Τόκυο και είναι άρα πολύ πιθανόν το 2016 οι Αγώνες να γίνουν και πάλι σε μια Ασιατική πρωτεύουσα.

Στις περισσότερες αναπτυγμένες χώρες η κατάσταση του φυσικού περιβάλλοντος φαίνεται να βελτιώνεται με την αύξηση του επιπέδου ζωής και ειδικότερα του κατά κεφαλήν εισοδήματος. Αυτή η παρατήρηση συνδέεται με την λεγόμενη Περιβαλλοντική Καμπύλη του Kuznets που αν ίσχυε στην Κύπρο τότε θα μπορούσαμε να πούμε ότι ο καλύτερος τρόπος προστασίας του περιβάλλοντος θα ήταν να εντατικοποιηθούν οι προσπάθειες για περεταίρω ανάπτυξη της οικονομίας μας. Ωστόσο ακόμα μια διεθνής πραγματικότητα καταρρίπτεται στην Κύπρο, εφόσον τα στατιστικά στοιχεία εισηγούνται ότι όσο πιο πλούσιοι θα γινόμαστε, σε τόσο χειρότερο φυσικό περιβάλλον θα ζούμε.

Φυσικό Περιβάλλον και Οικονομική Μεγέθυνση: Μια Ιδιόμορφη Σχέση

Την κατάσταση του περιβάλλοντος και την οικονομική ανάπτυξη τα συνδέει μια ιδιαίτερη και αμφιλεγόμενη σχέση. Οι πλείστοι από εμάς (οικολόγοι και μη) θα επισημάνουν ότι όσο πιο πλούσια γίνεται μια χώρα, τόσο πιο πολύ καταλύει τον φυσικό της πλούτο και μολύνει το περιβάλλον. Κάποιοι πιο οπτιμιστές ωστόσο θα επικαλεστούν την βελτίωση στην ποιότητα ζωής που δίνει η ανάπτυξη της τεχνολογίας και που μπορεί να οδηγήσει σε εύρεση μεθόδων βελτίωσης του φυσικού περιβάλλοντος. Χωρίς όμως δεδομένα να υποστηρίξει τα λεγόμενά του κανείς δε θα καταλήξει πουθενά.

Όταν κάποιοι οικονομολόγοι προσπάθησαν να εξετάσουν εμπειρικά την διαχρονική σχέση της μόλυνσης του περιβάλλοντος και του κατά κεφαλήν εισοδήματος, κατέληξαν τότε σε ένα καταπληκτικό αλλά μάλλον αμφιλεγόμενο αποτέλεσμα: Καθώς μια χώρα είναι στα πρώτα στάδια της ανάπτυξής της η μόλυνση του φυσικού περιβάλλοντος χειροτερεύει, αλλά μετά από ένα επίπεδο ανάπτυξης η κατάσταση στο περιβάλλον αρχίζει να καλυτερεύει (δηλαδή τα συνδέει μια γραφική σχέση σε σχήμα που θυμίζει ανάποδο U). Πιο απλά, η οικονομική μεγέθυνση εντέλει βελτιώνει το φυσικό περιβάλλον αντί να το καταστρέφει! Αυτό το αποτέλεσμα έγινε γνωστό ως Περιβαλλοντική Καμπύλη του Kuznets (Environmental Kuznets Curve, EKC) και τα τελευταία χρόνια έχει δεχτεί σκληρή κρητική και από τις ερμηνευτικές ικανότητες της Madonna.

Οι κύριοι λόγοι για αυτήν την κριτική ήταν ότι το σχήμα (ανάποδο U) της EKC και το επίπεδο ανάπτυξης (δηλαδή του κατά κεφαλήν εισοδήματος) στο οποίο αρχίζει η βελτίωση του περιβάλλοντος, φαίνονται να διαφέρουν από χώρα σε χώρα και επίσης ανάλογα με τον περιβαλλοντικό δείκτη που χρησιμοποιείται. Π.χ., η EKC μπορεί να φαίνεται πως ισχύει αν χρησιμοποιήσουμε τους ρύπους διοξειδίου του άνθρακα (Cο2) ως μέτρο μόλυνσης της ατμόσφαιρας και του περιβάλλοντος, αλλά να καταρρέει αν αντί του Cο2 χρησιμοποιήσουμε τους ρύπους από τα οξείδια του αζώτου (ΝΟx). Ωστόσο, παρόλες τις κριτικές η EKC ζει και βασιλεύει και δεν μπορεί να γίνει μια σοβαρή μελέτη για το φυσικό περιβάλλον σε μια χώρα που να μην την αναφέρει.

Για την σχέση περιβάλλοντος και οικονομικής μεγέθυνσης που περιγράφεται από την EKC, έχουν προταθεί 4 κυρίως εξηγήσεις από την οικονομική θεωρία:

Α) Η πρώτη επικαλείται τις οικολογικές ανησυχίες του λαού, ο οποίος μετά από ένα συγκεκριμένο επίπεδο μόλυνσης λέει «αρκετά» και πιέζει την κυβέρνηση για αυστηρότερους περιβαλλοντικούς νόμους.

Β) Η δεύτερη εξήγηση αναφέρεται στο οικονομικό κόστος που συνεπάγεται η προστασία του περιβάλλοντος και που οι χώρες είναι σε θέση να καλύψουν μόνο μετά από ένα επίπεδο οικονομικής ανάπτυξης.

Γ) Η τρίτη υποστηρίζει ότι ο τομέας των υπηρεσιών δεν προκαλεί τόση μόλυνση όσο ο δευτερογενής τομέας της οικονομίας. Εφόσον όσο πιο πολύ αναπτύσσεται μια χώρα τόσο πιο πολύ μεγαλώνει σχετικά ο τριτογενής της τομέας, το περιβάλλον τελικά βελτιώνεται.

Δ) Η τέταρτη και τελευταία εξήγηση στηρίζεται στην θεωρία ότι δημιουργούνται οικονομίες κλίμακας στην προστασία του περιβάλλοντος, δηλαδή από ένα σημείο και μετά οι ίδιες δαπάνες προστασίας έχουν ένα ολοένα πιο θετικό αποτέλεσμα στην κατάσταση του περιβάλλοντος.

Άλλα εμπειρικά αποτελέσματα που βρέθηκαν σε σχέση με το περιβάλλον ήταν και ότι ο λόγος ατμοσφαιρικών ρύπων και Ακαθάριστου Εγχώριου Προϊόντος (ΑΕΠ) τείνει να μειώνεται διαχρονικά, δηλαδή η «κατά μονάδα εισοδήματος μόλυνση» μειώνεται. Επίσης, οι δαπάνες που προορίζονται για την προστασία του περιβάλλοντος εμφανίζονται σταθερές διαχρονικά (και ίσες με το 1%-2% του ΑΕΠ), αλλά πολύ αποτελεσματικές (εφόσον επιτυγχάνεται η μείωση της «κατά μονάδα εισοδήματος μόλυνσης»).

Τι γίνεται στην Κύπρο;

Ας εξετάσουμε τώρα και τι ισχύει στην περίπτωση της Κύπρου. Χρησιμοποιώντας δεδομένα από την έκδοση «Περιβαλλοντικές Στατιστικές 2006» και την ιστοσελίδα της Στατιστικής Υπηρεσίας μπορούμε να καταλήξουμε ότι ούτε και στον τομέα του φυσικού περιβάλλοντος στην Κύπρο ισχύουν τα συνήθη διεθνή αποτελέσματα: Κανένα από τα τρία εμπειρικά αποτελέσματα δεν φαίνεται να ταιριάζει στα Κυπριακά δεδομένα, εφόσον η κατά μονάδα εισοδήματος μόλυνση φαίνεται να αυξάνεται, οι δαπάνες προστασίας του περιβάλλοντος δεν φαίνονται να είναι και τόσο αποδοτικές και το πιο σημαντικό η EKC δεν φαίνεται να ισχύει. Δηλαδή στην Κύπρο η περεταίρω ανάπτυξη δυσχεραίνει, δεν βελτιώνει το περιβάλλον (τα ειλικρινή μου συλλυπητήρια στον κο Περδίκη και την κα Παναγιώτου).

Συγκριμένα, στην Κύπρο η «κατά μονάδα εισοδήματος μόλυνση» για όλους τους περιβαλλοντικούς δείκτες πλην του Cο2 (διάγραμμα 1)αυξάνεται διαχρονικά, ιδιαίτερα τα αστικά απόβλητα που μέχρι το 2003 παρουσιάζουν μια πολύ ψηλή αυξητική τάση. Εδώ ωστόσο πρέπει να αναφερθεί ότι στην έκδοση Περιβαλλοντικές Στατιστικές δεν περιλαμβάνονται στοιχεία από τα έτη εφαρμογής του φιλόδοξου σχεδίου της εταιρείας «Green Dot».

Όσον αφορά στις συνολικές δαπάνες για δραστηριότητες και ενέργειες που αφορούν περιβαλλοντική προστασία στη βιομηχανία ανήλθαν (σύμφωνα με τα αποτελέσματα έρευνας που πραγματοποίησε η Στατιστική Υπηρεσία) σε €41.5 εκ. το 2007, που αντιστοιχούν σε 0,27% του Ακαθάριστου Εγχώριου Προϊόντος, σε σύγκριση με €29.5 εκ. ή 0.20% το 2006 (διάγραμμα 2). Η άνοδος αυτή αποδίδεται σε μεγάλο βαθμό σε αυξημένες κεφαλαιουχικές δαπάνες στην τσιμεντοβιομηχανία.

Κατά τομέα οικονομικής δραστηριότητας, οι μεταποιητικές βιομηχανίες κατέγραψαν δαπάνες ύψους €38.1 εκ., οι περισσότερες προερχόμενες από τον κλάδο κατασκευής άλλων, μη μεταλλικών ορυκτών προϊόντων, τον κλάδο παραγωγής τροφίμων και ποτών και την βιομηχανία ξύλου και κατασκευής προϊόντων από ξύλο (εκτός επίπλων). Κατά περιβαλλοντικό πεδίο, οι δαπάνες αφορούσαν: Τον περιορισμό της ατμοσφαιρικής ρύπανσης, την διαχείριση των αποβλήτων, την διαχείριση των λυμάτων, την προστασία του εδάφους και των υπόγειων υδάτινων πόρων και την προστασία των φυσικών πόρων και της βιοποικιλότητας.

Όσον αφορά στα σχετικά μεγέθη των δαπανών αυτών, αυτές δεν φαίνονται να ξεπερνούν το 0.30% του ΑΕΠ, ενώ σε άλλες χώρες οι σχετικές δαπάνες κινούνται μεταξύ του 1% και 2% του ΑΕΠ. Δεδομένου ότι οι εικόνα του περιβάλλοντος δεν είναι και η καλύτερη αυτό χρωματίζει την αναποτελεσμα-τικότητα των δαπανών αυτών στην Κύπρο.

Τέλος, η Περιβαλλοντική Καμπύλη του Kuznets και το ευτυχές αποτέλεσμα «η ανάπτυξη βοηθά το περιβάλλον» δεν φαίνονται να ισχύουν στην Κύπρο, εφόσον η γραφική σχέση ρύπων διοξειδίου του άνθρακα και κατά κεφαλήν προϊόντος μόνον ανάποδο U δεν φαίνεται να θυμίζει.

Ζητείται περιβαλλοντική συνείδηση

Ακολουθώντας λοιπόν την οικονομική θεωρία και τα διεθνή τυποποιημένα δεδομένα καταλήγουμε ότι στην Κύπρο ισχύει μια κάπως ιδιόμορφη σχέση φυσικού περιβάλλοντος και οικονομικής ανάπτυξης, εφόσον δεν παρατηρείται καμία καλυτέρευση των περιβαλλοντικών δεικτών καθώς γινόμαστε «πλουσιότεροι». Δηλαδή για την Κύπρο δεν ισχύει η περίφημη Περιβαλλοντική Καμπύλη του Kuznets και αν συνεχίσουμε να ακολουθούμε την οικονομική θεωρία τότε θα έχουμε να πούμε τα εξής: α) Δεν έχουμε αρκετά δυνατή περιβαλλοντική συνείδηση (ή ισχυρό «πράσινο κόμμα») έτσι ώστε να εφαρμόζονται αυστηρές περιβαλλοντικές πολιτικές, β) η προστασία του περιβάλλοντος είναι αρκετά ακριβή για τα γούστα μας, γ) ο τομέας των υπηρεσιών μας δεν είναι τόσο αναπτυγμένος όσο νομίζουμε και δ) εκτός από ελλειπείς, οι προσπάθειές μας για βελτίωση του περιβάλλοντός μας είναι μη αποδοτικές.

Η πραγματική κότα που γεννά τα χρυσά αυγά

Τα μαύρα γεγονότα του 1974 άφησαν την Κύπρο με σημαντικότατες απώλειες των κυρίων πλουτοπαραγωγικών περιοχών της και με υπερδι-πλασιασμό της ανεργίας της λόγω των εκτοπισθέντων. Αν και αυτά τα δεδομένα προμήνυαν μια οικονομική καταστροφή, τα επόμενα τέσσερα χρόνια ακολούθησε αυτό που αποκαλείται μέχρι και σήμερα «οικονομικό θαύμα», εφόσον η οικονομική ευημερία επέστρεψε και ξεπέρασε τα επίπεδα προ της τουρκικής εισβολής και επιτεύχθηκε σημαντική οικονομική ανάπτυξη. Η Κύπρος κατάφερε να ορθοποδήσει κυριολεκτικά μέσα από τις στάχτες, έχοντας δημιουργήσει την υποδομή που θα την καθιστούσε το σχετικά εύρωστο κράτος που είναι σήμερα.

Οι «επίσημες» αιτίες για αυτό το θαύμα ήταν η επεκτατική δημοσιονομική πολιτική που ακο-λούθησε η κυβέρνηση Κυπριανού, η αυξημένη ξένη βοήθεια και η ώθηση που δόθηκε στον κατασκευαστικό τομέα (δημιουργώντας υποδομή και εισοδήματα στον τόπο). Μια «ευτυχής» συγκυρία ήταν και η μακροχρόνια πολεμική σύρραξη στο Λίβανο, εφόσον έγινε η αιτία να του πάρει η Κύπρος μέσα από τα χέρια τον ρόλο του χρηματο-οικονομικού κέντρου της Μέσης Ανατολής και που έφερε πολλούς πλούσιους Λιβανέζους στο νησί. Επίσης, οι πετρελαϊκές κρίσεις στις αρχές του ’80 δεν μας στεναχώρησαν και τόσο, εφόσον έκαναν πλουσιότερους τους γείτονες Άραβες που ξόδεψαν και επένδυσαν μεγάλο μέρος των πετροδολαρίων τους στην Κύπρο.

Αυτές όμως είναι όπως έχω αναφέρει μόνον οι «επίσημες» αιτίες. Γενικά μιλώντας η Κύπρος οφείλει την οικονομική της ανάπτυξη στον τομέα των υπηρεσιών. Πολλοί θα πουν εδώ ότι οι υπηρεσίες αυτές περιλαμβάνουν κυρίως τον τουρισμό, την «ζωογόνο δύναμη της οικονομίας μας». Όσοι όμως εξασκούν το ρεαλιστικό (και συχνά υπερρεαλιστικό) επάγγελμα του δικηγόρου θα μας κλείσουν το μάτι και θα μας αναφέρουν ότι τον τίτλο της αειφόρου μελιρρύτου ροής στην Κύπρο δεν τον φέρει ο τουρισμός αλλά οι χρηματοοικονομικές υπηρεσίες που προσφέρονται μέσω του υπεράκτιού μας τομέα και μάλιστα οι όχι και τόσο νόμιμες. Ανεπίσημα, η κότα που γεννά τα χρυσά αυγά στην Κύπρο δεν είναι ο τουρισμός, αλλά οι υπηρεσίες ξεπλύματος βρώμικου χρήματος!

Το πλαίσιο του ξεπλύματος

Έχοντας αναφέρει τις χρηματικές ροές που εισέρχονται στην Κύπρο από Ανατολής μεριά θα επεξηγήσω ότι από την συγκεκριμένη κατεύθυνση υπάρχει μεγάλο πλεόνασμα χρήματος που προέρχονται από παράνομες δραστηριότητες και πολλή ζήτηση για κοντινά «πλυντήρια». Ιδιαίτερα από τις πρώην κομμουνιστικές χώρες που μας προτιμάνε σε τέτοιο βαθμό που ο ΟΟΣΑ (Οργανισμός για την Οικονομική Συνεργασία και Ανάπτυξη) στο παρελθόν μας περιλάμβανε στην λίστα του με τους φορολογικούς παραδείσους. Οι λεγόμενοι φορολογικοί παράδεισοι αποτελούν μαγνήτες για διεθνείς εταιρείες και ιδιώτες επενδυτές, αλλά αποτελούν κατάρα για τις οικονομίες των υπολοίπων κρατών που χάνουν πολύτιμα φορολογικά έσοδα.

Ο τίτλος του φορολογικού παράδεισου οφείλεται κυρίως στην πρόοδό της όσον αφορά στον υπεράκτιο τομέα. Ένας σημαντικός λόγος για αυτή την ανάπτυξη αποτελούν τα πολλά φορολογικά ωφελήματα, τα οποία σχεδιάστηκαν από τις αρχές ειδικά για να προσφέρουν το μεγαλύτερο πιθανό κέρδος στις διεθνείς εμπορικές εταιρείες, εγγε-γραμμένες στην Κύπρο. Το κυπριακό φορολογικό σύστημα είναι ιδανικό για τις ξένες επιχειρήσεις, με διακρατικές συμφωνίες για αποφυγή της διπλής φορολογίας και τον φορολογικό συντελεστή των επιχειρήσεων να είναι μόλις 10% για όλα τα επίπεδα εισοδημάτων. Αυτά τα πλεονεκτήματα του κυπριακού συστήματος συμπληρώνονται με την διαχρονική του σταθερότητα, τον μικρό όγκο της φορολογίας και την ξεκάθαρη ερμηνεία των φορολογιών.

Λόγω αυτού του ευνοϊκού φορολογικού της περιβάλλοντος η Κύπρος ελκύει κεφαλαία από παράνομες δραστηριότητες και το ξέπλυμα “βρώμικου” χρήματος από καρτέλ ναρκωτικών και άλλες δραστηριότητες που σχετίζονται με το οργανωμένο έγκλημα. Έτσι προστέθηκε και αυτή στην ολοένα και αυξανόμενη ομάδα κρατών που προσφέρουν σε έδαφός τους σημαντικές απαλλαγές και συνθήκες εχεμύθειας, όπως το Λουξεμβούργο που οφείλει μεγάλο μέρος της ευημερίας του στις φοροαπαλλαγές και την εχεμύθεια η οποία κατά πολλούς καλύπτει κανονικό ξέπλυμα χρημάτων. Άλλα κρατίδια (όπως το Μονακό και ο Άγιος Μαρίνος) και οντότητες που ανήκουν σε μεγάλα κράτη (όπως το Γιβραλτάρ και τα νησιά της Μάγχης) κάνουν χρυσές δουλειές με μυστηριώδεις επενδυτές.

Ως αποτέλεσμα λοιπόν των πιο πάνω εξελίξεων στην Κύπρο πλέον δραστηριοποιούνται αρκετές χιλιάδες ξένες επιχειρήσεις και ο υπεράκτιος τομέας παραμένει πολύ σημαντικός για την Κυπριακή οικονομία, εφόσον αποτελεί και μεγάλη πηγή ξένου συναλλάγματος. Ο αριθμός διεθνών εμπορικών εταιρειών που εγγράφονται ετήσια στην Κύπρο συνεχίζει να αυξάνεται, όπως και ο όγκος εταιρειών που συσσωματώνονται στο εξωτερικό και εγγράφουν σαν τόπο εργασίας ή παράρτημά τους το νησί μας.

Σε αρκετές από αυτές τις εταιρείες μπαίνουν ως εικονικοί διευθυντές, γραμματείς και ιδιοκτήτες φυσικά ή νομικά πρόσωπα κυπριακής υπηκοότητας που ουκ ολίγες φορές περιλαμβάνουν το δικηγορικό γραφείο που ενέγραψε την εταιρεία στην Κύπρο (για αυτό τον λόγο και οι δικηγόροι γνωρίζουν περισσότερα από εμάς). Για την νομιμότητα της προέλευσης του κεφαλαίου που διοχετεύεται στην ίδρυση αυτών των εταιρειών λίγες αμφιβολίες μπορούν να υπάρξουν. Στο Γραφείο Διερεύνησης Οικονομικού Εγκλήματος (ΓΔΟΕ) της Αστυνομίας έχουν βαρεθεί να λαμβάνουν ημερησίως μηνύματα από τους ομολόγους τους στην Ρωσία, την Ουκρανία, τη Ρουμανία, την Βουλγαρία, την Λευκορωσία και το Καζακστάν, στα οποία ζητούνται πληροφορίες για τις ίδιες πάντα εταιρείες και οι οποίες φυσικά έχουν εγγραφεί στην Κύπρο από περίπου τα ίδια δικηγορικά γραφεία.

Και το μέλλον διαγράφεται «θετικό»…

Τα τελευταία χρόνια αυτές οι ευγενείς υπηρεσίες εκτίθενται σε αυξημένο ανταγωνισμό προερχόμενο από πολλές χώρες. Επιπρόσθετα, η Κύπρος περιορίζεται στην πολιτική της φορολογικής εύνοιας, αφού η ίδια η ΕΕ παρουσιάζεται ακόμη αυστηρότερη σε σχέση με τα κράτη-μέλη της που εφαρμόζουν προνομιακά φορολογικά συστήματα. Με την πλήρη συμμόρφωσή της προς τις αρχές του ΟΟΣΑ και την ένταξή της στην ΕΕ, η Κύπρος είναι πλέον υποχρεωμένη να λειτουργεί στα πλαίσια των αρχών που τις τίθενται. Με αυτόν τον τρόπο δεν μπορεί να υιοθετήσει πρακτικές ή να διαφο-ροποιήσει τις νομοθεσίες της ώστε να προχωρήσει σε περαιτέρω ελαφρύνσεις ή ελκυστικές και δελεαστικές πρόνοιες στην νομοθεσία της για να προσελκύσει εταιρείες διεθνών δραστηριοτήτων.

Ας είναι καλά όμως η οικονομική κρίση, ο τραπεζικός μας τομέας, η γειτονική Ελλάδα και η αειθαλής εκκλησία. Τον περασμένο χρόνο ξέσπασε το περιβόητο οικονομικό σκάνδαλο της Μονής Βατοπεδίου και από έρευνες της Ελληνικής Αστυνομίας σε στυλ “follow the money” την οδήγησαν εντέλει (πού αλλού;) στην Κύπρο. Τον καιρό εκείνο η ΜΟΚΑΣ (Μονάδα Κάλυψης Συγκάλυψης, η δεύτερη μονάδα της Αστυνομίας που ασχολείται με το οικονομικό έγκλημα) προσέφερε την συνεργασία της στις ελληνικές αρχές στην διερεύνηση της κυπριακής εμπλοκής στο σκάνδαλο Βατοπεδίου (οι οποίες φυσικά ούτε καν απάντησαν). Αυτό που έκαναν ωστόσο οι ελληνικές αρχές ήταν να κλητεύσουν για καταθέσεις τον Κύπριο ηγούμενο της Μονής, Εφραίμ και τον επίσης Κύπριο οικονομικό σύμβουλο της Μονής, Άθω Κοιρανίδη, όπως και να ζητήσουν το άνοιγμα των σχετικών τραπεζικών λογαριασμών.

Αυτό συμβαίνει γιατί μεγάλο μερίδιο από την πίτα του ξεπλύματος φέρει και ο τραπεζικός τομέας. Πολύ συχνά τα μηνύματα από το εξωτερικό αφορούν και πληροφορίες για συγκριμένους τραπεζικούς λογαριασμούς σε κυπριακές τράπεζες. Μπορεί η Κύπρος να μην αποτελεί Ελβετία αλλά άκουσα τελευταία από συγκεκριμένες πηγές το ακόλουθο παράδοξο: Η ποιότητα της εξυπηρέτησης στις εγχώριες τράπεζες σε Κύπριους πελά-τες τους (ακόμα και σε αυτούς με καταθέσεις με εξαψήφιο ή μεγαλύτερο αριθμό) έχει χειροτερεύσει σε τόσο μεγάλο βαθμό που ουσιαστικά τους διώχνουν από κοντά τους. Το γεγονός αυτό οφείλεται στο ότι οι απολαβές που έχουν οι τράπεζές μας από τις παράνομές τους δρα-στηριότητες (ιδιαίτερα τώρα με την διεθνή κρίση) είναι τόσο μεγάλες που ουσιαστικά αυτές τις κρατούν σε λειτουργία. Για αυτό το λόγο και μπορούν ακόμα και να «ξεφορτωθούν» τις «νόμιμες» τους δραστηριότητες για να μπορούν να αφοσιώνονται στις «παράνομες. Οι ίδιες πηγές μου ανέφεραν ότι πλέον στην Κύπρο γίνεται τόσο ξέπλυμα που σε λίγο καιρό σε όλες τις τράπεζές μας θα μπει χορηγός η Dixan! Ίδωμεν…

Ενώ η ανεργία ξανακάνει αισθητή την εμφάνισή της στην κυπριακή πραγματικότητα (ως απειλή, έστω), το καμπανάκι του πληθωρισμού συνεχίζει να χτυπά δυνατά (μαζί με την καρδιά του Διοικητή της Κεντρικής Τράπεζας) και το Υπουργείο Οικονομικών πηγαίνει από την μια μείωση της αναμενόμενης οικονομικής μεγέθυνσης στην άλλη, εμείς συνεχίζουμε ακάθεκτοι να βαρυφορτώνουμε τις πιστωτικές μας κάρτες. Σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία της JCC, οι συναλλαγές των Κυπριών με την χρήση των πιστωτικών καρτών συνεχίζουν να είναι ιδιαίτερα αυξημένες, παρά την διεθνή οικονομική κρίση. Χαράς ευαγγέλια δηλαδή για τις εμπορικές τράπεζες, αφού η χρήση του «πλαστικού» χρήματος αποτελεί μια από τις πιο κερδοφόρες πηγές εισοδημάτων τους (ειδικά τώρα που τα δάνεια πάνε να γίνουν είδος πολυτελείας).

Ανεργία στην Κύπρο;

Στην Κύπρο συνηθίσαμε να αναφερόμαστε ως ανεργία σε ένα μικρό ποσοστό (3%) που αντιστοιχεί κυρίως στην μερίδα του πληθυσμού που είναι απλά στην διαδικασία εύρεσης εργασίας και που εντέλει θα εργοδοτηθεί (σκεφτείτε τις ορδές των αποφοίτων λυκείων, κολλεγίων και πανεπιστημίων που παρακάθονται κάθε έτος τις κυβερνητικές εξετάσεις). Οι πλείστοι όμως από αυτούς τους νέους και νέες έχουν και άλλες ευκαιρίες εργοδότησης (πχ στο γραφείο του μπαμπά ή στο κομμωτήριο της μαμάς), αλλά προτιμούν να δοκιμάσουν τις δυνατότητές τους στην εκπλήρωση του «Cyprian Dream» (να βρουν μια κυβερνητική δουλειά σε οποιοδήποτε πόστο και να κάααθονται όλοι μέρα…), εξαργυρώνοντας έτσι τα χρόνια, τους κόπους και τα λεφτά του μπαμπά που θυσίασαν στις σπουδές τους (ο παράγοντας «μέσον» δε θα αναλυθεί στα πλαίσια αυτού του άρθρου).

Έτσι η ανεργία που παρατηρείται μέχρι τώρα στην Κύπρο δεν αποτελεί και την μεγαλύτερη ανησυχία ως προς την οικονομική μας ευημερία. Αποτελεί δε αυτό που οι οικονομολόγοι αποκαλούν «ανεργία τριβής», δηλαδή την ανεργία που αντικατοπτρίζει άτομα στην διαδικασία πρόσληψης ή που βρίσκονται μεταξύ δουλειών. Ωστόσο, η ανεργία προβλέπεται να αυξηθεί ελαφρά μέσα στο 2009 (το Υπουργείο οικονομικών αναφέρει 4.5%, άρα αναμένεται να είναι πολύ ψηλότερη) και η Κυβέρνηση ανακοίνωσε ότι προτίθεται να προωθήσει μια σειρά μέτρων για την διατήρησή της σε σχετικά χαμηλά επίπεδα. Αυτά τα μέτρα περιλαμβάνουν την εντατικοποίηση των προσπαθειών της Δημόσιας Υπηρεσίας για τοποθέτηση ανέργων σε θέσεις εργασίας, την αναθεώρηση της στρατηγικής απασχόλησης αλλοδαπών από τρίτες χώρες και την πάταξη της παράνομης απασχόλησης (τις καημένες τις καλλιτέχνιδες…). Επίσης συζητείται η εισαγωγή νέου έκτακτου σχεδίου επιμόρφωσης ανέργων και προγραμμάτων συνεχιζόμενης κατάρτισης για εργοδοτούμενους που ενδέχεται να υποα-πασχολούνται.

Τα προγράμματα εκπαίδευσης των ανέργων και των υποαπασχολουμένων ακούγονται σίγουρα ελπιδοφόρα, αλλά όσον αφορά στον περιορισμό στην παράνομη απασχόληση και ιδιαίτερα των αλλοδαπών, πιστεύω ότι αποτελούν περισσότερο κινήσεις προς την ικανοποίηση του λαϊκού αισθήματος παρά την πάταξη της ανεργίας. Κατά κανόνα οι αλλοδαποί στην Κύπρο τις τελευταίες δεκαετίες προσλαμβάνονται σε εργασίες που κανένας ιθαγενής (Κύπριος εννοώ) δε θα σκεφτεί καν να αιτηθεί για αυτές. Εκτός εάν οι ανησυχίες της Κυβέρνησης είναι ότι εντός του 2009 οι Κύπριοι θα αρχίζουν να ενδιαφέρονται για τις εργασίες που τώρα κατακρατούν αλλοδαποί. Τότε τα πράγματα αναμένονται πολύ χειρότερα από ό,τι νομίζουμε. Αν υπάρχει το ενδεχόμενο ο νεαρός Κύπριος επιστήμονας να ενδιαφερθεί να εργαστεί στα χωράφια ή στα κτίσματα και η νεαρή σπουδασμένη Κυπρία να καθαρίσει σπίτια ή να σερβίρει ποτά σε μπαρ (μαζί με άλλες ευφάνταστες υπηρεσίες), τότε ναι τα πράγματα παραείναι άσχημα!

Ανησυχεί και ο πληθωρισμός

Η ανεργία μαζί με τον πληθωρισμό αποκαλούνται από τους οικονομολόγους «το δικέφαλο τέρας της οικονομίας». Η πρώτη μειώνει το προσωπικό μας εισόδημα, ενώ ο δεύτερος μειώνει την αγοραστική του αξία. Τα καλά νέα είναι ότι συνήθως αυτά τα μεγέθη τα συνδέει αρνητική σχέση. Δηλαδή αν υπάρχει το ένα σε μεγάλο βαθμό τότε το άλλο είναι σχεδόν ανύπαρκτο. Τα κακά νέα είναι ότι στην Κύπρο υπάρχει το ενδεχόμενο εντός του 2009 να έχουμε και τα δύο! Ωστόσο, τα τελευταία νέα για τον πληθωρισμό είναι ενθαρρυντικά (για την ώρα), εφόσον ο ετήσιος εναρμονισμένος πληθωρισμός στην Κύπρο το Δεκέμβριο περιορίστηκε στο 1.8%, ακολουθώντας την σημαντική υποχώρηση που παρατηρήθηκε στην Ευρωζώνη και στην υπόλοιπη ΕΕ. Όπως προκύπτει από τα στοιχεία της Eurostat, o πληθωρισμός μειώνεται για τέταρτο συνεχόμενο μήνα και σαφώς κάτω από το θεωρητικό στόχο της ΕΚΤ. Αν και υπάρχουν χώρες με καλύτερη επίδοση από την Κύπρο (Λουξεμβούργο 0.7%, Πορτογαλία 0.8% και Γερμανία 1.1%), μπορούμε να παρηγορηθούμε από την κατάσταση στη συναφή μας Μάλτα (5.0%) και τις διψήφιες και καθόλου επιθυμητές επιδόσεις των Βαλτικών Δημοκρατιών (Λετονία 10.4%, Λιθουανία 8.5%, Εσθονία 7.5%).

Τα νέα αυτά χαροποίησαν ως φυσικό και τον Υπουργό Οικονομικών, εφόσον ο πληθωρισμός ήδη θεωρείται από τον κ. Σταυράκη ως ένα από τα σοβαρότερα προβλήματα της Κύπρου. Κατ’ ακρίβεια, αυτή μας η ανησυχία αποτελεί ένα από τα λίγα μας κοινά με τους φίλτατους Τουρκοκυπρίους, εφόσον με βάση το ευρωβαρόμετρο ο πληθωρισμός κατέχει την δεύτερη θέση ανάμεσα στα θέματα που ιεραρχικά απασχολούν και ανησυχούν τους Τ/Κ, αμέσως μετά την άσχημη οικονομική κατάσταση που έχει ζώσει εδώ και μήνες τα κατεχόμενα (το κυπριακό βρίσκεται μόλις στην πέμπτη θέση).

Και οι πιστωτικές κάρτες ευημερούν

Κι όμως, μέσα σε ένα περιβάλλον με ανησυχίες για οικονομική κρίση, εκτεταμένη ανεργία και αγοραστική δύναμη του χρήματος συνεχώς μειούμενη, στην Κύπρο υπάρχει και χώρος για καταναλωτικά όργια και μάλιστα πληρωθέντα με πλαστικό χρήμα! Σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία της JCC, οι συναλλαγές με πιστωτικές κάρτες που σημειώθηκαν στις αρχές του έτους είναι κατά 11% περισσότερες από ό,τι ήταν το περασμένο έτος, ενώ ο μέσος όρος συναλλαγής με πιστωτικές κάρτες ανήλθε σημαντικά. Πιο συγκεκριμένα, οι αγορές των Κυπρίων σε εμπόρους στο νησί κατέγραψαν αύξηση σε ποσοστό 21% σε σχέση με πέρυσι. Την ίδια εξάλλου τάση ακολούθησαν και οι αναλήψεις μετρητών με πιστωτικές κάρτες από Κυπρίους στο εξωτερικό, με αύξηση του επιπέδου 12 εκ. ευρώ.

Από αυτήν την κατάσταση (όπως πολλές φορές στην Κύπρο) οι μόνοι σίγουροι κερδισμένοι είναι οι εμπορικές τράπεζες. Το μερίδιο που παίρνουν από τις εν λόγω συναλλαγές είναι διόλου ευκαταφρόνητο και το γεγονός ότι έχουν αρχίσει να θέτουν τέρμα σε καταναλωτικά κι επενδυτικά δάνεια, κάνει τις απολαβές από το πλαστικό χρήμα το κυριότερό τους εισόδημα (το ποιος πληρώνει εντέλει τη νύφη είναι προφανές…).

Τι μας κάνει όμως εμάς τους Κυπρίους να καταξοδευόμαστε σε μια τέτοια περίοδο ισχνών αγελάδων; Τώρα είναι καιρός που θα έπρεπε οι δαπάνες να περιορίζονται στα απαραίτητα και η κατανάλωση να μειώνεται για να αυξηθεί η αποταμίευση (το κατά παράδοση κυριότερο μέτρο ως προς την οικονομική αβεβαιότητα). Αντί αυτού όμως παρατηρείται το φαινόμενο να πηγαίνουμε τη μια βδομάδα να ψωνίσουμε από το Carrefour για να εξοικονομήσουμε 10 ευρώ και την επομένη να πετάμε στην Ελβετία για να κάνουμε σκι, πληρώνοντας φυσικά με την πιστωτική κάρτα μας που ήδη αναστενάζει. Μήπως όμως αυτή η ραγδαία αύξηση στις συναλλαγές με πλαστικό χρήμα σηματοδοτεί το πόσο άσχημα πάνε τα πράγματα; Αρκετοί από εμάς ίσως να χρησιμοποίησαν τις πιστωτικές κάρτες όχι για ευκολία, αλλά αναγκαστικά λόγω της έλλειψης ρευστότητας. Εύκολα μπορεί να φανταστεί κανείς κάποια στρώματα του πληθυσμού όπου το κύριο μηνιαίο τους εισόδημα είναι μια σύνταξη της τάξης των 400 ευρώ (που εξανεμίζονται πριν το μέσο του μηνός) να σκέφτονται: «Ευτυχώς που υπάρχουν και οι πιστωτικές κάρτες. Βέβαια, έρχεται μια στιγμή που πρέπει να τα πληρώσεις μαζεμένα. Μα έχει ο Θεός…».

Μα μόνον ο Θεός ξέρει τι μπορεί να γίνει όταν η ρευστότητα («πλαστική» ή όχι) στην Κύπρο θα έχει εκλείψει, οι εμπορικές τράπεζες θα αρνούνται να δανείσουν περαιτέρω λόγω της γενικής αβεβαιότητας και επιπρόσθετα θα έχουν στερέψει οι ζωογόνες ενέσεις από την Κυβέρνηση…

Τί οδήγησε σε αυτήν την κατάσταση;

Παρόλο που οι δηλώσεις κυβερνητικών αξιωματούχων και τραπεζικών στελεχών έλεγαν το αντίθετο, το ότι η χρηματοπιστωτική κρίση που άρχισε το 2007 στις ΗΠΑ θα επηρέαζε εντέλει και την Κύπρο, δεν ήταν ερώτημα του «αν», αλλά του «πότε και για πόσο». Για αυτό τον λόγο και ο Διοικητής της Κεντρικής Τράπεζας Κύπρου είχε υποστηρίξει από τον περασμένο Οκτώβριο ότι καλό θα ήταν η κυβέρνησή μας να σχεδίαζε κάποια μέτρα ενόψει της οικονομικής ύφεσης.

Ωστόσο οι εμπορικές μας τράπεζες είχαν υπολογίσει τις ανάγκες τους σε ρευστότητα πολύ πριν να γίνουν τόσο έντονα τα σημάδια της διεθνούς πια οικονομικής κρίσης (βλ. πτώχευση της Lehman Brothers τον περασμένο Σεπτέμβρη). Αυτό το ποσό που υπολόγισαν οι τράπεζες προοριζόταν για την ικανοποίηση της προσδοκώμενης ζήτησης για δάνεια από ιδιώτες και επιχειρηματίες. Μεγάλο μέρος από αυτό ανέμεναν να το καλύψουν από τις καταθέσεις (που τότε ήταν ακόμη σε ψηλά επίπεδα) και μέσω δανεισμού από την Κεντρική Τράπεζα (ΚΤΚ). Φυσικά οι καταθέσεις είναι πιο συμφέρουσες ως τρόπος χρηματοδότησης για τις εμπορικές τράπεζες από ότι ο δανεισμός από την ΚΤΚ, εφόσον το επιτόκιο καταθέσεων είναι σαφέστατα πιο χαμηλό από ότι το Lombard rate της Κεντρικής.

Ωστόσο, με την μείωση των καταθέσεων ένεκα της οικονομικής ύφεσης οι τράπεζες έπρεπε με κάποιο άμεσο τρόπο να καλύψουν το υπόλοιπο ποσό της αναγκαίας ρευστότητας, γεγονός που αναπόφευ-κτα θα αύξανε κατά πολύ τα έξοδά τους. Ένας άλλος τρόπος αντιμετώπισης ήταν να μειώσουν τα δάνειά τους και για αυτό τον λόγο ήδη έχουν αρχίσει να ανεβάζουν τους risk factors, θέλωντας να είναι υπερκαλυμμένες. Επίσης, είναι πλέον πιο «σφικτές» όσον αφορά στην δανειοδότησή τους, απορ-ρίπτοντας προτάσεις τις οποίες στο παρελθόν θα έτρεχαν να αποδεχθούν. Για αυτό και έχουν ήδη αρχίσει να διατυπώνονται παράπονα από επιχειρηματίες και νοικοκυριά όσον αφορά στο ύψος και στο εύρος των δανειστικών επιτοκίων. Αρκετές φορές οι μεγαλύτερες τράπεζες ορίζουν πολύ μεγαλύτερα επιτόκια από ότι στο παρελθόν, απλώς και μόνον επειδή δεν θέλουν να προσφέρουν μεγαλύτερο βαθμό συγκεκριμένων δανείων.

Ο περιορισμός των δανείων δεν είναι η λύση

Ωστόσο, οι Κυπριακές τράπεζες είτε είναι εγχώριοι κολοσσοί (πχ Τράπεζα Κύπρου), είτε μέρη πολυεθνικών ομίλων θα έπρεπε να είχαν ήδη αρχίσει να καταλαβαίνουν ότι το συμφέρον τους δεν είναι να περιορίσουν την δανειοδότησή τους, εφόσον τότε το μόνο που θα πετύχουν εντέλει θα είναι ο κόσμος να καταφύγει σε άλλους τρόπους απόκτησης ρευστότητας, οι οποίοι θα έχουν ακόμη πιο ολέθριες επιπτώσεις στο τραπεζικό μας σύστημα.

Ένα παράδειγμα εναλλακτικών τρόπων χρηματο-δότησης αποτελεί η πώληση γης. Ωστόσο, μια ομαδική κίνηση προς την εκποίηση ακίνητης ιδιοκτησίας στην Κύπρο ενδέχεται να προκαλέσει έναν φαύλο κύκλο, παρόμοιο με αυτόν που προκάλεσε την χρηματοπιστωτική κρίση στην Αμερική, στην αγορά των subprime loans: Εφόσον τα οικόπεδα θα προσφέρονται διαρκώς προς πώληση, η τιμή τους θα μειώνεται. Τότε οι τράπεζες θα είναι περισσότερο εκτεθημένες σε δάνεια που είχαν ως εγγύηση ακίνητη ιδιοκτησία, θα περιορίζουν περισσότερο τη δανειοδότησή τους, ο κόσμος θα συνεχίσει να πωλεί την περιουσία του για να αντεπεξέλθει τις οικονομικές δυσκολίες κ.ο.κ.

Επίσης, εάν οι τράπεζες συνεχίσουν τους περιορισμούς στην προσφορά δανείων τότε πολλές επιχειρήσεις θα αναγκαστούν να κλείσουν, ο κόσμος θα περιορίσει περαιτέρω τις δαπάνες του, θα κυκλοφορεί πολύ λιγότερο χρήμα στην οικονομία, ο κύκλος εργασιών των εμπορικών τραπεζών θα μειωθεί αισθητά και το ίδιο φυσικά θα συμβεί και στα κέρδη τους. Δυστυχώς, αν και το συμφέρον των τραπεζών έγκειται στην συνέχιση της δανειο-δότησης για αποφυγή των χειροτέρων, για την ώρα οι μεγαλύτερες τράπεζες της Κύπρου παραμένουν πολύ συντηρητικές στις συναλλαγές τους. Πρόσφατα η Marfin Λαϊκή μείωσε το όριο συναλλαγών στο online banking της σε 14,000 ευρώ την ημέρα, κάτι που για τους πλείστους επιχειρηματίες είναι απόλυτα περιοριστικό.

Σε αυτή την φάση θα μπορούσαν κάποιες μικρότερες τράπεζες (ιδιαίτερα αυτές που «έχουν πίσω τους» πολυεθνικές εταιρείες, όπως η Societe Generale και η Eurobank) να εκμεταλλευτούν την όποια δυσαρέσκεια των πελατών των εγχώριων τραπεζικών κολοσσών για τα πιο πάνω μέτρα «λιτότητας» και να διεκδικήσουν ένα σημαντικότερο μερίδιο της αγοράς. Αυτό θα μπορούσαν να το κάνουν με μία δυναμική επέκταση στην Κύπρο, συνοδευόμενη από την ανάλογη διαφημιστική καμπάνια (κάτι που η Alpha Bank έχει κάνει πολλές φορές στο παρελθόν).

Αυτό όμως το φαινόμενο δεν έχει παρατηρηθεί αισθητά, αν και η Τράπεζα Πειραιώς κινείται με σταθερά βήματα προς αυτήν την κατεύθυνση, π.χ. με το να προσφέρει visa με 0% αρχικό επιτόκιο την στιγμή που οι πιστωτικές κάρτες στην Κύπρο ζουν, βασιλεύουν και επεκτείνονται (και πολλοί Κύπριοι συνεχίζουν στα ίδια επίπεδα κατανάλωσης που είχαν πέρυσι, έστω και με δανεικά). Επίσης, η Eurobank, αν και ακόμη διατηρεί το καθεστώς της υπεράκτιας τράπεζας στην Κύπρο, άρχισε να κινείται πιο δυναμικά στην εγχώρια αγορά, συμμετέχοντας μέχρι και στις δημοπρασίες των Γραμματίων του Δημοσίου της ΚΤΚ.

Από τα πιο πάνω καθίσταται σαφές ότι οι εμπορικές τράπεζες δεν πρέπει να περιορίσουν τον κύριο ρόλο που έχουν στην οικονομία, δηλαδή την παροχή ρευστότητας: Εμπορικές Τράπεζες = Επαγγελματική Ρευστότητα, αν Ρευστότητα από Τράπεζες = 0, τότε Οικονομία = ;

Θα ωφελέσει το σχέδιο στήριξης της Κυβέρνησης;

Εν όψει δυσμενών επιπτώσεων από ενδεχόμενη έλλειψη ρευστότητας στις εμπορικές τράπεζες, όπως αυτές που περιγράφονται πιο πάνω, η κυβέρνηση έσπευσε να ανακοινώσει το προαναφερθέν σχέδιο στήριξης. Τί όμως μπορεί να το προκάλεσε αυτό; Το μόνο σίγουρο είναι ότι αυτή η κίνηση δεν βρίσκει απόλυτα σύμφωνη την Κεντρική Τράπεζα, ο Διοικητής της οποίας, κ. Αθανάσιος Ορφανίδης, εξέφρασε την άποψη ότι το σχέδιο θα έπρεπε να ήταν περισσότερο μακροπρόθεσμο όσον αφορά στον χρονικό του ορίζοντα. Ο κ. Ορφανίδης σημείωσε ότι αντιλαμβάνεται πως το σχέδιο που έχει ανακοινώσει ο Υπουργός Οικονομικών θα δημιουργήσει, βραχυπρόθεσμα τουλάχιστον, κάποια ρευστότητα που θα διατεθεί στις τράπεζες. Συμπλήρωσε όμως ότι η ρευστότητα που θα προσφερθεί στις τράπεζες θα έπρεπε να είναι πιο μακροχρόνια, εφόσον μια τράπεζα δεν μπορεί να προβεί σε δανειοδότηση αν έχει μόνο βραχυπρόθεσμες καταθέσεις. Η δε αντι-πολίτευση δεν δίστασε να εκφράσει την άποψη ότι το μέτρο αυτό αντί να βοηθήσει την ρευστότητα θα έχει μια τόσο βραχυχρόνια επίπτωση, έτσι ώστε κανένας ουσιαστικά μικροεπιχειρηματίας ή νοικοκυριό δεν θα μπορέσει να εξασφαλίσει δάνειο ή διευκόλυνση, αλλά το μόνο καλό θα είναι ότι θα μπορέσει η κυβέρνηση να καλύψει προσωρινά τις δικές της ανάγκες.

Τί πρέπει να γίνει;

Όλες οι πλευρές συμφωνούν πως ο τραπεζικός τομέας στην Κύπρο παραμένει εύρωστος, με τις τράπεζες να παρουσιάζουν καλούς δείκτες προληπτικής ρευστότητας και να λειτουργούν κάτω από το αυστηρό εποπτικό πλαίσιο της ΚΤΚ. Επίσης, η περιορισμένη ρευστότητα που οδήγησε την κυβέρνηση στην ανακοίνωση σχεδίου τόνωσης των εμπορικών τραπεζών δεν μπορεί να οδηγήσει σε δραστικές κινήσεις (όπως π.χ. απόλυση προσωπικού), λόγω της δυνατής παρουσίας του συνδικαλισμού στην Κύπρο. Αυτό που μπορεί να γίνει και έχει ήδη παρατηρηθεί είναι ο περιορισμός στην πρόσληψη νέου προσωπικού από τις τράπεζες. Ωστόσο, αυτό δεν αποτελεί από μόνο του απειλή για την οικονομία. Αυτό που μπορεί να αποτελέσει απειλή είναι ο περιορισμός της ρευστότητας από τις ίδιες τις τράπεζες. Όπως έχει ήδη αναφερθεί, είτε οι τράπεζες χρησιμοποιήσουν το σχέδιο της κυβέρνησης είτε όχι και είτε αυτό θα έχει μόνο βραχυχρόνιο χαρακτήρα είτε όχι, θα πρέπει η δανειοδότηση από τις εμπορικές τράπεζες να συνεχιστεί (ακόμη και αν αναγκαστούν να καταφύγουν σε αυξημένο δανεισμό από την ΚΤΚ για να αντεπεξέλθουν στην ζητούμενη ρευστότατα). Αλλιώς, η οικονομική κρίση θα γίνει πραγματικότητα και (όπως έγινε στην Αμερική) η αφετηρία της θα είναι το τραπεζικό σύστημα.

Μάριος Τανούσης

Πρόεδρος Finance and Leasing Association (Cyprus) και στέλεχος πολυεθνικής τράπεζας στην Κύπρο

στον Παντελή Μιτσή

Η συνομιλία μας με τον κ. Μάριο Τανούση ανέδειξε μερικές από τις πιο σημαντικές πτυχές της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης την οποία διερχόμαστε, κυρίως σε ό,τι αφορά στο παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα. Έχει επίσης αξία λόγω των αναφορών που γίνονται στο διεθνή ρόλο της Κύπρου ως κέντρου παροχής υπηρεσιών, αλλά και ως μίας ευρωπαϊκής «πύλης» για την Μέση Ανατολή.

Ως πρόεδρος του Finance and Leasing Association (Cyprus), σε πόσο βαθμό πιστεύετε ότι η διεθνής κρίση έχει επηρεάσει την αγορά χρηματοδότησης στην Κύπρο;

Μπορώ να πω ότι οι κυπριακές τράπεζες στέκονται αρκετά καλά απέναντι στην διεθνή οικονομική κρίση, η οποία ως γνωστόν κορυφώθηκε με τα προβλήματα της Lehman Brothers στις ΗΠΑ στις 15 Σεπτεμβρίου. Οι κυπριακές τράπεζες, ευτυχώς, δεν είχαν επενδύσει στα λεγόμενα «τοξικά προϊόντα», τα οποία οδήγησαν αρκετές τράπεζες στις ΗΠΑ (αλλά και στην Ευρώπη και στην Ασία) σε σοβαρά προβλήματα και αυτός ήταν και ο πιο σημαντικός λόγος που δεν είχαμε κι εμείς παρόμοια προβλήματα.

Ένας δεύτερος λόγος ήταν ότι οι κυπριακές τράπεζες ακολούθησαν πιστά τις οδηγίες της Κεντρικής Τράπεζας Κύπρου, κυρίως όσον αφορά στο ποσοστό χρηματοδότησης ως προς το ποσοστό συνεισφοράς, ειδικά στο θέμα των οικιστικών δανείων. Ως αποτέλεσμα αποφεύχθηκαν τα προβλήματα των αμερικανικών τραπεζών, οι οποίες δάνειζαν χωρίς πολλές φορές να παίρνουν κάποια συνεισφορά από τον πελάτη τους, κάτι που δεν συνηθίζεται στην Κύπρο.

Ένας άλλος λόγος είναι ότι στην Κύπρο οι εκτιμήσεις των ακινήτων για τα οποία ζητούνται δάνεια χρηματοδότησης γίνονται σε λογικά πλαίσια. Γι’ αυτό τον λόγο οι τράπεζες έχουν μεγάλη πιθανότητα να εξασφαλιστούν σε περίπτωση που κάτι δεν πάει κατ’ ευχή. Στις ΗΠΑ, αντιθέτως, πολλές φορές οι εκτιμήσεις ήταν υπεράνω της αξίας του ακινήτου.

Ο τέταρτος και εξίσου σημαντικός λόγος είναι ότι στις ΗΠΑ οι τράπεζες δάνειζαν πιο κάτω από το βασικό επιτόκιο (prime) -γι’ αυτό και ονομάζεται subprime loans market- ενώ στην Κύπρο οι τράπεζες δεν δάνειζαν πιο κάτω από το βασικό επιτόκιο. Είναι λοιπόν σωστές οι δηλώσεις της Κυβέρνησης και του Υπουργού, σύμφωνα με τις οποίες οι τράπεζές μας στέκονται αρκετά καλά. Πρέπει όμως πάντα να βλέπουμε μπροστά για να είμαστε έτοιμοι σε περίπτωση που θα συμβεί κάτι που θα μας επηρεάσει.

Σε ποιο βαθμό αναμένετε να ωφελέσει μία περαιτέρω μείωση των επιτοκίων, η οποία αναμένεται από την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα;

Πιστεύω ότι τόσο η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, αλλά και η Αμερικανική Κεντρική Τράπεζα (η Fed), θα συνεχίσουν την μείωση των επιτοκίων για να ωθήσουν την οικονομία, ώστε να μην υπάρξει πρόβλημα ρευστότητας στην οικονομία και να μην σταματήσει ο δανεισμός τα δάνεια πρέπει να συνεχίζουν να δίνονται. Αυτό θα βοηθήσει στο απώτερο μέλλον την αποφυγή περεταίρω κρίσης και στην κυπριακή οικονομία. Κατά τον ίδιο τρόπο μπορεί και στις ΗΠΑ και στην ΕΕ να αποτραπεί ο πανικός (ο οποίος ως γνωστόν είναι μεταδοτικός) και που μπορεί να έχει επιπρόσθετες δυσμενείς συνέπειες.

Αυτό που όμως πρέπει να προσέξουμε εδώ πέρα είναι ότι η μείωση των επιτοκίων, η οποία έχει ήδη αρχίσει να γίνεται και θα συνεχιστεί, δεν θα πρέπει να διαρκέσει για πολύ καιρό. Αν γίνει αυτό τότε υπάρχει κίνδυνος να αρχίσουν να παρουσιάζονται πάλι μικρές φούσκες σε εγχώριες και διεθνείς αγορές, οι οποίες ενδεχομένως να προκαλέσουν κάποια άλλη μελλοντική κρίση, όπως π.χ. φούσκωμα τιμών και υπερδανειοδότηση. Γι’ αυτό, ναι μεν στην μείωση των επιτοκίων, αλλά με μέτρο και παρακολούθηση.

Είσαστε επίσης στέλεχος πολυεθνικής τράπεζας η οποία έχει ενεργό παρουσία στην Κύπρο από το 1985 και λειτουργεί ως τοπική εμπορική τράπεζα από το 2002. Μπορείτε να μας αναφέρετε τους κύριους λόγους που προτιμήθηκε η Κύπρος;

Η Κύπρος θεωρείται ασφαλής χώρος δραστη-ριοποίησης μεγάλων οργανισμών για να εξυπηρετήσουν πελάτες τους στην γύρω περιοχή: Μία πολυεθνική θα λάβει υπόψη της την κοντινή απόσταση (proximity) με την Μέση Ανατολή, την Ανατολική Ευρώπη και την Βόρειο Αφρική. Πολλές δε αποφάσεις που έχουν παρθεί για παρουσία πολυεθνικών οργανισμών στην Κύπρο ήταν βασισμένες αρχικά στην χαμηλή φορολογία, όταν υπήρχε το καθεστώς της υπεράκτιας εταιρείας (offshore status) με 4.25% εταιρικό φόρο, αλλά και στην στρατηγική θέση της Κύπρου μαζί με όλες τις άλλες διευκολύνσεις και θετικούς παράγοντες, όπως τις τηλεπικοινωνίες και γενικά την πολύ καλή υποδομή. Είναι όμως και το γεγονός ότι η Κύπρος είναι και μια χώρα όπου μπορείς να δουλεύεις 360 μέρες τον χρόνο και να συνδυάσεις τον τουρισμό με την εργασία business with pleasure.

Ποια είναι τα κύρια πλεονεκτήματα που έχει μία εμπορική τράπεζα στην Κύπρο η οποία ανήκει σε έναν από τα μεγαλύτερα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα παγκοσμίως;

Η Κύπρος μπορεί να προσφέρει αρκετά πλεονεκτήματα σε μία πολυεθνική τράπεζα ή πολυεθνικό οργανισμό, κυρίως λόγω της υποδομής της, όντας μια δημοκρατική χώρα, ενταγμένη στην ΕΕ, με δικηγορικές και λογιστικές υπηρεσίες που δεν υστερούν άλλων ευρωπαϊκών χωρών και με τηλεπικοινωνίες που επίσης δεν υστερούν, γεωστρατηγικά τοποθετημένη στην Αν. Μεσόγειο και με πολύ καλές σχέσεις με τον αραβικό κόσμο. Ένα από τα πιο σημαντικά πλεονεκτήματα που παρέχει η Κύπρος είναι και ο εταιρικός φόρος, ο οποίος είναι ο πιο χαμηλός στην ΕΕ, στο 10%. Η Κύπρος μπορεί να γίνει ότι για τους Αμερικανούς η Ιρλανδία, αλλά και ένα παράθυρο από την Μέση Ανατολή προς την Ευρώπη και αντίστροφα.

Ποιες είναι οι πιο σημαντικές προκλήσεις που καλείται να αντιμετωπίσει μία πολυεθνική τράπεζα στην Κύπρο αυτή την περίοδο;

Κοιτάξτε, οι αποφάσεις παίρνονται από τα κεντρικά γραφεία των πολυεθνικών τραπεζών στις χώρες όπου εδρεύουν. Λόγω των καταστάσεων που έχουν δημιουργηθεί με την οικονομική κρίση παγκοσμίως παρακολουθούνται πάρα πολύ στενά οι εξελίξεις από τις διοικήσεις των τραπεζών στην μητρική χώρα ή στην χώρα που είναι εγγεγραμμένες. Οι πληροφορίες έρχονται με μεγάλη συχνότητα, έχουμε πληροφόρηση σχεδόν καθημερινώς και τα κεντρικά γραφεία αποφασίζουν κάποιες δράσεις, οι οποίες είναι με σειρά προτεραιότητας, ώστε να αντι-μετωπιστεί αυτή η κρίση όσο πιο αποτελεσματικά γίνεται. Και αυτό σίγουρα επηρεάζει οποιαδήποτε πολυεθνική ή οποιονδήποτε οργανισμό που διατηρεί γραφεία και στην Κύπρο. Εξαρτάται όμως πάντοτε από τα κεντρικά του γραφεία και τις προτεραιότητές τους, όπως και από το «exposure», δηλαδή σε πόσο βαθμό είναι εκτεθειμένη η τράπεζα ή ο οργανισμός σε έναν συγκεκριμένο κίνδυνο. Στην παρούσα κατάσταση αυτό αφορά ποια διασύνδεση υπήρχε ή υπάρχει με τις τράπεζες που έχουν καταρρεύσει στις ΗΠΑ. Ενδεχόμενη επέκταση, αλλά και συγκεκριμένα στρατηγικά πλάνα, επηρεάζονται από το κατά πόσον οι πολυεθνικοί οργανισμοί είναι εκτεθειμένοι σε αυτά τα «τοξικά προϊόντα» που οδήγησαν στην παγκόσμια οικονομική κρίση.

Πιστεύετε ότι μπορεί να βγει κάτι θετικό από αυτήν την δύσκολη περίοδο;

Με την παγκόσμια οικονομική κρίση φάνηκε ότι οι οικονομίες των περισσοτέρων χωρών είναι συνδεδεμένες μεταξύ τους, ιδιαίτερα όσον αφορά είτε τραπεζικά προϊόντα ή υπηρεσίες. Πρέπει λοιπόν να είμαστε πολύ προσεκτικοί στο πού επενδύουμε. Να ζητούμε λεπτομέρειες για να καταλαβαίνουμε το προϊόν στο οποίο πάμε να επενδύσουμε, διότι φάνηκε ξεκάθαρα ότι ακόμα και εταιρείες-κολοσσοί-, όπως η Lehman Brothers, μπορούν να καταρρεύσουν. Πρέπει ως επενδυτές να είμαστε πιο προσεκτικοί, να βλέπουμε περισσότερο την λεπτομέρεια, να μαθαίνουμε και να ρωτούμε όταν δεν καταλαβαίνουμε κάτι, έτσι ώστε πρώτα να διαμορφώνουμε μία σωστή εικόνα και μετά να παίρνουμε τις επενδυτικές μας αποφάσεις.

Οι απόψεις που εκφράζονται σε αυτήν την συνέντευξη είναι αυστηρά προσωπικές.