Εκδόσεις Π.Ν. Σάκκουλα (2009)

Σελίδες 395

της Σοφίας Πατσέλη

Αντικείμενο του βιβλίου είναι η νομική προστασία των βάσεων δεδομένων στο σύγχρονο ψηφιακό περιβάλλον. Κεντρική προβληματική στον συλλογισμό του συγγραφέα είναι η έννοια της «πρωτοτυπίας», ως ειδοποιό κριτήριο της πνευματικής ιδιοκτησίας. Κατά τον ίδιο τρόπο, που ένα έργο τέχνης στο παρελθόν κρινόταν ως πρωτότυπο, έτσι και στην εποχή της σύγχρονης τεχνολογίας, η πρωτοτυπία ορίζεται στην έκφραση ενός ψηφιακού έργου, δηλαδή μετά την δημιουργία του, αρκεί να χαρακτηρίζεται από υψηλή δημιουργικότητα, η οποία όμως δεν μπορεί a priori να προσδιορισθεί νομοθετικά.

Στην επικρατούσα εντύπωση ότι οι δυνατότητες της ψηφιακής τεχνολογίας για αναπαραγωγή πιστών, φθηνών και απεριόριστων σε αριθμό αντίτυπων του έργου θα οδηγήσουν στην επικράτηση του απρόσωπου και κοινότοπου στα έργα, ο συγγραφέας αντιτάσσει την ατομικότητα και προσωπικότητα του δημιουργού. Η πρωτοτυπία, με την έννοια της ευρωπαϊκής ηπειρωτικής παράδοσης, δεν έπαυσε να ενυπάρχει και στα σύγχρονα ψηφιακά έργα.

Οι υποστηρικτές ενός δικαίου της πληροφορίας δεν βρίσκουν σύμφωνο τον συγγραφέα, διότι, όπως υποστηρίζει, οι πληροφορίες αποτελούν μόνο την πρώτη ύλη της μεταβιομηχανικής εποχής, χωρίς ιδία πνευματικότητα, η οποία εξακολουθεί να απορρέει από τον άνθρωπο-δημιουργό. Επομένως, αποκλείεται η υπαγωγή της πνευματικής ιδιοκτησίας σε ένα γενικό δίκαιο της πληροφορίας, το οποίο μπορεί να ρυθμίζει μόνο τις ενοχικές σχέσεις των εμπλεκομένων μερών στο οικονομικό επίπεδο. Σημειώνει ότι ίσως το πιο πρωτότυπο στην επιστήμη της πληροφορικής να είναι η απαρχή της, δηλαδή το δυϊκό σύστημα μέτρησης 1-0. Αποδεικνύει γιατί η αξία χωρίς αξιολόγηση, π.χ. μιας βάσης δεδομένων χωρίς να υπεισέλθουμε στο περιεχόμενό της, δεν κρίνεται, σε ό,τι αφορά στην πρωτοτυπία της, από το μεγαλύτερο ή μικρότερο πλήθος πληροφοριών που εμπεριέχει, ακόμα και αν αυτό αγγίζει την πληρότητα. Η ποσοτική προσέγγιση μπορεί να είναι ένα εμπορικό και οικονομικό κριτήριο, αλλά σίγουρα δεν είναι το κριτήριο για τον χαρακτηρισμό μιας βάσης δεδομένων ως πνευματικό έργο.

Για το έτερο προϊόν της πληροφορικής, δηλαδή το λογισμικό, δεν προκρίνει το ίδιο δημιουργικό ύψος με τις βάσεις δεδομένων, διότι το πρόγραμμα Η/Υ, ως μια σειρά εντολών, δεν προϋποθέτει ανάλογη υψηλή δημιουργική συμβολή, αφού η διεργασία ανάπτυξής του συνήθως προϋποθέτει πιστή εφαρμογή μιας συγκεκριμένης τεχνογνωσίας, με αποτέλεσμα να υπάρχει ελάχιστο περιθώριο προσωπικής έκφρασης.

Στην συνέχεια ιεραρχεί τις βάσεις δεδομένων σε σχέση με τα δύο δικαιικά συστήματα, το αγγλοσαξονικό και το ευρωπαϊκό ηπειρωτικό, καθώς και σε σχέση με το δικαίωμα ειδικής φύσεως, που εισάγει η κοινοτική οδηγία. Μια βάση δεδομένων μπορεί να προστατεύεται στον αγγλοσαξονικό χώρο από το copyright, στον ευρωπαϊκό χώρο να υπάγεται στην προστασία του δικαιώματος του δημιουργού ή να προστατεύεται και από το δικαίωμα ειδικής φύσεως, λόγω επενδυμένου κεφαλαίου, μόχθου και ενέργειας.

Στην εύλογη ερώτηση κατά πόσον η ηπειρωτική παράδοση κινήθηκε προς την κατεύθυνση του copyright ή αντιστρόφως, καταλήγει στο συμπέρασμα ότι το δικαίωμα ειδικής φύσεως λειτουργεί σαν συμβιβασμός που τοποθετείται μεταξύ των δύο ασύμβατων δικαιικών συστημάτων. Η γνώμη του για το δικαίωμα ειδικής φύσεως είναι θετική, διότι πώς αλλιώς θα ήταν δυνατό να προστατευθούν πληροφοριακές κατασκευές που προϋποθέτουν πληθώρα επενδύσεων και εργασίας, χωρίς να υπαχθούν στο εμπορευματοποιημένο copyright και έτσι να συμβάλουν στην παγκόσμια επικράτησή του. Ο μόνος άλλος τρόπος για την προστασία των πληροφοριακών συνόλων θα ήταν βάσει συμβάσεων, κάτι όμως που, θεωρεί ότι, ενέχει κινδύνους για την ασφάλεια του δικαίου. Δεν παραβλέπει ωστόσο και τις αρνητικές συνέπειες του ειδικού δικαιώματος, δηλαδή την ενδεχόμενη δημιουργία μελλοντικών ολιγοπωλίων ή μονοπωλίων που θα εμποδίζουν την απρόσκοπτη και χωρίς προϋποθέσεις πρόσβαση στην Κοινωνία της Πληροφορίας.

Ενδιαφέρον παρουσιάζει ο συλλογισμός του για την απόρροια του συμβιβασμού που επιτεύχθηκε μεταξύ των δικαιικών συστημάτων. Με τον συμ-βιβασμό αυτό στην κοινοτική οδηγία δεν υπάρχει πρόβλεψη για το ηθικό δικαίωμα του δημιουργού, του οποίου η ρύθμιση εναπόκειται στις εθνικές νομοθεσίες. Όμως εκ του ηθικού δικαιώματος απορρέουν εξουσίες, οι οποίες ρυθμίζουν τον δεσμό του δημιουργού με το έργο του. Έτσι ενδέχεται το ηθικό δικαίωμα να έρχεται σε σύγκρουση με το δικαίωμα ειδικής φύσεως του κατασκευαστή μιας βάσης δεδομένων και τις εξουσίες που απορρέουν από αυτό.

Αναλύει τα θέματα που αφορούν στις εξουσίες της εξαγωγής ή/και επαναχρησιμοποίησης του συνόλου ή ουσιώδους μέρους του περιεχομένου της βάσης δεδομένων και εστιάζει στην σχέση του δικαιώματος του κατασκευαστή μιας βάσης δεδομένων με την προστασία του ιδιωτικού βίου. Σε κάποιες περιπτώσεις, οι σύγχρονες και συνήθως μη πρωτότυπες βάσεις δεδομένων θα απαρτίζονται από «δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα». Βάσει αυτών των πληροφοριών, η ταυτότητα ενός φυσικού προσώπου μπορεί να πιστοποιηθεί είτε άμεσα, είτε κατ’ έμμεσο τρόπο. Για παράδειγμα, με την πρόταση «ο καλλιτέχνης, που το τρέχον έτος εμφανίζεται σε αυτή την σκηνή» είναι εφικτός ο προσδιορισμός του φυσικού προσώπου. Σε περίπτωση δε που συντρέχει η «συλλογή» ή/και «επεξεργασία» των προσωπικών δεδομένων του φυσικού προσώπου, δηλαδή η διασύνδεση/συσχέτισή τους με άλλα δεδομένα ή η μεταβίβασή τους, τότε ο φορέας τους νομιμοποιείται να αξιώσει την προστασία της ειδικής αυτής νομοθεσίας. Συνεπώς, καταλήγει, το όποιο δικαίωμα του κατασκευαστή κάμπτεται επ’ ωφελεία της προστασίας του ιδιωτικού βίου.

1)Η κοινωνική δομή μπορεί να καθορίσει την γλωσσική μας συμπεριφορά. Δηλαδή οι γλωσσικές μας επιλογές κατά την επικοινωνία μας εξαρτώνται από παράγοντες κοινωνικούς. Ποιος είναι ο αποδέκτης, ποιος είναι ο ρόλος του πομπού, ποιος είναι ο επιδιωκόμενος στόχος, γενικότερα ποιο είναι το επικοινωνιακό μας πλαίσιο;

2)Η γλωσσική δομή και συμπεριφορά μπορεί να καθορίσει την κοινωνική δομή και συμπεριφορά. Οι κατηγοριοποιήσεις δηλαδή που γίνονται στο πλαίσιο μιας γλώσσας μπορούν να κατευθύνουν την σκέψη του ανθρώπου να αντιληφθεί τον κόσμο με έναν συγκεκριμένο τρόπο και όχι με κάποιον άλλον. Είναι αυτό που πολύ εύστοχα διατύπωσε ο αυστριακός φιλόσοφος Wittgenstein «τα όρια της γλώσσας μου είναι τα όρια του κόσμου μου».

3)Η γλωσσική και κοινωνική συμπεριφορά βρίσκονται σε αλληλεξάρτηση και αλληλεπίδραση, η μια δηλαδή καθορίζει την άλλη και το αντίστροφο.

4)Τέλος, μεταξύ γλώσσας και κοινωνίας δεν παρατηρείται καμία σχέση, γιατί η γλωσσική ικανότητα είναι μια εγγενής ικανότητα η οποία, σύμφωνα με την γενετική θεωρία του Chomsky, αναπτύσσεται βάσει ενός εγγενούς μηχανισμού που ενυπάρχει στον εγκέφαλο όλων των ανθρώπων, ανεξαρτήτως καταγωγής και επιπέδου.

Την συσχέτιση των ανεξάρτητων μεταβλητών του φύλου, της ηλικίας, της κοινωνικής ή της επαγγελματικής ομάδας, του μορφωτικού ή του οικονομικού επιπέδου, αλλά και της γεωγραφικής καταγωγής με τις εξαρτημένες μεταβλητές των επιλογών σε όλα τα γλωσσολογικά επίπεδα (φωνολογικό, μορφολογικό, συντακτικό, λεξιλογικό, σημασιολογικό, υφολογικό και πραγματολογικό) την προσεγγίζουμε μέσα από την αθροιστική ανάλυση της γλωσσικής συμπεριφοράς πολλών ομιλητών, με την βοήθεια στατιστικών μεθόδων. Ωστόσο, επειδή η μελέτη φαινομένων που εξελίσσονται σε μεγάλη κλίμακα, όπως η γλωσσική συμπεριφορά, απαιτεί την προσέγγιση και παρατήρηση μεγάλου αριθμού ατόμων και περιπτώσεων, αναγκαζόμαστε να προσεγγίσουμε ένα μόνο υποσύνολο του εξεταζόμενου πληθυσμού, το δείγμα. Η επιλογή του δείγματος γίνεται με μεθόδους οι οποίες χωρίζονται σε δύο μεγάλες ομάδες, τις τυχαίες και τις μη τυχαίες, βάσει της πιθανότητας επιλογής που έχουν οι μονάδες του πληθυσμού. Στα τυχαία δείγματα όλες οι μονάδες έχουν ίση πιθανότητα επιλογής, ενώ η επιλογή στην μη τυχαία δειγματοληψία γίνεται αυθαίρετα, με κριτήρια προσωπικά, ιδεολογικά κ.α.

Ενώ για τις περισσότερες από τις κοινωνιολογικές μελέτες η τυχαιότητα της επιλογής του δείγματος είναι απαραίτητη προϋπόθεση, ώστε να μπορέ-σουμε να εξαγάγουμε ασφαλή συμπεράσματα για το σύνολο του πληθυσμού, στις κοινωνιογλωσσολογικές έρευνες το κριτήριο αυτό έχει αμφισβητηθεί. Η αμφισβήτηση αυτή προέρχεται από την βασική διαφορά της γλωσσικής συμπεριφοράς έναντι άλλων κοινωνικών συμπεριφορών (όπως της καταναλωτικής συμπεριφοράς ή των πολιτικών επιλογών), την έμφυτη δηλαδή φύση της γλωσσικής ικανότητας με την οποία είναι προικισμένοι όλοι οι άνθρωποι. Εφόσον λοιπόν οι γλωσσικές επιλογές γίνονται ασυνείδητα, η τυχαιότητα επιλογής των ομιλητών έχει πολύ μικρότερη σημασία από την μέθοδο εξαγωγής των δεδομένων (συνέντευξη, παρατήρηση κ.α.).

Μήπως στο σημείο αυτό διαπιστώνουμε ερείσματα των μεθοδολογικών εργαλείων της κοινωνιογλωσσολογικής έρευνας στη γενετική θεωρία του Chomsky;

Το μεθοδολογικό πρόβλημα της δειγματοληψίας στις κοινωνιογλωσσολογικές μελέτες προσέγγισε ο Labov, ο οποίος διατύπωσε το «δειγματοληπτικό παράδοξο»: Όσο πιο σίγουροι είμαστε ότι το δείγμα αντιπροσωπεύει έναν πληθυσμό, τόσο λιγότερο σίγουροι είμαστε ότι το δείγμα μπορεί να ερμηνεύσει την συμπεριφορά αυτού του πληθυσμού.

Ενώ, από την μια, η μελέτη της γλωσσικής συμπεριφοράς απαιτεί μεγάλο όγκο δεδομένων από τυχαία επιλεγμένους ομιλητές, από την άλλη η μελέτη του τρόπου με τον οποίο οι ομιλητές χειρίζονται τη γλωσσική ποικιλία στις διαπροσωπικές τους σχέσεις απαιτεί συμμετοχική παρατήρηση μεμονωμένων ατόμων και ομάδων. Όταν λοιπόν τα ερευνητικά ερωτήματα αφορούν στην γλωσσική αλληλεπίδραση σε περιορισμένο κοινωνικό περιβάλλον δεν απαιτείται τυχαίο δείγμα. Αλλά και στις έρευνες που σκοπό έχουν την διατύπωση γενικευτικών αρχών επί του ευρύτερου πληθυσμού, ένα μη τυχαίο δείγμα θα μπορούσε να αντισταθμίσει όσα χάνει κανείς στην αναλυτικότητα της τυχαίας δειγματοληψίας. Με άλλα λόγια, ένας συνδυασμός μεθόδων επιλογής τυχαίου και μη τυχαίου δείγματος θα μπορούσε να ενισχύσει την ερμηνευτική δύναμη μιας κοινωνιογλωσσολογικής έρευνας.

Και αναρωτιέται:

Ά τι να ‘σαι που σε λεν «ψυχή» αλλά που μήτε αέρας.

Έσωσε ύλη να σου δώσει μήτε χνούδι ποτέ.

Στο πέρασμα να σου αποσπάσει.

Απορίες, εικασίες, αμηχανία για το εδώ και το αλλού! Για το πριν, το τώρα και το μετά! Για το δίκιο και το άδικο. Για το σωστό και το λάθος. Γι’ αυτό που αξίζει και για ό,τι δεν αξίζει. Και ποιος άραγε να ξέρει να πει και να μπορεί να πείσει και τους άλλους!

Και επανέρχεται ο ποιητής:

Λάμπει μέσα μου κείνο που αγνοώ. Μα ωστόσο λάμπει.

Εκεί υπάρχει η αλήθεια. Μέσα μας. Λάμπει παίρνοντας ποικίλες μορφές για να μπορέσουμε να την δούμε. Άλλοτε μεγάλη και άλλοτε μικρότερη. Άλλοτε για πολύ, άλλοτε για λίγο. Πότε γίνεται ομορφιά και πότε δικαιοσύνη. Πότε καλοσύνη και πότε δύναμη και περηφάνια. Γίνεται και ταπεινοφροσύνη και αυταπάρνηση. Γίνεται θυσία και ηρωισμός. Και τότε, μέσα από την αυθεντικότητα ξεπροβάλλει η αλήθεια.

Αυτήν ψάχνουν και οι ποιητές. Με το θάρρος που διαθέτουν καταφέρνουν να την δουν. Και με το θράσος που βρίσκουν καταφέρνουν να την παραδεχτούν. Βρίσκουν ψυχραιμία, αυτοσυγκέντρωση, ταπεινότητα και μπορούν να δουν εκεί που δε βλέπουν οι άλλοι. Βγαίνουν από το εγώ τους, από τις ανάγκες και τις προσδοκίες τους, από τα θέλω και τα μη θέλω και ψάχνουν ψηλαφητά. Ούτε και εκείνοι ξέρουν. Ψάχνουν και βρίσκουν ό,τι ο καθείς χρειάζεται. Να ‘ναι όμως αληθινό! Αυτό τους νοιάζει. Έτσι την δείχνουν και σε μας και εμείς βλέπουμε όσα είμαστε ικανοί να δούμε.

Μα πόσοι διαλαλούν ότι ό,τι αξίζει είναι το αληθινό! Ποιο δηλαδή; Τι σημαίνει να ζω αληθινά; Να ζω δίκαια; Να ζω με όραμα; Να ζω προσφέροντας και αγαπώντας; Να ζω δημιουργώντας; Να ζω έχοντας συνείδηση πως μετρημένο τόπο έχουνε οι άνθρωποι… μόλις αποχωρισμένος απ’ τον (πριν και πάλι μεταμφιεσμένος μου αγγιχτεί) Θάνατο.

Όλες μου οι σκέψεις συγκεχυμένες, αφηρημένες, αόριστες. Μιλώντας με τις λέξεις του Ελύτη από «Τα ελεγεία της Οξώπετρας» βάζω μια τάξη στο χάος του μυαλού μου. Δε καταλήγω πουθενά. Βρίσκω τη γαλήνη να συνειδητοποιήσω το μάταιο και το τίποτα. …Αλήθεια θα ‘ναι φαίνεται ότι Ζω για τότε που δεν θα υπάρχω.

Οι λέξεις (και αυτή τη φορά) δεν γράφονται για να βγάλουν συμπέρασμα. Δεν δίνουν λύσεις. Δεν πρόκειται για σοφίες. Ίσως να μη μπορούν να δώσουν ούτε ένα ξεκάθαρο νόημα. Δεν διατείνονται πως κατέχουν την αλήθεια. Γράφτηκαν για να βρουν δρόμο και να βγουν απ’ το μυαλό όλα εκείνα που έχουν μπλεχτεί μεταξύ τους. Και να πάρει το καθένα μορφή και όνομα χωριστά και σε σχέση με τα άλλα. Υπάρχουν τόσα άλλα ακόμα εκεί μέσα. Στο μυαλό ή στην ψυχή ή στην καρδιά.

Εκδόσεις άλφα πι (2002)

της Σοφίας Πατσέλλη

Ίσως να’ ναι η απεραντοσύνη της θάλασσας που κάνει όποιον την έχει για συντροφιά λογοτέχνη· ίσως να ‘ναι και η μοναξιά του πλοίου στην μέση του ωκεανού· ίσως να ‘ναι και οι μνήμες όσων μένουν στην στεριά. Λες και οι ώρες γίνονται πιο μεγάλες, τα λεπτά και τα δευτερόλεπτα πιο πολλά, για να προλάβουν να ντύσουν τα βιώματα και τα συναισθήματα με ποιήματα και παραμύθια.

Ποιήματα και παραμύθια είναι οι αφηγήσεις των Χίων ναυτικών, τις οποίες συνέλεξε και επιμελήθηκε ο Αρχιπλοίαρχος του Λιμενικού Σώματος Σταύρος Γ. Μιχαηλίδης. Χιώτης και ο ίδιος, με ανάλογα βιώματα στην θάλασσα, της έταξε να την υπηρετήσει από άλλες «βάρδιες» ως διευθυντής σπουδών στις Ακαδημίες Εμπορικού Ναυτικού, ως διευθυντής σε Διευθύνσεις του Υπουργείου Εμπορικής Ναυτιλίας, Αιγαίου και Νησιωτικής Πολιτικής, ως πιλότος στα αεροσκάφη του Λιμενικού Σώματος, που από τον ουρανό πάλι τις θάλασσες φροντίζουν, και ως ερευνητής και συγγραφέας.

Ιστορίες για τρικυμίες, πειρατείες, γάμους, γέννες, αρρώστιες, πνιγμούς, θεριά της θάλασσας, εμπειρίες στα λιμάνια όλου του κόσμου είναι οι μνήμες του ναυτικού. Κάποιες από αυτές φαντάζουν απίθανες και προκαλούν δυσπιστία, ίσως κάποτε και τα ειρωνικά σχόλια των ακροατών. Όλες όμως φανερώνουν την φύση του ναυτικού. «Ο ναυτικός δεν είναι ξενιτεμένος ή φυλακισμένος, αλλά ούτε στρατιώτης, είναι ο συνδυασμός τους. Μεταμορφώνεται σε θηρίο ή Θεό, για να αντέξει στους κλυδωνισμούς και του σκάφους και της ζωής», λέει ένας από τους ναυτικούς που καταθέ-τουν στιγμές από τη ζωή τους στο βιβλίο.

Μέσα από την υποκειμενική ματιά του ναυτικού μπορεί να κοιτάξει το αντικειμενικό μάτι του ιστορικού, του κοινωνιολόγου, του εθνογράφου, του ψυχολόγου, του ναυπηγού, του γλωσσολόγου, του γεωγράφου και να βρει στις αφηγήσεις δεδομένα χρήσιμα για κάθε επιστήμη.

Ο ιστορικός θα δει ότι κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο πολλοί Χιώτες διέφυγαν «με πλωτήρες από κολοκύθια» στα απέναντι παράλια της Μικράς Ασίας, ενώ οι διπλωματικές συμφωνίες της Ελλάδας με την Κίνα έφεραν τους Έλληνες ναυτικούς μέχρι τα ναυπηγεία της Κίνας. Ο κοινωνιολόγος θα βρει δεδομένα για την χρήση του όρου «δεσποινίς», «που ξεχώρι-ζε τα θηλυκά σε μεταχειρισμένα και μη» και ότι το ‘51-’52, και πιο μετά ακόμα, «για να μπαρκάρεις, έπρεπε να φιλήσεις κατουρημένες ποδιές». Οι εθνογράφοι οπωσδήποτε θα σταθούν στις Φιλιππίνες, όπου οι άντρες απειλούν τους Έλληνες ναυτικούς, για να τους πείσουν να «πάνε» με τις γυναίκες τους και στην Ινδία, όπου μαθητές, που επισκέπτονται ελληνικό πλοίο για εκπαιδευτικούς σκοπούς, «ξεσπούν σε κλάματα βλέποντας ένα μπούτι βοδινό κρεμασμένο στη κουζίνα του πλοίου δια ξεπάγωμα». Ανάλογης ανάλυσης θα τύχει από τους ψυχολόγους και η αντίδραση των ναυτικών, που επί μήνες δεν βλέπουν στεριά, στην θέα ενός κουτιού μπακλαβαδάκια. Ο ναυπηγός θα διαβάσει για το «ΛΙΜΠΕΡΤΥ που ήτο το θαύμα στην ναυπήγηση του αιώνα και το πρώτο ηλεκτροσυγκολλημένο ωκεανόπλοιο». Οι λάτζες, τα ρέλια, η κουπαστή, οι μπουλμέδες, οι βατσιμάνηδες, η κουβέρτα, το κομοδέσιο, το ντεσάλτο, η δεσπέντζα, η σκάντζα θα μπουν στο μικροσκόπιο του γλωσσολόγου, όταν το πλοίο πιάσει στο ντόκο. Η Igarka της Σιβηρίας, το στενό Kara, η Novaya Zemlya, τα λιμάνια της Κούβας κάνουν όχι μόνο τους γεωγράφους αλλά και κάθε ταξιδιάρη νου να τρέξει σε ένα χάρτη και να τα ψάξει.

Ενδεικτική και τυχαία είναι η επιλογή των στοιχείων. Το βιβλίο βρίθει από πληροφορίες και συναισθήματα, από ερεθίσματα για σκέψεις και προβληματισμούς. Πρόκειται για έναν άλλο τρόπο, διαφορετικό από αυτόν του Καββαδία, να γνωρίσουν και οι στεριανοί την ψυχοσύνθεση των θαλασσινών, τους δαίμονες που καλούνται να αναμετρηθούν, την αξία και την σημασία της ελληνικής ναυτιλίας.

Ο σκηνοθέτης καταθέτει την οπτική του: «Σε αυτή την ιστορία δεν θα υπάρχει αφηγητής. Έτσι και αλλιώς δεν υπάρχει πλοκή, απλά μια σειρά από τυχαία περιστατικά από την ζωή μιας οικογένειας που κατοικεί στην Χώρα της Αμοργού. Θα εστιάσω σε μια συγκεκριμένη σειρά από στιγμές της καθημερινότητας… Στις πλέον γαλήνιες και στις πλέον άγριες στιγμές η φύση είναι ένας επιπλέον συγγενής, εχθρικός καμιά φορά. Τα περιβόλια, οι ρεματιές, τα οπωροφόρα είναι καθημερινοί σύντροφοι.»

Κυρίαρχη είναι η σιωπή. Μέσα από αυτή δηλώνονται οι έγνοιες, οι φόβοι και οι ανησυχίες των ανθρώπων. Έτσι ζούμε σιωπηλοί μαζί με κείνους την απλά επαναλαμβανόμενη μέρα τους. Μυρίζουμε τον χειμωνιάτικο αέρα του νησιού, ζούμε την κατάνυξη του Επιταφίου το Πάσχα, ανησυχούμε για την υγεία του ήρωα, διαισθανόμαστε τον πόνο της Φλώρας για τον χαμό του άντρα της. Αναθαρρούμε όταν η Ντίνα ανοίγει το καφενείο για να μας δηλώσει ότι η ζωή συνεχίζεται και μετά τις απώλειες.

Διάχυτη στις ψυχές όλων η μοναξιά. Μια μοναξιά όμως που δεν φαίνεται να την αναλογίζονται και ίσως γι’ αυτό δεν τους βαραίνει. Τα μάτια τους γεμάτα μόνο από το νησί, αποφασισμένα να ζήσουν μόνο με τις εικόνες που η μοίρα τους όρισε.

Όσοι ξέρουν τι σημαίνει η ζωή σ’ ένα τέτοιο νησί, θα θυμηθούν. Όσοι δεν έχουν ανάλογη εμπειρία, θα καταλάβουν.

(Συνέχεια από το προηγούμενο τεύχος)

της Σοφίας Πατσέλλη

Η συνέχεια του αφιερώματος στο Αναγνωστήριο της Αγιάσου αφορά σε άλλους τομείς πολιτισμού, τους οποίους ακούραστοι και γεμάτοι μεράκι και ζήλο υπηρετούν οι Αγιασώτες. Υπό την σκέπην του Αναγνωστηρίου, προσπαθούν να αποτρέψουν τα σημεία των καιρών να προσβάλουν την παράδοση και την τέχνη τους.

Τι να πει κανείς για την συγκίνηση που προκαλούν τα σαντούρια τους! Για τους δεξιοτέχνες του βιολιού και του κλαρίνου! Για τον τρόπο που καθένα από τα έξι μουσικά όργανα μιας πλήρους παραδοσιακής αγιασώτικης κομπανίας (βιολί, σαντούρι, κλαρίνο, τρομπόνι, μπάσο και κορνέτα) γίνεται συνέχεια του σώματός τους. Εκεί έχουν κρύψει τους «μουσικούς θησαυρούς του Αιγαίου», και κάποιους από αυτούς τους φανέρωσαν με το ομώνυμο συλλεκτικό cd, που κυκλοφόρησε το 2003 και περιέχει είκοσι μία σπάνιες ηχογραφήσεις παραδοσιακών τραγουδιών από διάφορες περιοχές του Αιγαίου. Στην μουσική αρχειοθήκη του Αναγνωστηρίου υπάρχουν καταγεγραμμένες (από την δεκαετία του 1960) ηχογραφήσεις διακοσίων περίπου μουσικών κομματιών, που χαρακτηρίζουν και αποτελούν ολόκληρη την μουσική παράδοση της Αιολίδας. Αυτή την παράδοση υπηρετούν ακόμα και τα παιδιά του χωριού, που πασχίζουν να μυηθούν στα μυστικά της μουσικής με την καθοδήγηση των σπουδαίων δασκάλων τους.

Τα λόγια για να περιγράψουν τους χορευτές της Αγιάσου τα βρήκαν οι Θανάσης Παπα-κωνσταντίνου και Διονύσης Σαββόπουλος, που στην πρόσφατη δουλειά τους, τον Σαμάνο, αναφέρονται «στους γέροντες από την Αγιάσο που χορεύουν σιωπηλοί». Όχι όμως μόνο οι γέροντες, αλλά και οι νιοι και οι νιες του χωριού, λες και μπαίνουν σε άλλη διάσταση, όταν τα όργανα ηχήσουν και μπουν στον χορό. Ακόμα μπορούν να εκστασιάζονται στον ρυθμό του καρσιλαμά και του μπάλου και εύκολα παρασέρνουν μικρούς και μεγάλους σε αυτή την έκσταση. Οι Αγιασώτες δεν τραγουδούν πάνω στον χορό. Ως προς την προέλευση, είναι δύσκολο να διακρίνει κανείς τους λεσβιακούς από τους μικρασιάτικους σκοπούς. Ο πιο δημοφιλής σκοπός, από τον οποίο ξεκινούν και όλα τα μαθήματα στα χορευτικά τμήματα του Αναγνωστηρίου, είναι τα ξύλα.

Με την ψυχή που κινεί τα πόδια τους, με την ίδια αυτή ψυχή τραγουδάνε τους αμανέδες, αναστενάζοντας τα βάρη της ανθρώπινης ύπαρξης. Όσοι μπορούν να νιώσουν αυτόν τον πόνο καταλαβαίνουν ότι ο τραγουδιστής του αμανέ δεν τραγουδάει αλλά ζει μέσα στο τραγούδι τόσο τον δικό του όσο και τον ξένο πόνο. Όχι μόνο τις συμφορές αλλά και τις χαρές τους τις ζουν στα τραγούδια τους. Παραδοσιακά και κυρίως σμυρναίικα συνοδεύουν όλες τις εκφάνσεις της ζωής τους. Το Αναγνωστήριο δηλώνει φυσικά την παρουσία του και σε αυτό τον τομέα. Με την χορωδία βυζαντινής και παραδοσιακής μουσικής παίρνει μέρος σε πολλούς διαγωνισμούς εντός και εκτός του νησιού και κερδίζει πολλές διακρίσεις.

Οι Αγιασώτες, με την οξυδέρκεια και την θυμοσοφική διάθεση που τους διακρίνει, επιδίδονται επάξια και στην σάτιρα. Με το καρναβάλι τους (λαϊκό δρώμενο με έντονα θεατρικά στοιχεία, σε ανοιχτό δημόσιο χώρο, που συνδυάζει τον έμμετρο σατιρικό λόγο με την εμφάνιση αρμάτων), σατιρίζουν, καυστηριάζουν, ασκούν κριτική σε πρόσωπα και καταστάσεις. Δεν είναι σεμνότυφοι. Δεν διστάζουν να μιλήσουν τολμηρά και αθυρόστομα, στην τοπική ντοπιολαλιά, για να ξυπνήσουν τις συνειδήσεις του λαού. Οι ρίζες του καρναβαλιού βρίσκονται στο έθιμο της «πατινάδας»: Πρόκειται για την βόλτα των παλικαριών στις γειτονιές του χωριού, όπου γινόταν το νυφοπάζαρο και τραγουδούσαν παραδοσιακά τραγούδια. Το Αναγνωστήριο ενδιαφέρθηκε για το καρναβάλι ήδη από τα χρόνια της τουρκοκρατίας. Στις αρχές του 19ου αι. οι παραστάσεις τους ήταν αυτοσχέδιες κυρίως από τους χωρατατζήδες του χωριού. Μετά το 1922 εμφανίζονται νέοι λαϊκοί ποιητές, τα μπαρου-τοκαπνισμένα παλικάρια της Αγιάσου, που γυρίζουν από το μέτωπο, και με την σάτιρά τους εκφράζουν το αίτημα για ειρήνη, δικαιοσύνη και κοινωνική αλλαγή. Ο καρνάβαλος του 1944 προέβλεψε την ήττα του γερμανικού φασισμού, ενώ κάποια από τα καλύτερα δείγματα σάτιρας εμφανίζονται την περίοδο της δικτατορίας και της μεταπολίτευσης. Σήμερα την οργανωτική ευθύνη των καρναβαλιών την έχει ο πολιτιστικός σύλλογος «Ο Σάτυρος», σε συνεργασία πάντα με το Αναγνωστήριο.

Εν συντομία, αναφέρονται το Λαογραφικό Μουσείο του Αναγνωστηρίου, σε αίθουσα του οποίου στεγάστηκε και πινακοθήκη με έργα Λέσβιων ζωγράφων και το Καστέλι, πευκόφυτος λόφος με το ξωκλήσι το αφιερωμένο στον Ταξιάρχη και τα ερείπια μεσαιωνικού κάστρου, για την συντήρηση και αξιοποίηση των οποίων μεριμνά το Αναγνωστήριο.

Ίσως σε κάποιους να φαντάζει υπερβολικό το εγκώμιο του Αναγνωστηρίου και των κατοίκων της ορεινής και ιδιόρρυθμης Αγιάσου. Σπεύδω να παραδεχτώ την συναισθηματική εμπλοκή λόγω κοινής καταγωγής και να προκαλέσω τους δύσπιστους σε ιδίοις όμμασι επιτόπιο έλεγχο.

http://www.anagnostirio.gr/index.php

http://www.agiasos.gr/

Χωρίς καμιά αφορμή και με στόχο μόνο να ακουστούν και να προβληθούν οι προσπάθειες ανθρώπων που ξέρουν να τιμούν τον άνθρωπο και τον πολιτισμό του, ο λόγος για το Αναγνωστήριο Αγιάσου, «Η Ανάπτυξις», τον πολιτιστικό σύλλογο της Λέσβου που αντιλαμβάνεται «ως χαρίεν άνθρωπος όταν άνθρωπος η».

Ιστορία-Ίδρυση Αναγνωστηρίου

Η ιστορία του Αναγνωστηρίου

Το Αναγνωστήριο «Η Ανάπτυξις» ιδρύθηκε το 1894. Πρόδρομοί του ήταν η «Φιλόπτωχος Αδελφότητα», η οποία ιδρύθηκε το 1879 με σκοπό να βοηθήσει τους πληγέντες από την «καμάδα», το κάψιμο των ελιών, και η οποία το 1888 εξελίχθηκε σε «Φιλεκπαιδευτική Αδελφότητα». Αυτά τα δύο σωματεία αποτέλεσαν το προζύμι του Αναγνωστηρίου. Το Αναγνωστήριο αρχικά βρήκε στέγη στο οπλοποιείο του Ηρακλή Νταρέλλη. Εκεί μαζεύονταν οι φίλοι για να συζητήσουν, να φιλοσοφήσουν, να διαβάσουν τα περιοδικά από την Σμύρνη και την Κωνστα-ντινούπολη και να αποφασίσουν τελικά την ίδρυσή του, με πρόεδρο τον Μιχαήλο Σουσαμλή. Η δράση του κοινωνική, εθνική, πνευματική και καλλιτεχνική απλώνεται και κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας (1894-1912) και μετά την απελευθέρωση (1912-1946). Τόσο κατά την διάρκεια της δικτατορίας του Μεταξά, όσο και κατά την περίοδο της αντίστασης, το Αναγνωστήριο λειτούργησε ως εστία αντίστασης. Δυστυχώς μετά την απελευθέρωση, όπως ήταν φυσικό, έγινε αποδέκτης πολλών πολιτικών παθών και ορισμένοι τοπικοί παράγοντες προσπάθησαν να το κλείσουν, με την κατηγορία ότι ξέφυγε από τον προορισμό του και ότι κατάντησε πολιτικό κέντρο. Με απόφαση του Πρωτοδικείου Μυτιλήνης διαλύθηκε το 1946, ενώ η νέα περίοδος δράσης του ξεκινάει το 1952.

Δράσεις

Από τότε και μέχρι σήμερα συνεχίζει αδιάκοπα να δημιουργεί και να δίνει το βήμα για να εκφραστεί ο πολιτισμός σε όλες του τις μορφές. Εκεί, στους πρόποδες του Ολύμπου, στην Αγιάσο, το Αναγνωστήριο «Η Ανάπτυξις» συντηρεί μια αξιόλογη βιβλιοθήκη, ανεβάζει θεατρικές παραστάσεις, υποστηρίζει μουσικο-χορευτικά τμήματα και χορωδία, συντηρεί και πλουτίζει λαογραφικό μουσείο και πινακοθήκη, στηρίζει την διοργάνωση του καρναβαλιού και οργανώνει ποικίλες άλλες δραστηριότητες. Προάγει τον πολιτισμό και στηρίζει την ελληνική παράδοση και την ιστορία μας.

Βιβλιοθήκη

Η Βιβλιοθήκη του Αναγνωστηρίου αριθμεί γύρω στους 20.000 τίτλους. Αποτελείται από το τμήμα της δανειστικής βιβλιοθήκης και το τμήμα παλιών βιβλίων, παλιών εφημερίδων και λίγων χειρογράφων. Σημαντική είναι η δουλειά του Πανεπιστημίου Αιγαίου, το οποίο πρόσφατα ψηφιοποίησε όλο το αρχείο του Αναγνωστηρίου. Στην ιστοσελίδα agiasos.aegean.gr μπορεί κανείς να βρει τους τίτλους όλων των βιβλίων, ολόκληρα έργα και κάποια αποσπάσματα αυτών, καθώς και 22.500 φωτογραφίες από την συλλογή των παλιών βιβλίων. Υπάρχουν επίσης πολλές οπερέτες, παρτιτούρες μικρασιάτικων σκοπών και όλο το μουσικό αρχείο του Αναγνωστηρίου. Η βιβλιοθήκη καλύπτει ένα ευρύ φάσμα θεμάτων και προέρχεται από δωρεές ιδιωτών αλλά και χρηματοδοτήσεις κρατικών φορέων.

Θέατρο

Το ερασιτεχνικό θέατρο του Αναγνωστηρίου κατάφερε να αναδείξει πολλούς ερασιτέχνες ηθοποιούς, θεατρικούς συγγραφείς και σατιρογράφους. Σήμερα λειτουργούν Θεατρικό Τμήμα ενηλίκων για ηθογραφίες και λεσβιακές επιθεωρήσεις, Πειραματική Σκηνή για ενήλικες και Παιδική-Νεανική Σκηνή. Σύμφωνα με τον ιστορικό Στρατή Κολαξιζέλη, η πρώτη παράσταση που δόθηκε ήταν το 1879, με το έργο «Βαβυλωνία», του Δημήτριου Βυζαντίου. Από τότε το ερασιτεχνικό θέατρο άρχισε να δημιουργεί μια πλούσια και αξιόλογη παράδοση. Ιδιαίτερα διέπρεψε με τις οπερέτες χάρη στις φιλότιμες προσπάθειες ενός ερασιτέχνη μουσικού, του προέδρου του Αναγνωστηρίου Πάνου Πράτσου και των συνεργατών του. Η πρώτη οπερέτα που παίχτηκε ήταν το «Άνθος του Γιαλού» των Κατριβάνου Οικονομίδη, το 1958. Αξίζει να αναφερθούν και κάποιες από τις παραστάσεις που δόθηκαν με έργα γραμμένα στο τοπικό ιδίωμα της Αγιάσου, όπως «Τι να τα κάνω τα καλά;» του Χριστόφα Κανιμά, «Τα σόγια» και «Τα σμαζώματα» του Αντώνη Μηνά, κ.ά. Τα τελευταία χρόνια, στο πλαίσιο της Συνάντησης Ερασιτεχνικών Θιάσων, έχουν παιχτεί τα έργα: «Αγία Σιών», του Αντώνη Μηνά, «Του Νεκρού Αδερφού», βασισμένο στην ομώνυμη παραλογή και στον «Βρικόλακα» του Αργύρη Εφταλιώτη, «η Ιφιγένεια εν Μαύροις» του Δημήτρη Ψαθά και « η Μήδεια του Μποστ».

Το Αναγνωστήριο δίνει πραγματικά πολλές ελπίδες σωτηρίας από την καθοδική πορεία της εποχής μας προς την ολοένα και περισσότερο βαθύτερη παρακμή.

Το αφιέρωμα θα συνεχιστεί στο επόμενο τεύχος με αναφορές στις άλλες μορφές του πολιτισμού που καλλιεργούνται στην Αγιάσο της Λέσβου, μέσα στους κόλπους του Αναγνωστηρίου της. Ευχαριστούμε τον πρόεδρο του Αναγνωστηρίου, κ. Κλεάνθη Δ. Κορομηλά για τις χρήσιμες πληροφορίες και το οπτικοακουστικό υλικό που μας διέθεσε.

Βράδυ Σαββάτου, περπατάς ανέμελος, τυλιγμένος στο ζεστό σου παλτό, στους δρόμους της Αθήνας, και δίπλα σου ένας ειδικός φρουρός πυροβολεί και σκοτώνει έναν δεκαεξάχρονο αγόρι, επονομαζόμενο αντεξουσιαστή, κατόπιν διαπληκτισμών, ύβρεων και πιθανόν επιθέσεων και εκδηλώσεων βίας. Ανεξέλεγκτη εξελίσσεται κατόπιν η κατάσταση στην Αθήνα και σε πολλές άλλες πόλεις της Ελλάδας με πορείες, διαδηλώσεις, φωτιές, καταστροφές ξένης περιουσίας, δακρυγόνα, και μολότοφ. Οι πολιτικοί ξεπροβάλλουν στα παράθυρα των τηλεοράσεων δράττοντας την ευκαιρία για «γόνιμη» αντιπολίτευση. Οι δημοσιογράφοι σε αγώνα δρόμου καλύπτουν τις λεπτομέρειες των επεισοδίων. Όλοι μιλάνε για τα αίτια και τις συνέπειες του εγκλήματος και υποδυόμενοι τον ρόλο του δικαστή κρίνουν και επικρίνουν. Τόσες λέξεις! Λες και λέγονται όχι για να φανερώσουν αλλά για να κρύψουν τις αλήθειες! Με αγορεύσεις στην «εκκλησία» των καναλιών θα περάσει και αυτή η κρίση. Ο οργισμένος πόνος όσων τον νιώθουν πού θα ξεσπάσει;

Αναπόφευκτα το γεγονός αυτό προκαλεί συνειρμούς και για όλες τις άλλες περιπτώσεις παρακμής και απαξίωσης, οι οποίες δυστυχώς έχουν γίνει καθημερινότητά μας. Η αναξιοκρατία, η βία και η εγκληματικότητα, οι υποκλοπές και οι κλοπές, η εκμετάλλευση του ανθρώπινου πόνου, η παραβίαση την ιδιωτικής ζωής, η έλλειψη σεβασμού στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια, η πάλη της χειραγώγησης εναντίον της ασυδοσίας, η κυριαρχία του υπερκαταναλωτισμού απέναντι στην φτώχια και τους θανάτους από πείνα, η κοντόφθαλμη οπτική του συμφέροντος, η απώλεια κάθε μέτρου, η εξαφάνιση των αρχών και των αξιών και η απαρίθμηση δεν βρίσκει τέλος. Όλοι ψάχνουμε απεγνωσμένα σανίδες σωτηρίας από το τέλμα. Όλοι αποφαινόμαστε για το σωστό και το δίκιο, λες και η πραγματικότητα που μόλις περιγράψαμε είναι η πραγματικότητα για την οποία όλοι «οι άλλοι» και μόνο αυτοί ευθύνονται. Και όταν έρχεται η κρίσιμη στιγμή να ορθώσουμε το ανάστημά μας σε αυτό τον κατήφορο της παρακμής προφασιζόμαστε, δήθεν αδύναμοι, την αδυναμία του ενός να αλλάξει τον κόσμο. Και έτσι ο καθένας από εμάς στέκεται δίπλα στον άλλον, άλλοτε ανταγωνιστικά, άλλοτε ως θύμα και άλλοτε ως κυρίαρχος του παιχνιδιού, για να βοηθήσει στην διόγκωση του φαύλου κύκλου του «τίς πταίει» της κακοδαιμονίας μας.

Να βιαστώ να διασαφηνίσω ότι πρόθεσή μου δεν είναι η άσκηση κριτικής, και πολύ περισσότερο η ηθικολογία. Επίκληση για προβληματισμό θέλω να κάνω. Γιατί να νιώθουμε τόσο αδύναμοι να αναδυθούμε από το τέλμα που διαρκώς βαθαίνει! Γιατί να κρύβουμε το κεφάλι μας στην άμμο παραμυθιάζοντας τον εαυτό μας ότι δεν βλέπουμε, ή ακόμα χειρότερα να βλέπουμε τους σάκους που οι άλλοι κουβαλάνε στις πλάτες τους και όχι τους δικούς μας! Γιατί να ανεχόμαστε την καταπάτηση του δικαιώματός μας για μια κοινωνία δικαιοσύνης, ισότητας και ισοτιμίας! Γιατί, εν τέλει, να παραδεχόμαστε τους εαυτούς μας ανάξιους για αξιοπρέπεια, ελεύθερη βούληση και, συνεπώς, ευτυχία! Κάπως έτσι θα αποκρινόταν ο ποιητής μας: «Γιατί ενύχτωσε και οι βάρβαροι δεν ήλθαν./ Και μερικοί έφθασαν απ’ τα σύνορα,/ και είπανε πως βάρβαροι πια δεν υπάρχουν./ Και τώρα τι θα γενούμε χωρίς βαρβάρους. / Οι άνθρωποι αυτοί ήσαν μια κάποια λύσις.»

Δεν προτίθεμαι να προτείνω λύσεις! Μάλλον, δεν υφίσταται λόγος να απαριθμήσω τα πασιφανή! Οι τρόποι είναι πρόδηλοι τοις πάσιν. Και αν σε κάποιους οι συνειρμοί φαντάζουν υπερβολικοί, «αδεία ευαισθησίας» χρώμενη τόλμησα να τους ακολουθήσω!

Είναι προφανές ότι το μέλλον της Ενωμένης Ευρώπης πρέπει να αναζητηθεί στην πολυπολιτισμικότητα και, κατ’ επέκταση, στην πολυγλωσσία. Έχουν μάλιστα υπογραφεί δεσμευτικά κείμενα όπως “Ο ευρωπαϊκός χάρτης περιφερειακών ή μειονοτικών γλωσσών” και “Η σύμβαση-πλαίσιο για την προστασία των εθνικών μειονοτήτων”, που σκοπό έχουν να προστατέψουν τους μειονοτικούς λαούς και τις γλώσσες τους. Ωστόσο, το πλαίσιο μέσα στο οποίο εντάσσεται και ο λόγος υπέρ της ευρωπαϊκής πολυγλωσσίας είναι η παγκοσμιοποιημένη ελεύθερη αγορά και ο ελεύθερος ανταγωνισμός, πράγμα που καθιστά αναπόφευκτη την επικράτηση του ισχυρού. Οι “ισχυρότερες” γλώσσες θα υπερισχύσουν, ενώ οι “ασθενέστερες” θα περιοριστούν σ’ ένα αξιοπρεπές περιθώριο που ονομάζεται “σεβασμός στην πολιτισμική ιδιαιτερότητα”, σύμφωνα με την καίρια παρατήρηση του καθηγητή Α. Φ. Χριστίδη.

Ανάμεσα στις προσπάθειες για την διατήρηση και την διάδοση των “ασθενών” γλωσσών εντάσσεται και το 7ο Παγκόσμιο Συνέδριο για την διάδοση της ελληνικής γλώσσας, με θέμα: «Η διδασκαλία των νέων ελληνικών στον κόσμο. Σχολεία, Μέθοδοι, Βιβλία, Εξετάσεις» που διοργάνωσε ο Οργανισμός για την Διάδοση της Ελληνικής Γλώσσας (ΟΔΕΓ), υπό την αιγίδα του Προέδρου της Ελληνικής Δημοκρατίας, στο Μεσολόγγι, 18-20 Σεπτεμβρίου 2008. Συγκίνηση προκάλεσε η παρουσία και η συμμετοχή στο συνέδριο καθηγητών, όπως της κ. Σ. Πορομάνσκα, τακτικής καθηγήτριας στο νέο Βουλγαρικό Πανεπιστήμιο, του κ. Μπαλαμπάνωφ, Πρύτανη του Κρατικού Πανεπιστημίου Ανθρωπιστικών Σπουδών Μαριούπολης και Επίτιμου Προξένου της Κυπριακής Δημοκρατίας στη Μαριούπολη και του κ. Π. Κοντού, Γενικού Γραμματέα του Πανεπιστημίου Αθηνών, οι οποίοι τιμήθηκαν για την προσφορά τους στην ελληνική γλώσσα.

Στο Συνεδριακό Κέντρο της Νομαρχίας της Αιτωλοακαρνανίας, με την συμμετοχή εβδομήντα ομιλητών, λειτουργών της Δευτεροβάθμιας και Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης από είκοσι χώρες του κόσμου, συζητήθηκαν θέματα που σχετίζονται με τις συνθήκες και τους τρόπους διάδοσης της ελληνικής γλώσσας, καθώς και την διδασκαλία της σε αλλογενείς και ομογενείς, γνώστες ή μη της αρχαίας ελληνικής, ενήλικες και παιδιά. Προκαλεί πραγματικά έκπληξη ότι η ελληνική γλώσσα διδάσκεται σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης σχεδόν σε όλο τον κόσμο: σε Γερμανία, Κροατία, Ουκρανία, Τσεχία, Ρωσία, Βραζιλία, Αυστραλία, Ισπανία, Βουλγαρία, Τουρκία, Ρουμανία, Ταϋλάνδη, Λιβύη. Τί να είναι αυτό που καθιστά την ελληνική γλώσσα άξια διδασκαλίας σε όλες αυτές τις χώρες; Και πού να έγκειται το τόσο μεγάλο ενδιαφέρον για την εκμάθηση και την μελέτη της; Ως ομιλητές της ελληνικής γλώσσας νιώθουμε ότι “η Γλώσσα είναι η έκφρασή μας, η πραγματικότητά μας, είναι η ιστορία μας, η ζωή μας με κάποιο τρόπο, είναι η νοοτροπία μας, είναι η ταυτότητά μας”, σύμφωνα με την επισήμανση του καθηγητή κ. Γεωργίου Μπαμπινιώτη. Τι είναι όμως αυτό που ωθεί τους αλλόγλωσσους να διδάσκονται, να μελετούν και να ασχολούνται με την γλώσσα μιας τόσο μικρής και ανίσχυρης οικονομικά χώρας;

Δεν θεωρείται βασικό προνόμιο στο βιογραφικό των νέων που ετοιμάζουν την επαγγελματική τους σταδιοδρομία, όμως η εκμάθησή της μπορεί να συμβάλει στην διαμόρφωση ενός ορθολογικού, κριτικού και ταυτόχρονα ελεύθερου τρόπου σκέψης. Δεν μιλιέται σε πολλές χώρες, όμως τα ίχνη της είναι παρόντα σε όλες τις ευρωπαϊκές γλώσσες. Ρίζες της ελληνικής είναι οι βάσεις αναρίθμητων επιστημονικών, ιατρικών και τεχνολογικών ορολογιών. Δεν αντιπροσωπεύει μόνο τον ελληνικό πολιτισμό, αλλά συνιστά την βάση για την εννοιολογική έκφραση όλου του δυτικού πολιτισμού. Δεν θέλουμε να ισχυριστούμε βέβαια ότι η ελληνική γλώσσα είναι η περιούσια γλώσσα του κόσμου, υπήρξε όμως το μέσον έκφρασης του ανθρώπινου πνεύματος στις πιο μεγάλες του στιγμές.

Το εγκώμιο της ελληνικής δεν είναι ο σκοπός του παρόντος άρθρου. Εναύσματα μόνο για στοχασμό δίνουμε και επικεντρωνόμαστε αμέσως στο συνέδριο που έγινε γι’ αυτήν.

Τα θέματα των ανακοινώσεων ήταν:

α. Προγράμματα διδασκαλίας της ελληνικής γλώσσας κατά χώρες και πανεπιστήμια.

β. Ελληνόγλωσση εκπαίδευση σε ομογενείς και σε ελληνόφωνες μονάδες πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης.

γ. Εκπαιδευτικό υλικό που χρησιμοποιείται για την διδασκαλία της γλώσσας.

δ. Μεθοδολογία και προβλήματα που ανακύπτουν κατά την διδασκαλία.

ε. Διδασκαλία της νέας ελληνικής σε γνώστες της αρχαίας ελληνικής.

Στ. Πιστοποίηση Ελληνομάθειας.

Ιδιαίτερα κατατοπιστικές ήταν οι ανακοινώσεις που αφορούσαν στην Κορέα και στην Ταϋλάνδη. Οι καθηγητές της Ελληνικής Γλώσσας Jaewon Aggelos και Korntaptim Usa, στα Πανεπιστημία HUFS της Σεούλ στην Κορέα και Ramkhamhaeng στην Ταϋλάνδη μίλησαν για τα Πανεπιστήμιά τους και την διδασκαλία της γλώσσας μας σε αυτά, προκαλώντας την συγκίνηση και τον θαυμασμό όλων των συνέδρων. Εντύπωση προκάλεσε και η ανακοίνωση του Αργύρη Ήργη, ο οποίος μίλησε για τα δεδομένα της διδασκαλίας της ελληνικής γλώσσας στη Λιβύη και τις προοπτικές ενίσχυσης του ενδιαφέροντος των Λιβύων. Παρόλο που η πολιτική του ελληνικού κράτους για την υποστήριξη της διάδοσης της ελληνικής γλώσσας είναι σχεδόν ανύπαρκτη και μολονότι καμιά κεντρική οργάνωση δεν υπάρχει, η δύναμη και η αξία της γλώσσας μας και οι μόχθοι των λειτουργών της μπορούν να την φέρουν σε κάθε γωνιά του πλανήτη.

Κάποιες εισηγήσεις που αφορούσαν στην μεθοδολογία διδασκαλίας και στο εκπαιδευτικό υλικό για την διδασκαλία της ελληνικής ως ξένης γλώσσας προκάλεσαν αντιδράσεις και ακούστηκαν απόψεις αντίθετες και αποκλίνουσες. Οι τόνοι οξύνθηκαν και πήραν τη μορφή συγκρούσεων. Ωστόσο οι διαφορετικές απόψεις, όπως και να διατυπώνονται, διευρύνουν την οπτική και ενισχύουν οπωσδήποτε την ανάπτυξη της επιστήμης.

Φτάνοντας στα συμπεράσματα του συνεδρίου, σημειώνουμε ότι έγινε πλήρης χαρτογράφηση των προγραμμάτων διδασκαλίας της ελληνικής σε όλο τον κόσμο. Παρουσιάστηκαν αναλυτικά οι τρόποι διδασκαλίας, το εκπαιδευτικό υλικό και έγιναν προτάσεις για διαφορετικές μεθοδολογίες (παραδοσιακή, επικοινωνιακή). Αναφέρθηκαν διάφορες περιοχές άντλησης εκπαιδευτικού υλικού και επισημάνθηκε η αξία του οπτικοακουστικού υλικού, όπως τα τραγούδια και τα βίντεο. Δόθηκαν παραδείγματα αξιοποίησης των ιδιαιτεροτήτων της γλώσσας μας κατά την διδασκαλία. Δίνουμε ενδεικτικά το παράδειγμα των θηλυκών επαγγελματικών ονομάτων με τις συνυποδηλώσεις που εμπεριέχονται στην χρήση των διαφόρων καταλήξεων (δικηγόρος και δικηγορίνα, γιατρός και γιατρέσα). Έγιναν προτάσεις για οικονομική, πρακτική και ηθική ενίσχυση των προγραμμάτων διδασκαλίας, με οργάνωση σεμιναρίων επιμόρφωσης των εκπαιδευτικών, πραγματοποίηση εκδηλώσεων και εκδόσεις βιβλίων και περιοδικών. Ας ελπίζουμε ότι θα αποδειχθεί γόνιμη και αξιοποιήσιμη από τους αρμόδιους η επαφή, η επικοινωνία και η ανταλλαγή απόψεων όλων όσοι έχουν ταχθεί στην υπηρέτηση της γλώσσας μας.

Γιατί γι’ αυτήν αξίζει να παλέψουμε, όπως καλά το νιώθει και ο ποιητής μας, Οδ. Ελύτης: «Την γλώσσα μού έδωσαν ελληνική. Το σπίτι φτωχικό στις αμμουδιές του Ομήρου…Μονάχη έγνοια η γλώσσα μου στις αμμουδιές του Ομήρου…Μονάχη έγνοια η γλώσσα μου με τα πρώτα Δόξα Σοι… Μονάχη έγνοια η γλώσσα μου με τα πρώτα λόγια του Ύμνου».

Η Σοφία Πατσέλλη είναι φιλόλογος

Συνήθως κάπως έτσι γίνεται! Το ενδιαφέρον των πολλών ζωντανεύει, όταν νιώσουν ότι κάτι είναι προκλητικό. Τότε όλοι, «ειδικευμένοι και ανειδίκευτοι» πολίτες γίνονται ειδήμονες και «φαίνονται» και αποφαίνονται επί παντός επιστητού. Αυτό έγινε και πριν ενάμιση περίπου χρόνο. Για όσους δεν γνωρίζουν, ο λόγος για την αγιογράφηση του ιερού ναού της Παναγίας «Άξιον Εστί» στην Αξιούπολη του Κιλκίς από τον Κωνσταντίνο Βαφειάδη. Ο αγιογράφος τάραξε την ελληνική κοινωνία, γιατί τόλμησε να ιστορήσει ναό με τρόπο που δεν είχε συνηθίσει να βλέπει στους ναούς της τα τελευταία πενήντα χρόνια. Οι μορφές των αγίων δεν είναι απόκοσμες, αλλά θελκτικές και ανθρώπινες. Τα ευαγγελικά επεισόδια συμβαίνουν σ’ ένα περιβάλλον αληθοφανές, το υπερκόσμιο προκύπτει μέσα από το φυσικό. Ο ίδιος ο Λένιν, ο ηθικός αυτουργός, και όχι ένας απλός φαντάρος, εκτελεί τον αποσχηματισμό του Ρώσου νεομάρτυρα, Άγιου Λουκά. Ο Χριστός στον Ναό εμφανίζεται ως «πηγή σοφίας» του Πλάτωνα, του Αριστοτέλη, του Ομήρου, του Αισχύλου και του Φειδία. Όλα αυτά θεωρήθηκε ότι προσβάλλουν το θρησκευτικό φρόνημα των ορθόδοξων χριστιανών και προκάλεσαν σωρεία αντιδράσεων. Το γεγονός αυτό είναι η αφορμή, όχι για να αναλυθεί ξανά η ουσία, η λειτουργία και η τεχνοτροπία των αγιογραφήσεων, αλλά για να παρουσιαστεί ο αγιογράφος ως άνθρωπος, ως καλλιτέχνης και ως επιστήμονας, κυρίως ως στάση ζωής.

Η ζωή του

Ο Κωνσταντίνος Βαφειάδης γεννήθηκε και μεγάλωσε στον Πειραιά. Η ζωή του και η ενασχόλησή με την τέχνη, τόσο πρακτικά όσο και θεωρητικά, είναι έννοιες ταυτόσημες. Από πολύ μικρός μπαινόβγαινε στα εργαστήρια μεταλλουργίας στου Παπαστράτου και στην Ρετσίνα. Ήταν παιδί ακόμα, όταν ένιωσε την ανάγκη να εκφράσει με την ζωγραφική τις σκέψεις του. Τα πρώτα μαθήματα που έλαβε ήταν μαθήματα αγιογραφίας. Αργότερα παρακολούθησε μαθήματα ζωγραφικής και ελεύθερου σχεδίου, ενώ στα δέκαοχτώ του χρόνια καταπιάστηκε με το δάμασμα της πέτρας. Το 1987 εισήχθη με υποτροφία στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών στην Αθήνα, απ’ όπου αποφοίτησε με άριστα. Παράλληλα, δούλεψε σε διάφορα εργαστήρια της Αθήνας, ενώ το 1992 τον βρίσκει σε εργαστήριο νωπογραφίας και φορητής εικόνας. Η ενασχόλησή του με την μεσαιωνική ζωγραφική τον ώθησε να εργαστεί ως αγιογράφος, αλλά και να συνεχίσει τις σπουδές του στον τομέα αυτό σε θεωρητικό επίπεδο. Το 1995, εισάγεται στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών και ειδικεύεται στην Βυζαντινή Αρχαιολογία. Το 2004 εγκρίνεται η διδακτορική του διατριβή «Η ζωγραφική στο Άγιο Όρος στις αρχές του 17ου αιώνα» και το ίδιο έτος αρχίζει τις σπουδές του στην Θεολογική Σχολή του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, απ’ όπου θα αποφοιτήσει το 2007. Όλη του η ζωή είναι ένα διάβα ανάμεσα σε εργαστήρια, εκθέσεις, συνέδρια, ερευνητικά προγράμματα, δημοσιεύσεις σε επιστημονικά περιοδικά, εικονογράφηση βιβλίων και περιοδικών, συνεργασία με Ιδρύματα και πολιτιστικούς φορείς. Εργάζεται ως λέκτορας (ΠΔ/407) στο Τμήμα Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Διαχείρισης Πολιτισμικών Αγαθών του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου και ως επιστημονικός συνεργάτης στο Τμήμα Γραφικών Τεχνών και Καλλιτεχνικών Σπουδών στο ΤΕΙ Αθηνών.

Η τεχνοτροπία, οι αντιλήψεις και το όραμά του

105

Όσον αφορά στην προσωπική του καλλιτεχνική έκφραση, δυο ατομικές εκθέσεις έχουν παρουσιαστεί στην Αθήνα: Αίθουσα «Αντήνωρ», Μάρτιος 1998 και στην Αίθουσα «Artower Gallery», Μάρτιος 2008. Στην τελευταία «Παγιδευμένοι ανάμεσα στην πτώση και στην επιστροφή», δεν απομακρύνεται πολύ από το πνεύμα της αγιογραφίας. Οι ανθρώπινες μορφές έχουν φτερά, μπορούν δηλαδή να ξεφύγουν, αλλά καμιά απ’ αυτές δεν πετάει, πατάνε πάνω στη γη. Σύμφωνα με την ιστορικό Τέχνης, Αιλιάνα Μαρτίνη, «Οι φτερωτές μορφές […] χαρακτηρίζονται από αμφισημία, αιωρούνται σχεδόν μεταξύ διαφορετικών υλικών, τεχνοτροπιών, ψυχολογικών διαθέσεων, πολιτισμών[…] Ένας σύγχρονος στο υλικό και στην τεχνοτροπία καλλιτέχνης προβάλλει τον στοχασμό, την μελέτη, την αναφορά στα θεία για το ξεπέρασμα της υπαρξιακής αγωνίας».

Στις αγιογραφίες του, οι άγιοι δεν έχουν απαρνηθεί την ανθρώπινή τους υπόσταση. Έχουν αγωνιστεί να φτάσουν εκεί που είναι, και ίσως και οι ίδιοι αμφισβητούν, αν τελικά το έχουν καταφέρει. Ο καλλιτέχνης αντιλαμβάνεται βέβαια την δυσκολία να εισαχθούν καινοτομίες και προσωπική έκφραση σ’ ένα τέτοιο συντηρητικό χώρο, μολονότι κάτι τέτοιο δεν είναι εντελώς άγνωστο στη βυζαντινή τέχνη, ωστόσο ποτέ δεν μπόρεσε να προσαρμοστεί απολύτως στην φονταμενταλιστική νοοτροπία των αγιογράφων. Με προϋποθέσεις θεολογικές, ιστορικές και καλλιτεχνικές προσπαθεί να εισάγει σε τέχνη εκκλησιαστική ένα νέο τρόπο έκφρασης, που να πηγάζει οργανικά απ’ την βυζαντινή παράδοση, να μην είναι αυθαίρετος, και ταυτόχρονα να εναρμονίζεται με τις αξίες του Ευαγγελίου. Θεωρεί ότι η στασιμότητα και η εμμονή σε εξωτερικούς τύπους δεν εναρμονίζεται με την ορθόδοξη παράδοση, αλλά συνδέεται με τάσεις κυρίως εθνικιστικές, και τάσεις αναζήτησης ταυτότητας στο ένδοξο παρελθόν. Λέει χαρακτηριστικά: «Από την ίδρυση του ελληνικού κράτους συζητάμε για το ποιοι τελικά είμαστε και που ανήκουμε. Είμαστε απόγονοι των αρχαίων Ελλήνων, φτιάχνουμε, λοιπόν, παντού κλασικά αγάλματα. Είμαστε «βυζαντινίζοντες», γεμίζουμε τις εκκλησίες μας με εικόνες. Ποια είναι τελικά η παράδοσή μας; Στον αιώνα μας το ζήσαμε αυτό, μια αυθαίρετη κίνηση σύνδεσης με το όψιμο Βυζάντιο, που λειτουργεί κατ’ ουσίαν ως ψυχολογική ομπρέλα. Αυτό εξηγεί γιατί οι αγιογράφοι ζωγραφίζουν με το στυλ της όψιμης παλαιολόγιας περιόδου. Δε γνωρίζουν καν, αν παράλληλα μ’ αυτό ή πριν απ’ αυτό υπήρχαν δεκάδες άλλα στυλ. Σήμερα η επιλογή των παραστάσεων που θα μπουν σε μια εκκλησία γίνεται κυρίως από θέματα που έχουν τυποποιηθεί για να εκφράσουν αυτό ακριβώς, την εξωτερική σχέση με έναν μύθο, τον μύθο με τον οποίο ζει ένας λαός, ο οποίος δεν συμμετέχει στο παρόν του.

Σε ερευνητικό επίπεδο, το όραμά του είναι μια μελέτη, τεχνομορφολογικής φύσης, που αφορά στην μεθοδολογία απόδοσης έργων σ’ έναν καλλιτέχνη ή μια εποχή ή ένα εργαστήρι, όταν δεν υπάρχουν άλλα στοιχεία, χωρίς αυθαιρεσίες. Ενώ σήμερα αυτό γίνεται με τεχνοτροπικά μόνο κριτήρια, εκείνος υποστηρίζει ότι αυτό μπορεί να γίνει με αντικειμενικό τρόπο. Έχει παρουσιάσει ήδη δύο σχετικές μελέτες σε συνέδρια και έχει αποδώσει πειστικά με βάση

αυτή την μέθοδο το νέο καθολικό του Μεγάλου Μετεώρου. Μια τέτοια έρευνα θα καταστεί ιδιαίτερα σημαντική, γιατί θα ανατρέψει χρονολογήσεις και θα βοηθήσει στην κατανόηση της εξέλιξης της ελληνικής τέχνης.

Κεντρικός άξονας της ύπαρξής του η αφοσίωση και το απόλυτο δόσιμο σ’ ό,τι έχει ορίσει ως σκοπό της ζωής του. Τυχερός ή «γυμνός στο κέντρο της Ομόνοιας», εκτεθειμένος σε παντός είδους κριτικές! Με τη διπλή του ιδιότητα, την επιστημονική και την καλλιτεχνική, ζει και αναμετριέται με τα δεδομένα της Ελλάδας, «της χώρας που έχει πάψει να παράγει πολιτισμό και πουλάει πια τα έτοιμα. Της χώρας που προσπαθεί ακόμη να ορίσει την ταυτότητά της με ιδεολογήματα».

Ποτέ δεν ήταν απ’ τους ανθρώπους που πήγαινε με τα νερά των άλλων. Για εκείνον πάντα προηγείτο η αλήθεια. Αυτήν δέχεται ακόμα κι αν τον ξεβολεύει. Και είναι από εκείνους που ξέρουν ότι η κίνηση, είτε προς τα εμπρός, είτε προς τα πίσω, χρειάζεται τόλμη και αυθυπέρβαση.

Η Σοφία Πατσέλλη είναι φιλόλογος.